Pierwsze notatki do tego artykuu robi na szczycie witej gry Baskw – Anboto. Przede mn zapierajcy dech w piersiach widok, nagroda dla tych, ktrzy pokonaj wznoszc si na wysoko 1331 m n.p.m. mendi, jak w jzyku baskijskim nazywa si gr. Std wydaje si, e Kraj Baskw ley u mych stp. Nad moj gow szybuj olbrzymie ptaki, mona by pomyle, e to wysannicy bogini Mari, ktra wedug dawnych wierze zamieszkiwaa grot na Anboto (znane s legendy o spach, ktre atakoway tych, co narazili si na gniew „pani z Anboto”), cho z drugiej strony wszystko wskazuje na to, e opucia ona tutejsz jaskini i udaa si do innej swej siedziby. Wierzchoka gry nie zakrywaj bowiem chmury, a to, zdaniem Baskw, byo znakiem obecnoci bstwa w tym miejscu.
Wierzchoka gry nie zakrywaj chmury, a to, zdaniem Baskw, byo znakiem obecnoci bstwa w tym miejscu.
Zastanawiam si nad swoimi badaniami. W Kraju Baskw byam ju kilkanacie razy. Owocem tych pobytw byy moje prace licencjacka i magisterska, teraz zbieram materiay do doktoratu. W porwnaniu z tamtymi wyjazdami obecne badania rzeczywicie s duo atwiejsze, aczkolwiek nigdy nie nazwaabym ich czym prostym.
Wwczas, kilka lat wczeniej, gdy rozpoczynaam prac naukow nad kultur baskijsk i po raz pierwszy przyjechaam do tego regionu, z zaledwie podstawow znajomoci jzyka baskijskiego (oczywicie bez problemu mona si tu porozumie po hiszpasku, jednak moj ambicj byo poznanie euskary), musiaam m.in. zmieni pocztkow wizj tego, co byo celem mych bada. Szukaam wwczas rde na temat bertsolaritzy, baskijskiej sztuki improwizacji, ktra bya przedmiotem mojej pracy licencjackiej. Postrzegaam j jako sztuk niemal tajemn, a jej wykonawcw jako wybracw, penych natchnienia i pasji. Jake wielkie zaskoczenie przeyam, gdy jeden z najwikszych baskijskich improwizatorw powiedzia mi, e bertsolaritza go... nudzi. Jednak myl, e niemal nie sposb unikn takiego „rozczarowania”, zwaszcza pocztkujcemu badaczowi, gdy zawsze przywozimy ze sob pewne wyobraenia.
W tamtym czasie musiaam zmierzy si z jeszcze jednym problemem, ktry niestety jest chyba dla modych naukowcw najwiksz barier i czsto uniemoliwia realizacj ciekawych projektw, a mianowicie z kwesti finansw. Zdobycie rodkw na przeprowadzenie bada stanowio dla mnie nie lada kopot. Jednak, jak mwi Baskowie, non gogoa han zangoa, czyli gdzie ch, tam i sposb. Podr z Polski do Kraju Baskw i z powrotem odbyam autostopem. Podobny sposb podrowania pozwala mi na przemieszczanie si w obrbie Baskonii. Nocowaam pod namiotem. Sama nie zdecydowaabym si na tak wypraw, ale na szczcie mj przyjaciel postanowi mi towarzyszy, stajc si wiadkiem speniania si marzenia i etnologicznych bada.
Ograniczony zasb gotwki wymusza skromne wyywienie i praktycznie uniemoliwia zakup czy kopiowanie literatury. Wrciam do Polski lejsza o par kilogramw, bardzo zmczona, ale, o dziwo, z cennymi materiaami, ktre pozwoliy mi napisa bardzo pozytywnie ocenion prac. Jednoczenie, szczerze mwic, byy to najgorsze badania w moim yciu, a to ze wzgldu na bezustann trosk o noclegi, ywno, brak dostatecznej iloci snu oraz kilka nieprzyjemnych i niebezpiecznych sytuacji.
Moje obecne badania, dziki zdobytemu na ten cel stypendium, s czym nieporwnywalnym, mog bowiem skupi si cakowicie na nich, nie troszczc si zbytnio o materialn stron caego przedsiwzicia. Nadal jednak nie uwaam ich za proste.
