Minister kultury i dziedzictwa narodowego K.M. Ujazdowski i prof. N. Davies podczas obrad I Kongresu Zagranicznych Badaczy Dziejw Polski.
W ostatnich dniach czerwca w Krakowie spotkali si naukowcy z rnych krajw, zajmujcy si histori Polski. Przez cay czas trwania I Kongresu Zagranicznych Badaczy Dziejw Polski trway dyskusje o polityce historycznej, ksztatowaniu wizji historii w rnych krajach, stereotypach i uprzedzeniach jednych narodw w stosunku do innych. Interesujce wydaj si opinie naszych ssiadw, zwaszcza tych, z ktrymi dzielilimy histori, czyli Litwinw i Ukraicw, na temat moliwoci napisania wsplnej historii naszych krajw i narodw.
Prof. Igor Iliuszyn z Kijowskiego Uniwersytetu Slawistycznego, ktrego ksika bya nominowana do Nagrody im. Galla Anonima, ju 15 lat zajmuje si problematyk polsk, a szczeglnie dziejami konspiracji polskiej na Woyniu i w Galicji Wschodniej w okresie II wojny wiatowej. Jego zdaniem, wsplna wersja historii tych wydarze jest moliwa, co wicej taka wizja ju powstaje. Jednak kijowski uczony dodaje: – Nawet w tej wsplnej historii akcenty bdziemy rozkada inaczej. Czy nie obawia si, e konieczne bd kompromisy, ktre zamiast pokaza prawd, zaciemni j i rozmyj? – Wprost przeciwnie, wanie kompromis wypracowany przez historykw obu narodowoci bdzie prezentowa wydarzenia historyczne w sposb autentyczny i prawdziwy. Pozwoli zbudowa wspln, akceptowan przez Polakw i Ukraicw wizj dziejw naszych narodw – mwi.
Odmiennie widzi t spraw doc. dr Marian Mudryj z Uniwersytetu im. Iwana Franki we Lwowie. Uczony zajmuje si gwnie histori XIX wieku. Przyznaje, e do pobudzenia ukraiskiej wiadomoci narodowej bardzo due znaczenie mia Sejm Galicyjski, ktry stanowi wyraz autonomii tego regionu w monarchii Habsburgw. – To ten sejm wprowadzi Ukraicw na wiedeskie salony – mwi lwowski historyk. Pozostaj wci aktualne XIX−wieczne stereotypy: Polaka – ziemianina i Ukraica – wocianina. Doc. Mudryj przyznaje, e nastpuj zmiany w podejciu badaczy, zarwno polskich, jak i ukraiskich, do wielu wtkw wsplnej historii. Prbuje si szuka kompromisowych wersji wsplnych dziejw obu narodw. Jednak – uwaa Mudryj – kompromis nie prowadzi do ukazania prawdy o tych dziejach. Wprost przeciwnie, kompromis t prawd wypacza i oddala nas od niej. Jest ona bowiem inna dla Polakw, a inna dla Ukraicw. Inna, gdy na te same sprawy patrzymy z zupenie odmiennych punktw widzenia.
Dr Andrzej Pukszto z Uniwersytetu w Kownie tak przedstawia dzieje bada historycznych na Litwie. – Ich odrodzenie nastpio na pocztku lat dziewidziesitych. Rodzi si one w opozycji i konflikcie z polskoci. Polak by szlachcicem i wacicielem ziemskim, Litwin – wocianinem. Historiografia litewska oceniaa polonizacj negatywnie. Z czasem dopiero zaczto dostrzega, jak trudno oddzieli dziedzictwo polskie i litewskie, zwaszcza w miastach takich, jak Wilno. Zauwaono wielki wpyw kultury polskiej na rozwj nie tylko Wilna, ale i Kowna, czyli gwnych orodkw kultury litewskiej. Przewartociowanie wsplnej historii Polakw i Litwinw nastpio w kontekcie integracji europejskiej. Pewne wydarzenia w tym wietle wyglday dla historykw litewskich inaczej ni dawniej. – Nadal rnimy si w ocenie okoo 30 procent zdarze ze wsplnej historii, ale na pocztku lat dziewidziesitych odmiennie patrzylimy na 90 procent faktw – podsumowuje dr Pukszto.
