U podstaw mojego rozumowania le dwie gwne przesanki. Po pierwsze, powstanie w Polsce po zmianach ustrojowych dynamicznego sektora szk niepublicznych oraz zainteresowanie duej czci modziey i osb starszych uzyskaniem kompetencji zawodowych na poziomie wyszym mona czy z do powszechnym aspirowaniem obywateli do rozwoju i poszerzania jakoci ycia drog edukacji ustawicznej. Po drugie, perspektywa swobody zatrudnienia w ramach wolnego rynku pracy Unii Europejskiej, gdzie kryterium podstawowym maj by kompetencje zawodowe, a usuwanie wszelkich barier dyskryminujcych pracownika i poszerzanie mobilnoci Europejczykw to dyrektywy naczelne – wic dobrze wyksztaceni Polacy mog stanowi powan konkurencj w wielu dziedzinach praktyki i w sferze dziaalnoci innowacyjnej.
Co moe oznacza, w sensie najoglniejszym, zrezygnowanie w polskich uczelniach z pisania prac magisterskich (wszak o pracach licencjackich rozstrzygaj poszczeglne szkoy wysze), i jakie mog by skutki takiej decyzji w dalszej perspektywie europejskiej?
Abstrahuj od kwestii, komu moe zalee, aby absolwent polskiej uczelni by ju na pocztku kariery zawodowej w sytuacji trudniejszej? Czyni tak bynajmniej nie z obawy przed zarzutem, e odpowied moliwa jest drog spekulacji. Przeciwnie, to pytanie ma silne uzasadnienie w przesankach historycznych. Ponad 200 lat temu to wanie m.in. postanowienia Komisji Edukacji Narodowej (kreujce edukacj powszechn i na owe czasy nowoczesn) zachwiay nasz pastwowoci, gdy nie byy zgodne z wizj Europejczyka preferowan przez ssiadujce z nami monarchie. T kwesti pozostawmy jednak historykom edukacji i socjologom.
Najoglniejszy sens rezygnacji z pisania prac magisterskich w czasie, kiedy wdraane s postanowienia Deklaracji Boloskiej, mona okreli – mwic najdelikatniej – jako niefrasobliwo. Jednym z najdoniolejszych elementw Europy Wiedzy jest bowiem wsppraca Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyszego z Europejsk Przestrzeni Badawcz (komunikaty: Berliski 2003 i z Bergen 2005). Zatem absolwent wyszej uczelni, pozbawiony istotnego elementu, jakim jest dokumentowanie wasnych, oryginalnych kompetencji i uzdolnie – co najlepiej dowie prac promocyjn – musi by mniej konkurencyjny. Nie sposb obroni tezy, e dla pracodawcy bardziej wiarygodnym dowodem wartoci kandydata jest wpis do suplementu stwierdzajcy aktywno w kole naukowym w toku studiw itp.
Formalne zniesienie wymogu pisania pracy magisterskiej to wygoda dla uczelni z trudnociami kadrowymi i zapewne dla nauczycieli akademickich hodujcych przewrotnej zasadzie, e najlepszy uniwersytet to ten bez studentw. To take sposb na obnianie kosztw ksztacenia. Taka regulacja prawna, to jednak przede wszystkim – wbrew populistycznej argumentacji – stawianie bariery istotnie ograniczajcej karier absolwenta uczelni. A przecie autorom wizji Europy Wiedzy chodzi zgoa o co innego – przeamywanie barier w urzeczywistnianiu tego celu. Neutralny obserwator stwierdzi, e rezerwowanie absolwentom polskich uczelni drugiego i dalszych szeregw w budowaniu spoeczestwa opartego na wiedzy, to ju nie to samo, co niefrasobliwo.
