W biecym roku przypada 95. rocznica urodzin doktor Ireny Modlibowskiej, wybitnego naukowca w dziedzinie sadownictwa, wielce zasuonego w poznaniu mechanizmw mrozoodpornoci oraz regulowania wzrostu i owocowania drzew owocowych. Chocia mieszkaa w Anglii, w ogromnym stopniu przyczynia si do rozwoju bada i postpu w uprawie drzew i krzeww owocowych w naszym kraju.
Urodzia si 16 sierpnia 1912 roku w Czachorowie pod Gostyniem w Wielkopolsce, w rodzinie ziemiaskiej o tradycjach patriotycznych. Ojciec Stanisaw i matka Wanda z domu Podczaska byli wacicielami majtku o gwnym kierunku hodowli byda i koni. Od najmodszych lat Irena interesowaa si sadownictwem, tote po ukoczeniu gimnazjum im. Krlowej Jadwigi w Poznaniu w 1932 roku wstpia do poznaskiej Pastwowej Szkoy Ogrodnictwa, gdzie zdobya gruntowne wyksztacenie ogrodnicze.
Dr Irena Modlibowska (z lewej) i dr Wadysaw Filewicz (z prawej) podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych w 1939 roku
Po ukoczeniu tej uczelni (PSO miaa status szkoy wyszej bez praw akademickich) w 1935 roku rozpocza prac w Sadowniczej Stacji Dowiadczalnej w Sinoce koo Miska Mazowieckiego, ktrej zaoycielem i kierownikiem (1931−1939) by Wadysaw Filewicz. Ten doktor medycyny z wiedeskim dyplomem znany by przede wszystkim jako lekarz drzew. Opracowa i stosowa metody sadownictwa w surowym klimacie. Prace badawcze prowadzone w Sinoce byy przedmiotem jego licznych publikacji oraz wykadw w Polsce i za granic (USA, Kanada, Niemcy, kraje skandynawskie i ZSRR). Przed wojn, jako stay delegat Polski, dr Filewicz bra udzia we wszystkich midzynarodowych kongresach ogrodniczych, wygaszajc tam referaty. W 1936 roku za swe zasugi zosta odznaczony Orderem Polonia Restituta. Odtd Sinoka staa si obiektem zainteresowa nie tylko polskiego, lecz take wiatowego sadownictwa. Wiodcymi tematami realizowanych tam wwczas bada byo leczenie uszkodze mrozowych drzew owocowych oraz ocena podkadek i odmian. Wrd pracujcych w Sinoce asystentw Irena Modlibowska okazaa si najzdolniejsza i najbardziej oddana tej pracy.
Dr Filewicz, chcc zapozna si z praktycznym sadownictwem oraz sadowniczymi pracami badawczymi w stacjach dowiadczalnych i w uniwersytetach USA oraz Kanady, wyjecha z Iren Modlibowsk w czerwcu 1939 roku do Ameryki. Tam ju od 1938 roku w Uniwersytecie Cornella w Ithace przebywa na studiach doktoranckich mgr Szczepan A. Pieniek (pniejszy zaoyciel i wieloletni dyrektor Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach), ktremu dr Filewicz zaproponowa wspln podr, pokrywajc cz kosztw. Po latach, tak prof. Pieniek wspomina dr Modlibowsk z tej podry: Uderzya mnie jej niezwyka wnikliwo obserwacji i pracowito. Po zakoczeniu kadego dnia zbieralimy si w pokoju doktora Filewicza i do pna w nocy dyskutowalimy w najdrobniejszych szczegach to, comy w sadach widzieli i to, comy od naszych rozmwcw usyszeli („Sad Nowoczesny” nr 6, 1987).
Ze wzgldu na pewno zbliajcego si wybuchu wojny, dr Filewicz z Iren Modlibowsk przerwali podr i 26 sierpnia 1939 roku opucili Ameryk, lecz nie dojechali do kraju. Wojna zastaa ich na morzu, musieli zatrzyma si w Anglii. Tam zaopiekowa si nimi dr R.S. Hatton, dyrektor Stacji Dowiadczalnej East Malling, wielki przyjaciel dr. Filewicza. Ze wzgldu na wydany przez wadze angielskie zakaz przebywania i pracy cudzoziemcw w rejonach naraonych na inwazj Niemcw, a do takich naleao hrabstwo Kent, nie mg zatrudni ich w stacji, natomiast pomg Irenie Modlibowskiej znale prac badawcz w Instytucie Johna Innesa w pobliu Londynu. Tam pracowaa do koca wojny, utrzymujc siebie i dr. Filewicza. Jednoczenie studiowaa w Uniwersytecie Londyskim, gdzie w 1945 roku uzyskaa doktorat. W lipcu tego roku, zaraz po zakoczeniu wojny, zostaa zatrudniona w Stacji Dowiadczalnej East Malling na stanowisku pracownika naukowego sekcji sadowniczej.
