Instytucja uniwersytetu zajmuje w debacie postmodernistycznej miejsce szczeglne. Jest ona nie tylko obiektem wielostronnej krytyki, take miejscem paradygmatycznej walki o postrzeganie natury rzeczywistoci, nauki, warunkw spoecznych. Jak zauwaa Z. Melosik: Stawiajc siebie „na zewntrz” wszystkich spoecznych paradygmatw, postmodernizm stanowi jedno z najwikszych intelektualnych wyzwa dla ustanowionej wiedzy. Uniwersytet, w znanej dotd instytucjonalnej postaci, elitarny, wycofany w gb siebie, znalaz si u schyku lat szedziesitych XX wieku pod ostrzaem krytyki czynionej z postmodernistycznych pozycji. Wytoczono przeciwko uniwersytetowi szereg zarzutw, rzucajc, jak sdzono, snop wiata na ukryte bd nieuwiadomione mechanizmy jego funkcjonowania.
Aby lepiej zrozumie tok krytycznego rozumowania postmodernistw, musimy si bliej przyjrze ideom konstytuujcym postmodernistyczny wiatopogld. W ogromnej wikszoci dotyczcych go prac naukowych natykamy si na konstatacj, jak bardzo jest on rozmyty, niedookrelony, niejasny, jak bardzo jego postrzeganie zaley od miejsca, z ktrego prowadzimy nasz obserwacj. Czy znaczy to jednak, e naprawd nie jestemy w stanie uchwyci elementw, ktre decyduj o tym, i moemy mwi o pojawieniu si wsplnoty kulturowej? Wikajc si w prb odtworzenia kulturowej gramatyki postmodernizmu (poj organizujcych, wsplnych kulturowych „przewiadcze”), wystawimy si na szereg intelektualnych puapek, bdziemy jednak bogatsi o wnioski podstawowe. Otrzymamy co, co mona nazwa kulturowym alfabetem postmodernizmu. Jak stwierdzi Louis Menand: W podejciu postmodernistycznym istnieje cay zestaw niekwestionowanych zaoe, metodologiczna ortodoksja i kanoniczne teksty.
Do wspomnianych zaoe zaliczymy: nieufno wobec pozytywistycznych metanarracji, usunicie spod ich stp uniwersalnych aspiracji, krytyk klasycznej koncepcji prawdy, przekonanie o narracyjnym charakterze rzeczywistoci (wszystko jest tekstem), kwestionowanie podmiotowoci (mier podmiotu). Rol fundamentaln wydaje si jednak peni przewiadczenie o wszechobecnoci przemocy w kreowaniu wszelkich stosunkw, nie tylko spoecznych, politycznych, ale rwnie poznawczych. Definiujc przemoc, postmodernici nie ograniczaj si do jej czysto fizykalnej sfery, przenoszc j w wymiar symboliczny. Jedn z gwnych inspiracji, jeli nie najwaniejsz, stanowi tu koncepcja P. Bourdieu, jednego z najbardziej wpywowych socjologw drugiej poowy XX w. To wanie jego uznaje si za twrc pojcia „przemocy symbolicznej”. Wikszo swych bada koncentrowa on na poznaniu mechanizmu podtrzymywania wadzy, autorytetu, drog transmisji dominujcego wzoru kulturowego. W pozornie niewinnym procesie nauczania dostrzega drugie, grone dno. Przemoc – przeniesiona przez Bourdieu w wymiar symboliczny – pozyskaa dla siebie miejsce wyjtkowe w postmodernistycznych teoriach. Ten jej aspekt uznano za potencjalnie groniejszy, bo obezwadniajcy jednostk intelektualnie. P. Feyerabend pisa: (...) uwaam, i fizyczne ograniczenie jest znacznie mniej szkodliwe ni ograniczenie duchowe. Fizyczne ogranicza tylko ruchliwo, duchowe – samo czowieczestwo. Tego rodzaju optyka kae szuka rde sytuacji „przemagajcych” gbiej, ni to dotychczas czyniono, obnay przemoc obecn, cho nieuwiadomion. Uniwersytet – byt instytucjonalny, poczony z systemem idei warunkujcych jego trwanie, traci w oczach postmodernisty niewinno. Jest tworem opresywnym, ogniwem w tworzeniu spoecznych stosunkw wadzy.