Gwn argumentacj za utrzymaniem prac magisterskich i co wicej, za wprowadzeniem obowizku pisania prac licencjackich, opartych na metodologii bada swoistej dla specyfiki zawodu przyszego absolwenta, sprowadzam do wnioskw z uwanego przestudiowania zaoe i celw Procesu Boloskiego. Po pierwsze, kreatywni nauczyciele akademiccy i studenci mog wydatniej ni dotychczas promowa oryginalne osignicia dydaktyczne i naukowe uczelni macierzystych i wasnego kraju zarwno w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyszego, jak i w wymiarze globalnym (notabene, czci misji Procesu Boloskiego jest konkurencyjno wobec nauki amerykaskiej, o czym nie zawsze si mwi). Po drugie, najprostszym sposobem realizacji tego celu jest publikowanie wasnych osigni badawczych i dydaktycznych w czasopismach o zasigu midzynarodowym. By tak si stao, najpierw naley stworzy w danej wsplnocie akademickiej odpowiedni klimat i optymalne warunki do intensyfikacji bada, zwaszcza realizowanych przez modych naukowcw (studentw, asystentw i adiunktw). Publikowanie prac licencjackich i magisterskich powinno stanowi zarwno standard akademickoci powizanej z praktyk (tzn. nie tylko z gospodark, albowiem jako ycia to co wicej ni poziom inflacji i wskaniki produkcji), jak i jedno z podstawowych kryteriw oceny jednostki organizacyjnej uczelni. Po trzecie, najatrakcyjniejsze i najbardziej konkurencyjne stan si te uczelnie, ktre ju na poziomie studiw pierwszego stopnia najlepiej rozwi problem ksztatowania na wysokim poziomie kompetencji zawodowych swoich studentw (co wie si bezporednio z jakoci dydaktyki) i kompetencji badawczych. To nic innego, jak rozumne poczenie najwaniejszych komponentw merytorycznego przygotowania do zawodu z warsztatem badawczym uwiarygodniajcym fachowo absolwenta.
Przykad, wcale nie odosobniony. Jeden z moich byych magistrantw zabiega o zatrudnienie w USA. Kiedy przedoy dyplom ukoczenia warszawskiej AWF, pracodawca rzek: „Dobrze, ale co potrafisz?” Kandydat wymieni swoje liczne osignicia sportowe w skali midzynarodowej. Pracodawca powtrzy formu. Zosta ostatni argument – praca magisterska opublikowana w jzyku angielskim w renomowanym czasopimie kultury fizycznej. Po przedoeniu kopii publikacji kontrakt zosta podpisany. To logiczne, praca przesza najpierw procedury recenzji i komisyjnej obrony, nastpnie recenzje wydawnicze, wic wiarygodno i kompetencje kandydata szeroko zweryfikowali fachowcy.
Najwaniejszym skutkiem w dalszej perspektywie europejskiej bdzie odpyw do renomowanych uczelni zagranicznych zarwno najzdolniejszych studentw, jak i czci najbardziej kreatywnych nauczycieli akademickich (tutaj nie czybym migracji z konkretnym przedziaem wieku). W perspektywie bliszej ucierpi presti polskiego szkolnictwa wyszego, cilej – presti nauczycieli akademickich odnoszony do trzech elementarnych filarw: dydaktyki, bada naukowych, czynnoci organizacyjnych. C wart jest bowiem zesp (czytaj: podstawowa jednostka organizacyjna uczelni wyszej), ktry nie potrafi wygenerowa atrakcyjnych seminariw dyplomowych i magisterskich, a poparcie idei zniesienia prac magisterskich uzasadnia nagminnoci plagiatw. Za wikszoci takich sytuacji stoi na og brak warsztatu badawczego potencjalnego promotora i brak motywacji do indywidualnej pracy ze studentami, a take uomnoci organizatorskie. Zjawiskiem bardziej niekorzystnym jest brak warsztatu badawczego przy jednoczenie instrumentalnym traktowaniu seminarzystw (o promotorach rekordzistach co jaki czas informuj media). Oba zjawiska, w moim rozumieniu, to najwaniejsze argumenty przemawiajce za rezygnacj z pisania prac promocyjnych. Nie widz innego racjonalnego powodu. Gdyby jednak miao do tego doj, to znaczy, e skala tych zjawisk jest tak dua, i formalne odstpienie od pisania prac promocyjnych jest de facto potwierdzeniem kryzysu w polskich szkoach wyszych. Racj mieliby twierdzcy, e w Polsce jest zbyt dua liczba uczelni wyszych, przy zbyt maej liczbie wysoko kwalifikowanych pracownikw naukowo−dydaktycznych.