Dr Irena Modlibowska nie moga trafi lepiej. Wwczas East Malling bya ju znan na caym wiecie stacj dowiadczaln. Saw i rozgos przyniosy jej wyniki prowadzonych tam prac dotyczcych uprawy oraz wzrostu drzew i krzeww owocowych. Od 1902 roku prace te zapocztkowa R. Wellington, pierwszy dyrektor Wye College Fruit Experiment Station w East Malling. Na podstawie obserwacji, i silny wzrost i maa plenno pewnych odmian spowodowane s wpywem podkadki, Wellington pierwszy wykaza potrzeb rozpracowania i dokadnego zrozumienia podstaw procesw wywoujcych wzrost drzew. Pooy on wielki nacisk na potrzeb identyfikowania i kontrolowania poszczeglnych czynnikw powodujcych rnice we wzrocie i plonie. Od 1912 roku takie zaoenia byy popierane przez przodujcych farmerw, ktrzy przez wiele lat wspierali stacj finansowo. Od 1914 roku Sir Ronald Hatton sprowadza rne typy podkadek i stworzy w East Malling najwiksz ich kolekcj w wiecie. W celu wyboru standardowych podkadek, pocztkow selekcj oparto na dokadnych opisach botanicznych, uprawowym porwnywaniu podkadek, rozmnaaniu ich klonw oraz badaniach wzrostu i owocowania. Przewidywany wpyw podkadek wegetatywnych na odmian szlachetn zainteresowa cay wiat. Skonio to Ministerstwo Rolnictwa do przyznania pomocy finansowej i zatwierdzenia w 1921 roku East Malling Research Station jako samodzielnej, niezalenej stacji dowiadczalnej, a jej dyrektorem mianowano dr. Ronalda Hattona.
Od pocztku swej pracy w East Malling dr Irena Modlibowska bya bardzo cenionym naukowcem. Dowiadczenie zdobyte w Sinoce nad rozpoznawaniem i leczeniem uszkodze mrozowych drzew owocowych pozwolio jej na prowadzenie prac badawczych powiconych temu zagadnieniu w Anglii. Po uszkodzeniach mrozowych w 1940 roku byli z dr. Filewiczem jedynymi osobami w tym kraju, ktre mogy co na temat mrozoodpornoci powiedzie. wiadcz o tym ich publikacje zwizane z problematyk przemarzania drzew owocowych. Dr Modlibowska, sama lub we wsppracy z innymi osobami, opisaa uszkodzenia nadziemnych czci jaboni, grusz, liw i czereni spowodowane wystpowaniem w Anglii niskich temperatur od 22 stycznia do 10 marca 1947 roku. W nowym laboratorium wsplnie z dr. W.S. Rogersem przeprowadzia w 1948 roku badania uszkodze kwiatw drzew owocowych przez niskie temperatury. W 1949 roku Modlibowska i Glenn dokonali obserwacji uszkodze przez wiosenne przymrozki zawizkw i owocw wielu odmian drzew i krzeww owocowych. W 1950 roku wesp z dr. Rogersem opracowali metod zastosowania deszczowni do zapobiegania stresom przymrozkowym. Wyniki tej metody prezentowane byy na midzynarodowych spotkaniach i szeroko stosowane w wiecie.
Badania prowadzone przez sam dr Modlibowsk i we wsppracy z innymi naukowcami East Malling nie ograniczay si tylko do rozpoznawania uszkodze mrozowych, dotyczyy rwnie mechanizmu ich powstawania. Modlibowska i Rogers (1955), obserwujc pod mikroskopem zamarzanie komrek rolinnych, wykazali due znaczenie zjawiska przechodzenia w tym procesie. Stwierdzili, e w wyniku przechodzenia wodne roztwory nie zamarzaj nawet w niskich temperaturach, jeli nie powstanie choby jeden orodek krystalizacji. Wielk sensacj naukow by przedstawiony przez dr Modlibowsk na midzynarodowym kongresie we Francji film, pokazujcy tworzenie si lodu na zewntrz i wewntrz zamarzajcych komrek rolinnych. W nastpnych latach, za zgod dyrekcji Stacji Dowiadczalnej w East Malling, dr Modlibowska poszerzya znacznie badania nad przemarzaniem kwiatw, zawizkw owocw i caych drzew oraz krzeww owocowych. W tamtym okresie gwnym tematem jej prac badawczych byo zastosowanie regulatorw wzrostu po przymrozkach wiosennych lub po wystpieniu chodw w czasie kwitnienia. Jej dowiadczenia wykazay, i opryskanie tymi preparatami kwitncych gruszy, czereni i wini powodowao tworzenie owocw partenokarpicznych, a tym samym poprawienie plonw w danym roku.