Wypowiedzi tych trzech historykw pokazuj, jak odmiennie mona potraktowa prb budowania wsplnej, kompromisowej wizji dziejw ssiadujcych narodw, ktre przez pewien czas funkcjonoway w jednym organizmie pastwowym. Kompromisowa wizja wsplnych dziejw, wana z powodw politycznych i spoecznych, zwaszcza w kontekcie integracji europejskiej, nie musi by zawsze postrzegana jako wizja prawdziwa. Drobne przesunicie akcentw potrafi rozpali na nowo wtpliwoci dotyczce interpretacji poszczeglnych wydarze.
W kontekcie kongresu niebagatelne znaczenie ma te odpowied na pytanie, czy badacze zagraniczni mog wnie istotny wkad do poznania dziejw Polski. Prof. Leonid Gorizontow z Moskwy przedstawia trzy etapy zainteresowania rosyjskich historykw Polsk: – Najpierw mielimy okres imperialny, gdy historycy rosyjscy traktowali Polsk jako cz imperium rosyjskiego i tylko jako tak si ni interesowali. Pniej historiografia socjalistyczna traktowaa wasz kraj jako element obozu socjalistycznego i tylko w tym kontekcie Polska bya dla rosyjskich historykw interesujca. Obecnie rosyjska historiografia skupia si na narodach i regionach Rosji. Historia Polski generalnie przestaa by dla Rosjan interesujca i zajmuje si ni coraz mniej badaczy. Zainteresowanie Polsk pojawia si tylko od czasu do czasu, na marginesie konfliktw polsko−rosyjskich. – Konflikty, jakie targaj Polsk, bywaj motywem podjcia bada nad histori waszego kraju. Dla mnie takim impulsem byo powstanie w Polsce „Solidarnoci” – mwi rosyjski uczony, laureat Nagrody „Przegldu Wschodniego”. Obecnie prof. Gorizontow zajmuje si generaami polskiego pochodzenia w armii carskiej. – Nie ma na ten temat informacji w Polsce. S w archiwach rosyjskich. Wielu z tych ludzi odegrao ogromn rol w tworzeniu armii polskiej po odzyskaniu przez Polsk niepodlegoci po I wojnie wiatowej. Myl, e praca powicona tej kwestii w znaczcy sposb poszerzy znajomo dziejw waszego kraju – mwi o swoich badaniach rosyjski historyk.
Prof. Norman Davies zapytany, czy historyk zagraniczny moe wnie znaczcy wkad w poznanie dziejw Polski, odpowiada: – Nie napisabym ksiki o powstaniu warszawskim tu, na miejscu i tylko na podstawie materiaw dostpnych w Polsce. Wikszo materiaw archiwalnych na temat powstania znajduje si bowiem w zagranicznych archiwach. Osobn spraw jest warto spojrzenia na wydarzenia z dziejw Polski z zewntrz, bez caego bagau dowiadcze dziejowych i uprzedze historycznych oraz kulturowych.
Prof. Istvn Kovcs, znakomity wgierski uczony i dyplomata, laureat Nagrody im. Felczaka i Wereszyckiego, zajmuje si sownikiem biograficznym polskich i wgierskich uczestnikw Wiosny Ludw. – Zaskoczyy mnie lwowskie i wiedeskie archiwa, zarwno iloci materiau, jak i faktem, jak bardzo s zaniedbane przez polskich historykw – mwi. Jego zdaniem, na Wgrzech i w Rumunii, w miejscach do nieoczekiwanych, mona znale bardzo interesujce dokumenty uzupeniajce informacje o yciu wielu wybitnych Polakw.
Te trzy wypowiedzi wydaj si potwierdza opini, e zagraniczni badacze mog bardzo wiele wnie do poznania dziejw Polski. I nie chodzi jedynie o obiektywizowanie spojrzenia na niektre fakty historyczne, ale po prostu o dostp do rde. Swoj drog, przy obecnej atwoci podrowania i dostpnoci stypendiw na wyjazdy zagraniczne, zadziwia zaniedbanie przez polskich historykw zagranicznych archiww, zawierajcych dokumenty wnoszce istotne informacje o historii Polski. Myl te, e osignicia choby cytowanych badaczy s dobrym argumentem za kontynuowaniem kongresw zagranicznych badaczy dziejw Polski, a moe nawet za stworzeniem stowarzyszenia historykw zagranicznych badajcych nasz przyszo. Pokazuj take, e warto stworzy system wspomagania zagranicznych historykw, zajmujcych si Polsk, a take naukowcw podejmujcych badania innych skadnikw polskiej kultury.