Zmiany s konieczne, albowiem utrzymanie obecnych standardw promowania absolwentw szk wyszych w wielu przypadkach nie moe by dalej akceptowane. Zrezygnowanie z prac promocyjnych jest natomiast rozwizaniem najgorszym z moliwych. W duszej perspektywie jest rozwizaniem przeciwskutecznym.
Odwoam si do przykadw ksztacenia na kierunkach wychowanie fizyczne oraz turystyka i rekreacja, albowiem dziedzina kultury fizycznej jest moj formaln specjalnoci naukow. W wielu uczelniach, ktre prowadz seminaria dyplomowe na poziomie studiw pierwszego stopnia kierunku wychowanie fizyczne, studenci na og stroni od prac dyplomowych opartych na metodologii bada swoistej dla sfery przyszej praktyki zawodowej. Chtniej natomiast podejmuj tematyk waciw dla innych dziedzin i dyscyplin nauki: historii, pedagogiki, psychologii, socjologii, a nawet organizacji i zarzdzania lub jeszcze innych subdyscyplin. Podobna sytuacja dotyczy jednolitych studiw magisterskich (na jednym wydziale wychowania fizycznego, na ponad 200 obronionych prac w 2005 roku, blisko 90 proc. tym si wanie charakteryzowao). Nie znam przypadku, by absolwent pierwszego, a tym bardziej drugiego stopnia studiw kierunkw: historia, pedagogika, psychologia, socjologia, organizacja i zarzdzanie itd. otrzyma promocj na podstawie pracy opartej na metodologii bada swoistej dla wychowania fizycznego. Notabene, wychowanie fizyczne jest przedmiotem obowizkowym na wszystkich kierunkach studiw i liczb godzin przewysza standardy wielu wymienionych wyej przedmiotw realizowanych na kierunku wychowanie fizyczne. Co wicej, wychowanie fizyczne, czy szerzej poziom kultury fizycznej, to dzisiaj jeden z najwaniejszych wyznacznikw jakoci ycia jednostki i spoeczestwa.
Na kierunkach turystyka i rekreacja z atwoci znajdziemy prace typowe dla kierunkw studiw: architektura, dziennikarstwo, etnologia, geografia, historia sztuki, ochrona dbr kultury, socjologia i szeregu dziedzin nie majcych odpowiednika w kierunkach ksztacenia i dyscyplinach nauki. Wyranie natomiast brak prac dotyczcych adaptacji do wysikw fizycznych ludzi aktywizowanych w obrbie dziaalnoci turystycznej i rekreacyjnej, a jest to przecie kierunek studiw turystyka i rekreacja!
Pozostaje jeszcze kwestia egzaminu magisterskiego (dodajmy: dyplomowego). Jakie kryteria miayby przesdza, ewentualnie, jakie przedmioty czy jakie treci wtrnie naleaoby uwzgldnia i kto by o tym decydowa?
Dobrym zobrazowaniem zoonoci zagadnienia jest wanie obszar kultury fizycznej. Zatrzymam si na dwch uszczegowieniach. Po pierwsze, wykazaniu negatywnych skutkw spoecznych, ktrych rdem s niedorzecznoci zwizane z ostatecznym weryfikowaniem kompetencji zawodowych absolwenta. Po drugie, nakreleniu perspektywy sensownego wkomponowania seminariw dyplomowych i magisterskich w system budowania i weryfikowania kompetencji zawodowych absolwenta, w system, ktry winien pozostawa w zgodzie z zasad optymalnego wizania teorii z praktyk.