Do swoich bada dr Modlibowska, obok stymulatorw wzrostu, wczya retardanty. Badaa wpyw kwasu giberelinowego (GA) i chlorku chlorocholiny (CCC) na wzrost, tworzenie pkw kwiatowych i odporno kwiatw rolin sadowniczych na niskie temperatury. Gdy pojawiy si nowe preparaty chemiczne, takie jak etefon, daminozyd, paklobutrazol i inne, badaa ich wpyw na wzrost elongacyjny, kwitnienie i owocowanie grusz i czereni, uzyskujc ciekawe wyniki. Dr Modlibowska jest uwaana za jednego z pionierw bada nad wykorzystaniem regulatorw wzrostu i rozwoju rolin w sadownictwie. Zapraszano j na wykady do wielu uniwersytetw angielskich oraz do wygaszania referatw na midzynarodowych sympozjach i kongresach. Znana bya zarwno wrd naukowcw, jak i producentw. Aktywnie uczestniczya rwnie w dorocznych Dniach Sadownika organizowanych w East Malling.
W 1977 roku rada naukowa i dyrekcja stacji uznay, e najwikszym osigniciem roku byy prace dr Modlibowskiej nad zwikszeniem owocowania czereni przez opryskiwanie substancjami wzrostowymi oraz prace dr. O.P. Jonesa nad mikrorozmnaaniem drzew owocowych metod kultur tkankowych. Pod koniec tego roku przesza na zasuon emerytur.
Dr Irena Modlibowska ponad wszystko stawiaa prac i nauk oraz zawsze chciaa zrobi duo dla Polski, a przede wszystkim dla modych Polakw. Chocia spdzia wiele lat za granic, czua si zawsze Polk i obywatelstwo polskie zachowaa do koca swoich dni. Na szczeglne podkrelenie zasuguje utworzenie przez dr Modlibowsk stypendium dla modych polskich naukowcw zajmujcych si sadownictwem. W rok po mierci dr. Filewicza (1961) podja starania w celu zgromadzenia funduszy na to stypendium. Znaczna cz zebranej kwoty pochodzia z jej wasnego wkadu, reszt pozyskaa przy pomocy in. W. Zauskiej przez Zwizek Polakw w Wielkiej Brytanii. Zebran kwot powierzya znanej brytyjskiej instytucji British Council, reprezentujcej brytyjsk nauk i kultur. Z odsetek odtej sumy wypacane s stypendia wystarczajce na 1−6−miesiczne studia w East Malling lub innej angielskiej instytucji naukowej zajmujcej si sadownictwem. Dotychczas 32 naukowcw z Polski, zarwno z uczelni rolniczych, jak i instytutw, odbyo je w rnych instytutach naukowych Wielkiej Brytanii.
Dr Modlibowska angaowaa si z wielkim oddaniem w przygotowanie programu tych stay, zarwno od strony naukowej i pomocy w nawizywaniu kontaktw z rnymi badaczami z danej dziedziny w Wielkiej Brytanii, jak i organizacji programu pozanaukowego, dziki ktremu stypendyci mieli moliwo zapoznania si z dobrami kultury i tradycji angielskiej. Organizowaa te wyjazdy do innych orodkw naukowych w Anglii, czsto finansujc je z wasnych rodkw. Pomagaa w rozwizywaniu problemw jzykowych stypendystw. Bya bardzo pomocna w zbieraniu najnowszej literatury i materiau rolinnego do prac hodowlanych prowadzonych w Polsce. W wolne dni najczciej sama zabieraa stypendystw na wycieczki. W zasadniczy sposb przyczynia si do pogbienia wszechstronnej wiedzy stypendystw oraz ukierunkowania ich przyszej pracy naukowej i dydaktycznej. Wiele prac badawczych dotyczcych nowoczesnych technologii w sadownictwie, np. przechowywania owocw w kontrolowanych atmosferach czy przetwrstwa, zostao podjtych w Polsce dziki stypendium British Council im. W. Filewicza. Do dyspozycji stypendystw bya bardzo bogata biblioteka dr Modlibowskiej, w ktrej mogli znale ksiki nie tylko naukowe, ale i historyczne – zakazane wwczas w kraju. W tamtych czasach miao to znaczenie nie do przecenienia.
Oprcz dziaalnoci cile naukowej i organizacyjnej dr Modlibowska udzielaa si na rzecz mieszkajcych w Anglii Polakw, zwaszcza chorych i starszych. Kiedy byli w potrzebie, niejednokrotnie sama finansowaa niezbdne im rodki do ycia, szczeglnie lekarstwa. Staraa si ich wspiera w rozmaity sposb, np. pomaga w robieniu zakupw czy zaatwianiu formalnoci w urzdach. Bya osob bardzo religijn i za porednictwem Kocioa materialnie wspieraa take osoby potrzebujce w kraju. Jako wolontariuszka zajmowaa si byymi onierzami armii generaa Andersa, przebywajcymi w domach opieki na terenie Wielkiej Brytanii.
Bya wielkim entuzjast nauki i przekazywaa swoj rado i fascynacje badaniami wszystkim, ktrzy z ni rozmawiali. Miaa wielu przyjaci w Anglii i w innych krajach, wci jest wspominana z wielk atencj i szacunkiem w Polsce. Uwaaa, e Polsce mona suy, nawet jeli si jest za granic. W ocenie tych, ktrzy j poznali, bya wspania wizytwk Polski i Polakw.