Co prawda moi znajomi Baskowie miej si, e to wspaniaa praca, ktra wymaga obecnoci na witach (w celu ich zbadania, oczywicie). Jest to spostrzeenie tyle zabawne, co krzywdzce, poniewa zdaje si nie zauwaa cikiej pracy etnologa, widzc go jako osob lubic podre i zabaw, a nie jako naukowca. Tymczasem problemw stojcych przed antropologami jest niemao. Kwestie finansowe, o ktrych wspomniaam, s o tyle istotne, e wikszo projektw etnologicznych opiera si na badaniach terenowych, a wic wie si z koniecznoci wyjazdu. Jednak to nie wszystko. Wielogodzinne studia nad literatur suce odpowiedniemu przygotowaniu si do wyprawy, „oswajanie” ze sob grupy, zdobywanie informacji, mozolne opracowywanie nagranych rozmw. Trudno wynikajca z kontaktu z inn kultur, trudno natury psychologicznej, wpywu „ich” na „nas”, na nasz wiatopogld. Trudno powrotu.
I to, co dla mnie osobicie jest najbardziej skomplikowane – problemy etyczne, dotyczce tego, czy etnolog powinien (a jeli tak, to w jakim celu) ingerowa i bada dan kultur, czy te tego, co z przekazanych nam wiadomoci mamy prawo wykorzysta. Bardzo czsto zdobycie „dobrego materiau” nie jest najwaniejsze. Jeli chodzi o posuenie si uzyskanymi informacjami, trudno polega na tym, e wiele z nich nie trafia do nas za porednictwem nagrywanych wywiadw, ale podczas codziennych rozmw. W przypadku tematw, takich jak mitologia, sprawa nie jest a tak zoona, jednak, gdy zajmujemy si np. zagadnieniem nacjonalizmu baskijskiego, staje si to sporym problemem. Przekonaam si o tym osobicie, zbierajc materiay do pracy magisterskiej dotyczcej wanie nacjonalizmu baskijskiego.
Powrc jednak do moich bada. Anboto jest ich czci, mj doktorat traktuje bowiem o Mari, baskijskim, mitycznym bstwie. Zasadniczym celem pracy jest zbadanie dzisiejszej funkcji i symboliki tej postaci. Praca dzieli si na trzy gwne czci: analiz tej postaci w aspekcie mitologicznym, zbadanie jej miejsca we wspczesnej kulturze baskijskiej i w kontekcie nacjonalizmu oraz zagadnienie zwizkw bogini z pozycj kobiety baskijskiej, a take relacje pomidzy miejscem kobiety w sferze symbolicznej i rzeczywistej w kontekcie dyskusji na temat teorii o baskijskim matriarchacie.
Szeciomiesiczny pobyt w Kraju Baskw podzieliam na trzy etapy bada w trzech prowincjach baskijskich. Pierwsza to Araba, w ktrej mieci si baskijska stolica Vitoria – Gasteiz. Koncentruj si na tym miejscu, aby odkry, czy i jakie znaczenie ma figura Mari i baskijska mitologia w tym rodowisku, w duym miecie, w regionie uwaanym za „zhiszpanizowany”. Drugi etap to teren Bizkaii, gdzie zamierzam zamieszka w jednej z maych wsi niedaleko Anboto, a wic w samym centrum dawnego kultu Mari. Ostatnia cz to Gipuzkoa i okolice tamtejszego wybrzea.
Jednak, cho ograniczyam teren mojej pracy naukowej do trzech z siedmiu baskijskich prowincji, mam zbyt mao czasu na przeprowadzenie wszystkich bada, jakie bym chciaa. Z zazdroci myl o projekcie prof. Teresy del Valle z uniwersytetu baskijskiego, ktra wraz z grup studentw prowadzia dugotrwae badania w Kraju Baskw na temat obrazu i rzeczywistej sytuacji kobiety.