Jednym z najpowaniejszych dowodw kryzysu jest to, e wielu formalnie wykwalifikowanych nauczycieli wychowania fizycznego zaniedbuje jeden z najwaniejszych elementw dziaalnoci zawodowej – systematyczne i systemowe diagnozowanie szeroko rozumianych zdolnoci wysikowych modziey szkolnej. Tylko 7 proc. studentw (n = 120) studiw stacjonarnych i niestacjonarnych kierunku wychowanie fizyczne czoowej uczelni niepublicznej w Polsce deklarowao (luty 2007), e w toku 11 lat edukacji szkolnej nauczyciel wychowania fizycznego oceni (na og jednokrotnie) ich poziom sprawnoci (wydolnoci) fizycznej. Trudno o inn konkluzj ni ta, e wikszo absolwentw albo nie jest wiadoma koniecznoci rzetelnego realizowania tego podstawowego elementu misji nauczyciela wychowania fizycznego, albo z jakich powodw dopuszcza si zaniechania. Wida nie wystarcza ani najlepiej wyoona w toku studiw wiedza dotyczca z jednej strony rozwoju i funkcjonowania organizmu czowieka, z drugiej – teorii i metodyki aktywnoci ruchowej ludzi, ani uzyskanie formalnego zaliczenia z tych dwch blokw przedmiotowych. Tym bardziej nie moe wystarczy napisanie pracy promocyjnej opartej na metodologii bada nieswoistej dla sfery przyszej praktyki zawodowej nauczyciela wychowania fizycznego.
W moim przewiadczeniu, sensownym rozwizaniem jest dobrze zrealizowane seminarium dyplomowe, albowiem problem powinien by rozstrzygnity ju na poziomie studiw pierwszego stopnia. Skutkiem takiego seminarium powinno by utrwalone w wiadomoci studenta przekonanie, e kierowanie rozwojem biologicznym dziecka wymaga cigej informacji o jego stanie rozwoju, jego moliwociach rozwizywania okrelonych zada ruchowych realizowanych indywidualnie lub w zespole, w rnych relacjach do czasu, przestrzeni, uywanych rzeczy lub w relacji do innych ludzi, z ktrymi rywalizuje poprzez rne formy wzajemnego bezporedniego przeszkadzania, ale wymaga take wiedzy o jego potrzebach, sabociach, marzeniach, obawach itd. Chyba najbardziej dostpnym sposobem wyzwolenia takiego przekonania jest zrealizowanie pracy dyplomowej opartej na oryginalnych badaniach wasnych (praktyki pedagogiczne, to czas zbierania danych empirycznych), ktrych gwnym elementem bdzie konieczno oceny okrelonego aspektu szeroko rozumianych zdolnoci wysikowych lub stanu rozwoju biologicznego, jako efektu okrelonych wysikw fizycznych (lub ich braku). Taka wizja seminarium unaocznia ponadto sens posugiwania si elementarn wiedz z zakresu statystyki (biometrii) i nie neguje, bynajmniej, zasadnoci uycia wiedzy psychologicznej i wiedzy pedagogicznej czy te socjologicznej i prakseologicznej (dwa ostatnie przedmioty nie s objte standardami ksztacenia, ale o ich wczeniu do programu – jako standardw uczelnianych – moe zdecydowa konkretna szkoa wysza). Przeciwnie, rzeczowa interpretacja wynikw bada wymaga odniesie do sfery dydaktyki i wychowania, psychologii rozwoju czy szeregu aspektw spoecznych i utylitarnych danego rodzaju adaptacji wysikowej.
Urzeczywistnienie tak rozumianego celu i treci seminarium dyplomowego wymaga najpierw zrealizowania w toku studiw pierwszego stopnia przedmiotu dotyczcego podstawowej wiedzy z zakresu metodologii bada opartej na metodach swoistych dla wychowania fizycznego. Brak dowodu zrealizowania takiego seminarium na studiach pierwszego stopnia powinno skutkowa obowizkiem udziau w takim wanie, a nie innym, na studiach magisterskich. Widz natomiast sens, by studentom, ktrzy prac dyplomow dowiedli kompetencji badawczych opartych na swoistej dla wychowania fizycznego metodologii bada, umoliwi seminaria magisterskie z pogranicza innych dyscyplin szczegowych kultury fizycznej (psychologii sportu, historii kultury fizycznej itp.).
Jestem przekonany, e ten model mona z atwoci dostosowa do specyfiki kadych studiw. Kwesti jest tylko ustalenie sensownych relacji ze sfer praktyki, gdzie ostatecznie kompetencje zawodowe absolwenta znajd zastosowanie. Szkoda natomiast wysiku na tworzenie fikcji – egzaminw licencjackich i magisterskich.