Gerard Labuda
Najstarszy syn maestwa naukowcw z UAM w Poznaniu, Aleksander Labuda, jest profesorem w Uniwersytecie Wrocawskim. Zaprosi mnie na rozmow do domu przy ulicy, na ktrej przedueniu stoi mj niegdy rodzinny dom, ktr przemierzaam w kade wakacje idc na basen olimpijski.
W historii rodziny gospodarza wystpuj wszystkie zjawiska charakterystyczne dla losw polskiej inteligencji w ubiegym wieku: spoeczny awans, przejcie z paacu do kamienicy w miecie, cigo pojmowania zada oraz ambicji najlepszego ich wypeniania, zaangaowanie w sprawy wane dla kraju.
W linii ojcowskiej tradycja jest krtsza. Gerard Labuda, jeden z czoowych polskich historykw, pochodzi z kaszubskiej wsi. Wraca tam na wakacje w cikich powojennych czasach z powikszajc si rodzin. Dlatego syn pamita babk, ktra pniej, owdowiawszy, zamieszkaa w Gdasku.
Pami tradycji matczynej zatrzymuje si na postaci margrabiego Aleksandra Wielopolskiego, ktrego Alberta bya prawnuczk. Jest to waciwie bardziej ni pami – wiedza, zaczerpnita w duej mierze z monografii Adama Skakowskiego, ktry powiadcza XVI−wieczne parantele rodziny. Przez on Zygmunta, syna margrabiego, ksin Montenuovo, koligacje sigaj burboskiej Francji, a dzieci Alberty i Gerarda figuruj w ksidze genealogicznej Krew Ludwika XIV. Na pytanie, czy to co znaczy, mj rozmwca odpowiada, e... studia romanistyczne wybra pod wpywem mamy.
Bardziej wyrozumowany ni sentymentalny jest stosunek potomnych do rnie przez dziejopisw ocenianego przodka. – Matka przez pami o margrabim patrzya na Jaruzelskiego jako czowieka dramatycznego wyboru. Ojciec, ktry ma umys praktyczno−pozytywny i zyma si na polskie powstania, wypowiada si o antenacie swojej ony z szacunkiem. Nie by on dla dzi yjcego pokolenia wzorem osobowym, ale jest postaci, ktrej obecno w rodzinie zobowizywaa do uwanego mylenia o wasnej postawie wobec spraw wymagajcych wiadomych decyzji i gotowoci ponoszenia ich kosztw.
Alberta Wielopolska wniosa w wianie co, co jej syn nazywa kosmopolityzmem arystokratycznym, a co obserwowa te w yciorysach pomorskich hrabiw i baronw osiadych na Kaszubach. Przywizanie do ziemi, dziedziczonej nieraz przez wieki i poczucie odpowiedzialnoci za majtki czyo ludzi tej warstwy ponad przynalenoci narodow. Zazwyczaj w kosmopolityzm chroni do skutecznie przed rnymi postaciami nacjonalizmu i przed parafiaszczyzn, ktra szczeglnie mierzia matk pniejszego profesora Aleksandra.
Z piciorga chopskiego rodzestwa tylko najmodszy Gerard zosta inteligentem, cho wszyscy w jego kaszubskiej rodzinie zdawali sobie spraw z wartoci wyksztacenia, a jedyna siostra o nim marzya. Po szkole powszechnej poszed do gimnazjum w Wejherowie, a potem, jako student historii w Poznaniu, zwrci uwag wspomnianego ju prof. Skakowskiego, ktry ufundowa mu skromne stypendium.
Pytany o powd wyboru studiw historycznych, profesor opowiada synowi anegdot z dziecistwa. Gdy sprzta spiarni na polecenie matki, zaczytywa si w starych gazetach, ktrymi wykadano pki. Byy ciekawsze od wieych.
Na trzecim roku napisa prac magistersk i wkrtce potem wyjecha na kilkumiesiczny pobyt do Szwecji, aby bada skandynawskie rda do dziejw Polski. Jzyka uczy si ze... szwedzkiego przekadu Trylogii. Przywiezion stamtd tu przed wojn rozpraw doktorsk zdeponowa w bibliotece uniwersyteckiej, gdzie spona. Obroni doktorat (na podstawie innej pracy) koczc studia historyczne na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w roku 1943.