Musimy w tym miejscu wrci do wtku zasygnalizowanego ju we wstpie tego artykuu, tj. jest do wyranie rysujcych si rnic pomidzy spoecznym i kulturowym usytuowaniem uniwersytetu w Europie i Stanach Zjednoczonych. Gdy rodzia si postmodernistyczna krytyka, akademia europejska uosabiaa wieki tradycji, silny fundament filozoficzny, bya ucielenieniem idei Humboldta. To wanie XIX−wieczny projekt uniwersytetu autorstwa niemieckich filozofw, akcentujcy jego silne zwizki z machin spoeczn, w poowie wieku XX nadal obecny na gruncie europejskiego ksztacenia wyszego, spowodowa fal postmodernistycznej krytyki. Ten typ uniwersytetu by w ich oczach tworem archaicznym, nie poddajcym si presji rzeczywistoci, reprodukujcym nierwnoci spoeczne. U schyku lat 60. XX wieku uniwersytet europejski nie by jednak usugow instytucj edukacyjn nastawion na masow produkcj „studentw”, a taki kierunek niemal od swego zarania przyja akademia za oceanem. Tendencja ta bya owocem specyfiki warunkw amerykaskich, podkrelaa tamtejszy etos, bya dzieckiem utylitarnego postrzegania edukacji. Owa „fabryka wiedzy” wymagaa daleko posunitej standaryzacji swej „usugi”, co w krtkim czasie przeoyo si na usztywnienie tej drugiej. To wanie wok walki o dopuszczenie do gosu poj, idei, marginalizowanych w codziennym dyskursie akademickim Ameryki, bo zoonych na otarzu standaryzacji, zogniskoway si postulaty postmodernistyczne wobec amerykaskiej instytucji uniwersytetu. Tak w Europie, jak i w Stanach Zjednoczonych, krgi postmodernistyczne dostrzegay wic opresywno akademii, zmienia si natomiast punkt obserwacyjny – kontekst tych spostrzee by wymuszony przez specyfik kulturow – warto o tym pamita, analizujc elementy owej krytyki.
Sprbujmy dokona syntezy postmodernistycznych opinii o „przemagajcej” roli akademii wobec jednostki na co najmniej trzech paszczyznach: przemocy intelektualnej, kulturowej, oraz tego jej aspektu, ktry moemy roboczo nazwa „przemoc miejsca”. Ta, do umowna i uproszczona taksonomia, powinna pozwoli nam na nieco janiejszy tok dalszego wywodu. Przemoc intelektualna uobecnia si, zdaniem postmodernistw, na uniwersytecie w kilku kontekstach. Jednym z nich jest rola intelektualnego „prawodawcy” (by uy sformuowania Zygmunta Baumana), do ktrej instytucja ta roci sobie pretensje. Legitymizuje wic drog naukow pewne dyskursy, wprowadzajc je tym sposobem w spoeczno−kulturowy obieg, ale rwnie usuwa poza nawias inne. Tym samym uniwersytet przeprowadza operacj zamykania – chroni jedne interpretacje, a inne […] marginalizuje i zmusza do milczenia (Z. Melosik), jednoczenie kontrolujc i zaburzajc dystrybucj dyskursw. W optyce postmodernistycznej jest to rwnoznaczne z postaw autorytarn, stawianiem siebie w roli podmiotu rozstrzygajcego o „prawdziwoci” twierdze, dyskursw itp. Brak w postmodernistycznym wiatopogldzie zgody na istnienie jakiejkolwiek pozycji, z ktrej moglibymy wygasza wszelkie autorytarne tezy. rde tego mona doszukiwa si w przewiadczeniu, e nie istnieje zewntrzny – wobec rzeczywistoci spoecznej – punkt obserwacyjny, z ktrego mona by „rozsdzi”, co jest prawdziw prawd, prawdziw wiedz, prawdziwymi wartociami. W postmodernistycznym krgu kulturowym, kontrola dostpnoci do dyskursw to tylko jeden z przejaww intelektualnej przemocy serwowanej jednostce przez zinstytucjonalizowany uniwersytet.