Pocztkowo postanowiam wyczy z obszaru moich bada te prowincje baskijskie, ktre nie wchodz w skad Baskijskiego Regionu Autonomicznego, a wic bdc odrbn hiszpask prowincj Nafarroa oraz lece na terenie Francji – Nafarroa Behera, Lapurdi i Zuberoa. Jednak, jak to zwykle bywa, pewna cz nawet najlepiej, najbardziej szczegowo zaplanowanych bada wymyka si spod kontroli i na mocy przypadku prowadzi nas w nieco inn ni zamierzalimy stron. Tak byo wwczas, gdy szedziesicioletnia Baskijka, u ktrej mieszkam, zaprosia mnie na kilka dni do swojego domu w grach, pooonego w maej wsi w Nafarroa. Zdecydowaam si na wyjazd, cho nie bez wyrzutw sumienia, e zajmuj si nie tym, co trzeba. Jednak pobyt w Unanu – tak nazywaa si owa wioska, w ktrej nie ma nawet jednego sklepu, a wszyscy mieszkacy mwi w baskijskim dialekcie (dla dzieci jest to jzyk ojczysty, kilkuletni malcy nie znaj nawet sowa po hiszpasku; oczywicie z biegiem czasu naucz si go, Kraj Baskw jest bowiem obszarem dwujzycznym) – okaza si dla moich bada niezwykle cenny. Poznaam tam mod kobiet, ktrej matka, babka i prababka znay si na zioach, byy akuszerkami, przygotowyway lecznicze wywary i maci. Kiedy uznano by je zapewne za czarownice. Warto jednak zauway, e sowo czarownica, po baskijsku sorgin, niekoniecznie musi mie znaczenie negatywne. Wrd Baskw takie znachorki cieszyy si wielkim szacunkiem, a i dzi jest ich cakiem sporo i niektrzy mieszkacy grskich wiosek wol uda si do nich ni do lekarza.
Ta „potomkini czarownic”, znajc si na dzikich rolinach, opowiedziaa mi o wielu interesujcych wierzeniach i legendach, powiedziaa, jak robi si „likier czarownic”, napj, ktrego jednym z waniejszych skadnikw s zebrane w noc witojask orzechy.
Bardzo wiele zaley czasem od takich przypadkw, jeszcze wicej od yczliwoci ludzi. S bez wtpienia tereny mniej i bardziej przyjazne badaczom. Kraj Baskw naley do tych drugich. Podczas kadej wyprawy naukowej spotkaam si z ogromn yczliwoci i chci pomocy ze strony Baskw.
Tymczasem podczas tego pobytu materiaw do moich bada zdobywam mnstwo. Kady dzie przynosi interesujce obserwacje, wane spostrzeenia. Momentami troch mnie to zasmuca. Dzieje si tak wwczas, gdy pomyl, e dwa tygodnie w Kraju Baskw s pod wzgldem bogactwa informacji i inspiracji, nowych tropw i odkry, bogatsze od procza spdzonego w Polsce, gdzie dostp do tego typu rde jest bardzo ograniczony. Pocieszam si jednak tym, e jest to czas na opracowanie zebranych materiaw. A mam ich cakiem sporo. Przekonaam si o tym pakujc plecak przed powrotem do Polski. Ksiki, notatki, artykuy, kserokopie nie tylko zapeniy dwa plecaki i zakupion na ten cel w ostatniej chwili torb na kkach, zmuszajc mnie do poegnania si z czci ubra i piworem, ale i, niestety, spowodoway znaczne przekroczenie dopuszczalnej przez lini lotnicz wagi mojego bagau. Pomylaam, e w ostatecznoci bd musiaa zapaci za nadbaga, jednak na lotnisku okazao si, e nie ma takiej moliwoci. A waciwie nie byo takiej moliwoci pocztkowo, bo po duszych negocjacjach wszystko skoczyo si szczliwie i zbierana tygodniami literatura poleciaa ze mn.
Teraz, gdy kocz zaczty jeszcze na szczycie Anboto artyku, jestem w Polsce. Pny wieczr, wok krluje cisza. Przed moim biurkiem na cianie wisi obraz baskijskiego malarza Plaa w San Sebastian. Widok tyle inspirujcy, co bdcy przyczyn moich licznych dekoncentracji, mylowych ucieczek daleko od tego, na czym powinnam skupi ca uwag.
Czy to wszystko jest skomplikowane i proste zarazem? Nie potrafi chyba oceni w ten sposb moich bada, przey, przemyle i odczu. Dla mnie jest to droga trudna i pena rozterek, ale jednoczenie ukochana. To tak, jak z wejciem na Anboto. Wspinaczka jest mczca, zwaszcza dla kogo, kto, jak ja, cierpi na lk wysokoci, ale i satysfakcja jest ogromna. Moe i rzeczywicie z kadym kolejnym razem jest atwiej, dziki wikszemu dowiadczeniu i przygotowaniu, ale chyba nigdy nie jest to, przynajmniej w przypadku etnologa, proste.