Prof. Aleksander nazywa Adama Skakowskiego duchem opiekuczym, ju nie tylko ojca, ale swojej rodziny. Piszc monografi margrabiego goci w chroberskiej siedzibie Wielopolskich, gdzie bada rodzinne archiwa. Podczas wakacji w 1938 r. zabra do pomocy Gerarda Labud. Drugi raz mody czowiek znalaz si tam po ucieczce z niemieckiej niewoli, do ktrej trafi nie zdywszy woy munduru. W Poznaniu nie mg zosta, pojecha do Krakowa i odnaleziony przeze Skakowski ukry zbiega w zaprzyjanionym majtku. Tam spotka matk mojego gospodarza, ktry przypuszcza, e decyzja o maestwie, „zwaywszy na rnice stanowe”, naleaa raczej do panny Wielopolskiej.
Po wojnie Gerard Labuda wrci do Poznania, gdzie szybko przechodzi szczeble naukowej kariery. W roku 1946 habilitowa si, dziesi lat pniej zosta profesorem zwyczajnym, bdc od 1947 czonkiem Poznaskiego Towarzystwa Przyjaci Nauk, od 1953 czonkiem czynnym PAU, od 1964 czonkiem rzeczywistym PAN. Po reaktywowaniu zlikwidowanej przez powojenne wadze PAU zosta w 1989 roku jej prezesem.
Profesorowi zawdzicza polska historiografia nowoczesn syntez staroytnych i redniowiecznych dziejw Sowian zachodnich. Katedr powicon tej problematyce kierowa w UAM wiele lat, jak rwnie Zakadem Historii Pomorza PAN. Nalec do pokolenia uczonych ogarniajcych zainteresowaniem due obszary rzeczywistoci, Gerard Labuda ma w dorobku prace z zakresu historiografii, powiedziaoby si – teoretycznej, rdoznawstwa, kultury politycznej: kilkakrotnie wznawiane i uzupeniane Studia nad pocztkami pastwa polskiego, Polska granica zachodnia, Pierwsze pastwo polskie, a take redagowanie przez czterdzieci lat (1957−97) „Studiw rdoznawczych”, nieco krcej „Historii Dyplomacji Polskiej” oraz innych czasopism naukowych. To, naturalnie, tylko niektre przykady pokazujce rozlegy horyzont twrczoci.
Aleksander, urodzony w Chrobrzu (modsze dzieci przychodziy na wiat w Poznaniu), dziedziczy intelektualne ambicje take po matce. Przekonanie, e warto ksztaci dzieci i e naley to do rodzicielskich obowizkw, porwnuje u obu rodzin – ojcowskiej i matczynej. Druga miaa znacznie wiksze pod tym wzgldem moliwoci, tote najstarszy z wujw, Zygmunt, dziedzic ordynacji Wielopolskich, skoczy studia ekonomiczne.
Modszy brat Alfred po ukoczeniu prawa w Warszawie studiowa te ekonomi we Fryburgu szwajcarskim, po czym peni do wysokie funkcje urzdnicze w administracji pastwowej, a po wojnie wykada histori gospodarcz w Politechnice Szczeciskiej i zajmowa si badaniem dziejw gospodarki Pomorza Zachodniego.
Kolejny wuj, imiennik mojego rozmwcy, chemik, wyksztacony w Warszawie i Monachium, przymnoy rodzinie uczonej tradycji wasn prac w Politechnice Warszawskiej, ale i poprzez maestwo z Ann Manteufflwn, ktra bya mikrobiologiem w instytucie PAN.
Spord trzech sistr tylko najmodsza Alberta, przysza pani Labudowa, o charakterze, jak si dowiaduj od syna, do buntowniczym, przeamaa obyczajowy stereotyp i posza na studia, cho nie udao si jej przekona ojca, eby to bya interesujca j fizyka. Po maturze w cieszcej si wielk renom szkole matek Sacr Coeur w Zbylitowskiej Grze i roku w Sorbonie skoczya romanistyk we Lwowie.