Innych jej prapocztkw upatruje si w uksztatowanym jeszcze w XIX wieku modelu edukacji wyszej. Sztywny kanon wiedzy akademickiej, oparty na sztucznym podziale na dyscypliny, widziany jest w kategoriach zagroenia dla wolnoci intelektualnej. Nie sposb nie wspomnie o wielkiej roli, jak w ksztatowaniu si postmodernistycznego ogldu uniwersytetu odegray spostrzeenia badawcze M. Foucaulta. Tropic istniejce w spoeczestwach stosunki wadzy, akcentowa on ich nierozerwalny zwizek z instytucjami tworzcymi i dystrybuujcymi wiedz. Foucaultowska ptla wiedza/wadza stanowi jeden z fundamentw myli postmodernistycznej, ukazuje bowiem kolejny aspekt symbolicznego wymiaru przemocy. Prawdziwe zadanie polityczne w spoeczestwie takim, jak nasze – pisa Foucault – to krytyka instytucji, ktre wydaj si by zarwno neutralne, jak i niezalene: tym sposobem mona bdzie zdemaskowa gwat, jaki by nam zawsze niepostrzeenie zadawany za ich porednictwem. To nie tylko sztywny zasb wiedzy, ale i instrumenty uywane do jej zaszczepienia w jednostce, wiedza za przekazywana jest wskimi kanaami, pomidzy ktrymi nie ma komunikacji. Niejeden sdzi – zauway E. Canetti – e w przegrodach i szufladach Arystotelesa obiekty wydaj si bardziej klarowne. Tymczasem w rzeczywistoci s bardziej martwe.
Docieramy w tym momencie do kolejnego zarzutu postmodernistw wobec uniwersytetu. Sztywny podzia na dyscypliny w sposb oczywisty zagraa idei interdyscyplinarnoci, tak silnie akcentowanej przez postmodernistycznych mylicieli. Wikszo projektw edukacyjnych, jakie zrodziy si po 1968 roku (ktry moemy przyj umownie za dat narodzin postmodernistycznej krytyki akademii), zawierao ten wanie postulat. Bez wzgldu na to, czy signiemy po statuty efemerycznych komun edukacyjnych, czy uniwersytetw eksperymentalnych, potrzeba ujcia interdyscyplinarnego bdzie obecna. Postmodernici, definiujc ponowoczesn rzeczywisto jako zrnicowan, nietrwa, nie dajc si zamkn w jednym schemacie pojciowym, zwracaj uwag na konieczno poruszania si „w poprzek” dyscyplin, dyskursw, paradygmatw. Uniwersytet za nie tylko nie pomaga w tworzeniu si „rozumu transwersalnego”, o ktrym pisa W. Welsch, ale wrcz, poprzez skostnia form instytucjonaln, uniemoliwia je. Skazuje na poruszanie si w obrbie tylko jednego paradygmatu, tylko jednego dyskursu – peni funkcj „przemagajc”.
Skoro przemoc symboliczna jest, zdaniem postmodernistw, wszechobecna w obrbie murw akademickich, wielkim uproszczeniem z ich strony byoby wskazywanie na studenta jako jedynego jej adresata. Do grupy „przemaganych” intelektualnie s zatem skonni zaliczy praktycznie wszystkich pracownikw naukowych akademii, ktrzy nie znajduj si jeszcze na szczycie jej hierarchii. Wstpujc na drog naukow, modzi adepci s w wielkim stopniu zaleni od swej umiejtnoci naginania si do potrzeb i wymaga tych, ktrzy na tej drodze s o wiele dalej (gwnie w sensie prestiowym), tj. profesorw.
Problem intelektualnej przemocy „starszych” wobec „nowicjuszy” w uniwersytecie omawiany jest z rnych pozycji obserwacyjnych, niezmiennie powraca jednak jeden aspekt, koncentrujcy si wok krytyki pojcia wolnoci akademickiej, czy raczej jej urzeczywistniania si w uniwersytecie. Wolno w ujciu ponowoczesnym jest raczej „spoecznie inynierowan przestrzeni” (Z. Melosik) ni wartoci sta. Przyjmujc ten punkt widzenia, postmodernici dochodz do wniosku, i zapewnianie jednym wolnoci akademickiej jest rwnoznaczne z odmawianiem jej innym. Owa stratyfikacja spowodowana jest standardami normatywnymi, niezbdnymi do przeniesienia wolnoci akademickiej w wymiar praktyki codziennej. Postmodernici zdaj si mwi: nie ma wolnoci akademickiej neutralnej – kada jej realizacja w uniwersytecie odbywa si kosztem konkretnych grup, podmiotw, jednostek. Paradoksalnie postmodernici upatruj przemocy w wymiarze intelektualnym tam, gdzie wydaje si ona by nieobecna – w sferze tworzenia i dystrybucji wolnoci (w tym przypadku akademickiej).
