Spory o polsk tosamo nie s niczym nowym i zapewne nieprdko znajd si poza polem naszej uwagi. Nie jestemy narodem, ktry – w odrnieniu od narodw Europy Zachodniej – moe sobie pozwoli na zawieszenie tych kwestii. Traumatyczna historia ostatnich dwch stuleci sprawia, i sw narodow tosamo ksztatowalimy w warunkach opresji, ktra generowaa z jednej strony kompleksy wywoane poczuciem niszoci, z drugiej za z owych kompleksw wyrastajce uczucie egoizmu i ch uzyskania od monych tego wiata rekompensaty za pieski los. Te dwa wektory stanowi w niektrych krgach o stanowisku, jakie reprezentujemy wkraczajc w obszar wsplnoty europejskiej. Domagamy si moliwie duych wpyww i zwikszenia wasnej roli w okrelaniu polityki unijnej, a take dymy do umniejszenia wpyww naszych partnerw. Temu suy m.in. uprawiana przez naszych politykw i publicystw „polityka historyczna”.
Nie wiem, czy do lamusa odoono ju pomys stworzenia centralnego instytutu wychowania patriotycznego, wiem natomiast, e odwanie domagamy si jednoznacznej wykadni dziejw europejskich, w szczeglnoci za historii stosunkw polsko−niemieckich. Ostatnio postanowiono ujednoznaczni kanon lektur szkolnych pod hasem „wicej Sienkiewicza, mniej Gombrowicza”. Wszystko to raczej mieszy, zwaszcza w kontekcie twardej wypowiedzi posa Wierzejskiego: „Ale Gombrowicza nie odpucimy!” Manipulowanie przy kanonie lektur szkolnych to nie nowo – wystarczy sign do praktyk okresu stalinowskiego. S dziea, ktre nale do „naszych” i s dziea „nam wrogie”. „Nam wrogie” usuwamy. Na tej zasadzie wanie w stalinizmie usuwano Dostojewskiego i Kafk, ktrzy powrcili dopiero po roku 1956. P wieku pniej mamy powtrk z rozrywki. C, duej pisarza ni dygnitarza.
To wszystko brudna piana doranoci, ktra spynie do rynsztoka historii. Tymczasem odbywaj si dyskusje istotne, ktre niestety nie odnajduj szerszego oddwiku. Wydana rok temu praca Nikodema Boczy−Tomaszewskiego „rda narodowoci. Powstanie i rozwj polskiej wiadomoci w II poowie XIX i na pocztku XX wieku” przesza niemal niezauwaona. Tomaszewski podkrela rol, jak w ksztatowaniu polskiej wiadomoci narodowej odegrao pojcie podmiotowoci. Bez wtpienia, zwaszcza w romantyzmie, owo poczucie odegrao dla budowania tosamoci narodowej polskiej inteligencji rol fundamentaln. Wiek XX przynis zaamanie owej romantyczno−narodowej postawy.
Czy rzeczywicie? Do przejrze podstawowe spory powojennych dziesicioleci, by stwierdzi, e owa postawa – reinterpretowana, choby w pracach Marii Janion – cay czas zdawaa si dominowa, by dopiero po roku 1989, w teje Janion „projekcie krytyki fantazmatycznej”, zosta zakwestionowan przez ogoszenie „koca paradygmatu romantycznego”. Nie przesadzajmy, gdzie on nadal sobie yje, cho moe dzi jest mniej funkcjonalny ni wier wieku temu. Czasy si nieco zmieniy, a wraz z nimi i punkty odniesienia w przeszoci. Zwraca na to uwag w interesujcej, polemicznej wobec ksiki Tomaszewskiego recenzji Ewa Thompson na amach „Europy”. Podnoszc walory „rde narodowoci” amerykaska uczona proponuje odnalezienie dla obecnych poszukiwa korzeni polskiej tosamoci „nowych” rde w epoce przedrozbiorowej, a przede wszystkim w jej pimiennictwie. Pisze, e byoby podane, „gdyby polskie elity wyartykuoway ofert neosarmack, zakorzenion w epoce, gdy Polacy liczyli si w Europie i gdy nie dao si ich lekceway w ten sposb, w jaki dzi s czsto lekcewaeni”. Propozycja rzeczywicie pocigajca, gdy nie tylko siga do tradycji demokracji szlacheckiej, ktra, jak swego czasu pisa Janusz Tazbir, bya jednym z tych wtkw tradycji, ktry formowa antytotalitarne postawy polskiej inteligencji, ale take nakazuje podjcie pilnych prac pozwalajcych „odnowi znaczenia” oryginalnej polskiej myli i wci niedoczytanej literatury.
Nie jest przypadkiem, e cz modych poetw londyskiej grupy Kontynenty, debiutujcych – po ukoczeniu angielskich szk – w pocztkach lat 50., odwoywaa si do tradycji literatury staropolskiej jako do ywego rda polszczyzny. Tym bardziej zdumiewa, e, jak pisze Thompson, „poetycka antologia Krzysztofa Koehlera »Suchaj mnie, Sauromatha« nie zostaa jeszcze przez polskich historykw idei przetrawiona”. No c, przetrawi warto by byo take wydan trzy lata temu „Kronik wszystkiego wiata Marcina Bielskiego. Pogranicze dyskursw” Dariusza nieki. Ale moe nie jest a tak le, skoro ostatnio na amach „Polityki” Radosaw Lolo przypomnia w artykule „O zapomnianym klasyku” posta i dzieo Wawrzyca Grzymay Golickiego: „Tylko niewielkie grono badaczy staropolskiej myli politycznej ma wiadomo faktu, e traktat Golickiego by dosownie rozchwytywany w nowoytnej Europie. Przetumaczono go na kilka jzykw zachodnioeuropejskich. (...) Prawdopodobnie zna go Thomas Jefferson, gdy przygotowywa tekst konstytucji Stanw Zjednoczonych”. Przy czym, oczywicie, naley do tych osigni podchodzi z gombrowiczowskim dystansem, by nie opatrywa tego wszystkiego mottem: „So a sprawa polska”. A przed tym, jako absolwent liceum im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, przestrzegam.