Gniazdem modej pary badaczy byo najpierw dwupokojowe subowe mieszkanie bez azienki. Toczyli si tam z rodzicami trzej synowie, przywieziona z Chrobrza francuska guwernantka, stareka „madamcia”, czasem przemawiajca do kilkuletniego Aleksandra osobliw, mocno „spolszcza” francuszczyzn oraz znacznie modsza, rwnie z Chrobrza wzita, niania, ktre to okrelenie nie oznaczao obowizkw, a raczej rodzaj zayoci.
W roku 1956 rodzina – jeszcze o dwjk dzieci liczniejsza – zamieszkaa w wybudowanym przez ojca obszernym domu.
Matka zacza prac asystenta na romanistyce, skd niebawem omal jej nie wyrzucono za „bardzo niesuszne margrabskie pochodzenie”. Ratunkiem okazao si, paradoksalnie zamknicie rwnie niesusznego, „imperialistycznego” kierunku studiw. Prof. Labuda, mimo susznego pochodzenia, mia przykroci. Pniej trzeba byo odchowa dzieci – najmodsza crka przysza na wiat w roku 1953 i dopiero po Padzierniku pani Alberta wrcia na odrodzon poznask romanistyk, gdzie zrobia doktorat.
W 1962 roku znalaz si tam najstarszy syn. I wspomina ten czas jako „niewygodny”. Ojciec by wtedy rektorem, matka bezporedni preceptork – kade mniej konwencjonalne (wedle miar i oglnych, i specyficznych dla tamtej epoki) zachowanie musiao by interpretowane, jako „pozwalanie sobie” przez rektorskiego potomka.
W domu byo tak samo, jak w uniwersytecie. Ojciec „pracowa jak szalony”, speniajc intelektualne ambicje w budowaniu od podstaw mediewistyki sowiaskiej i formuowaniu koncepcji pocztkw pastwa polskiego, tworzc niezbdny dla tych bada warsztat rdoznawczy, a ponadto kierujc na rnych poziomach yciem duej uczelni. Syn przypuszcza, e pasjom badawczym i spoecznikowskim ojca towarzyszyo te, tajone moe, pragnienie utrzymania duej rodziny na poziomie odpowiednim dla ony wychowanej w zamonym domu, cho zarobki nigdy nie stanowiy istotnego motywu podejmowanych zada, a matka adnych szczeglniejszych potrzeb nie zgaszaa, przywyka do surowych warunkw, w jakich chowano dzieci z jej warstwy.
Oboje rodzice nie formuowali wobec dzieci wymaga, ale pan prof. Labuda junior mwi, e „mikkie oczekiwania s gorsze od twardych wymaga, przeciw ktrym atwo si zbuntowa”. Pierwszym towarzyszy zaufanie i ciepo, a to mocno zobowizuje.
Oczekiwano wic od dzieci, eby zachowyway si przyzwoicie wobec innych, kimkolwiek ci inni s i eby „sobie dobrze eb umebloway”. Studiowanie byo oczywistoci, o ktrej nie rozmawiano. Poza uznaniem dla aspiracji intelektualnych i zainteresowa badawczych, wszyscy wiedzieli, e jedyn ciek mogc zapewni czowiekowi wzgldnie niezaleny byt w zniewolonym przecie pastwie, jest nauka. Humanistom gorzej byo ni matematykom czy technologom, ale po ‘56 roku i oni mogli robi w badaniach, co chc oraz publikowa nieporwnanie wicej. Ojciec przyszego romanisty mwi synowi, e zawsze pisa, co chcia, a tylko z „Polsk granic zachodni” mia ideologiczne kopoty.
Oczywiste wic byo, e potomkowie ludzi uniwersytetu nie tylko skocz studia, ale w uniwersytecie czy innej uczelni zostan.
Nastpne pokolenie Labudw wynioso z domu wzr, w ktrym minimum stanowi nakaz: „Nie krzywd nikogo”, a norm: „Pomagaj, kiedy tylko moesz”. W yciu dorosym zdarzao im si nieraz norm przekracza.