Z postmodernistycznymi koncepcjami dotyczcymi przejaww przemocy intelektualnej na uniwersytecie powizane s wtki wywieranej przeze presji natury kulturowej. Dyskusja koncentruje si w tym przypadku na takich elementach oddziaywa akademii, jak: reprodukcja kulturowa, arbitralno kulturowa, kult kultury dominujcej czy wreszcie konserwacja spoecznych ukadw i nierwnoci. Nie chodzi ju tylko o czynne uczestnictwo uniwersytetu w dystrybucji dyskursw, ale o cay utajniony proces odtwarzania pewnej wersji kultury, dodajmy – tej dominujcej. Uczc „waciwego” dyskursu (dyskursw), uniwersytet wyposaa uczestnikw ycia akademickiego w umiejtnoci konieczne do spoecznego dziaania. Sia autorytetu, jaki niesie ze sob dana instytucja (w naszym przypadku uniwersytet), jest tak wielka, e nie pozwala dojrze gbi oddziaywa. Autorytet ten zreszt sceduje ona na swych przedstawicieli – wykadowcw, profesorw. Jak zauway Foucault, s oni owietlani przez blask tylko tej czci wadzy, jaka im przypada, albo przez chwil padajcy (…) jej refleks.
Bardzo istotne w kulturowym sprawowaniu wadzy przez instytucj uniwersytetu s take specyficzne atrybuty, ktre postmodernizm okrela najczciej „atrybutami wadzy”. Peni one funkcj podtrzymujc autorytet pedagogiczny, wytyczaj granice w kontaktach pomidzy obiema stronami procesu dydaktycznego. Wrd nich s rodki rnej natury: dyscyplinarne (egzamin, kolokwium), czysto dydaktyczne (autorytarny styl prowadzenia wykadw), materialne (katedra, toga) oraz te czysto architektoniczne (architektura sali wykadowej, centralne umiejscowienie punktu wygaszanych „prawd”). Cay ten arsena rodkw zosta szczegowo opisany i zanalizowany w publikacjach postmodernistw. Foucault o dyscyplinarnej roli egzaminu: Przy egzaminie nakadanie si stosunkw wadzy na relacje wiedzy staje w penym blasku.(…).Ceremonia wadzy i forma dowiadczenia, pokaz siy i ustalanie prawdy spotkay si w jego obrbie. Na opresywn poetyk wykadu akademickiego zwraca uwag Barthes, goszc potrzeb jego dekompozycji, bez kierowania si sztywnymi zasadami podziau na dyscypliny, teorie. Do szerokiej literatury doczekaa si take kwestia przemocy architektonicznej, ktr nazwijmy roboczo „przemoc miejsca”, pamitajc, i mamy na myli wycznie przestrze architektoniczn.
Jak zauwaa w Narodzinach wizienia Foucault, dyscyplina wymaga „wyznaczenia specjalnego miejsca, wydzielonego i zamknitego”. Architektura wczesnych uniwersytetw, wywodzca si wprost od redniowiecznej celi klasztornej, w wielu aspektach przetrwaa i powiela si j nawet dzi, wznoszc budynki suce ksztaceniu. Szczeglny ukad sali uniwersyteckiej, z centralnym pooeniem katedry (czsto dodatkowo podwyszonej), nie tylko uatwia dozr i sprawowanie kontroli, jest take wstpnym elementem hierarchizacji. Przestrze nauczania, pojta jako rodzaj tekstu kulturowego, nabiera nowych znacze. Z punktu widzenia postmodernisty staje si ona niemym dowodem na istnienie specyficznych stosunkw wadzy w obrbie uniwersytetu, na swj sposb take je utrwala.
Postmodernistyczne spojrzenie na instytucj uniwersytetu obezwadnia. Wskazuje na przemoc, jako na jeden z gwnych czynnikw ksztatujcych byt akademii, ukazujc zwizki wiedzy z wadz. Jak wikszo opinii postmodernistycznych, take te tyczce si uniwersytetu, s trudne w polemice, przychodz bowiem „z zewntrz”. Niewiele z nich wskazuje drogi wyjcia z „opresji”, jeszcze mniej wrd nich konkretnych propozycji dla codziennych spraw uczelni. S raczej konstatacj stanu zastanego, bardziej rodzajem werdyktu ni konstruktywnym poszukiwaniem drogi na przyszo. Wikszo z nich mocno si zdezaktualizowaa, wszak punkt szczytowy debat postmodernistycznych przypada na schyek lat 60. XX wieku. Niektrzy socjologowie mwi dzi przecie ju o post−postmodernizmie. Nie znaczy to jednak wcale, e postmodernistyczny gos w sprawie uniwersytetu powinien zosta pominity bd przemilczany.