Chc zrozumie dramaty – mwi Timothy Snyder, amerykaski historyk i profesor Uniwersytetu Yale, ktry w grudniu 1981 roku prbowa dociec, co takiego stao si w Polsce, e szpalty gazet pene s zdj onieonych transporterw opancerzonych. Uczony zosta laureatem konkursu „Pro historia Polonorum”, rozstrzygnitego w czasie I Kongresu Zagranicznych Badaczy Dziejw Polski. Gwn nagrod za najlepsz ksik dotyczc historii Polski wydan w jzyku obcym w latach 2002−06 bya statuetka Galla Anonima.
Ksika jest biografi Henryka Jzewskiego, jednego z twrcw polityki polskiej wobec Ukrainy przed wojn oraz dziaacza podziemia i wywiadowcy w czasie II wojny wiatowej. Za kilka miesicy ukae si polski przekad pracy Szkice z tajnej wojny. Polskiego artysty misja wyzwolenia Ukrainy Sowieckiej. Timothy Snyder jest rwnie autorem publikacji The reconstruction of Nation: Poland, Lithuania, Belarus, 1569−1999, ktrej polskie tumaczenie ukazao si w grudniu ub.r. nakadem wydawnictwa „Pogranicze” jako Rekonstrukcja narodw.
W Paskim obszarze zainteresowa znajduj si masakry na Woyniu w 1943 roku, dramaty powstania warszawskiego, majstersztyki Jzewskiego i tajemnice Habsburgw ywieckich. Czy Ameryka Pnocna jest tak nudnym krajem, e musia Pan szuka natchnienia na ziemi zbrukanej krwi walk bratobjczych?
– Profesor Jerzy Jedlicki, polski promotor moich prac, napisa kiedy na okadce „Nowych Ksiek”, e z powodu mojego bezrobocia w USA zajem si analiz spraw europejskich. I jest w tym cie prawdy, gdy po ukoczeniu Oksfordu i zdobyciu tytuu doktora dugo nie mogem znale pracy w Stanach i wyjechaem do Europy. Przez kilka lat mieszkaem w Warszawie, Pradze i Wiedniu, uczyem si jzykw, poznawaem ludzi i histori. Pokochaem ten wiat i dlatego staram si go zrozumie.
Chce Pan zrozumie, jak moliwe s czystki etniczne, holocaust, guag? A moe bardziej interesuje Pana kondycja ludzka, jej krucho czy raczej monstrualno?
– Interesuje mnie zwizek midzy polityk a wydarzeniami. Nie pytam o kondycj czowieka, bo czowiek zawsze jest taki sam i musimy zdawa sobie spraw, e ludzie s zdolni do wielu zbrodni. Mnie interesuje, dlaczego tacy ludzie i takie instytucje czy organizacje, w takim, a nie innym miejscu, pozwalaj, by taki dramat czy masakra si stay. Chc zrozumie, gdzie popeniony zosta bd, co si stao, e zawiody mechanizmy, ktre miay powstrzyma ludzi przed popenieniem kolejnych zbrodni. Na Woyniu dramat rozpocz si od zniszczenia praworzdnych polskich instytucji. Potem przyszli Sowieci i Niemcy, ktrzy pokazali, e wszystko jest moliwe.
Przewodniczcy kapituy, prof. Andrzej Banach, podajc powody, dla ktrych Paska praca zwyciya w konkursie, powiedzia, e charakteryzuje j kapitalne wykorzystanie rde oraz szeroko i gboko spojrzenia na histori Polski i Ukrainy. Czym Pana zauroczy Jzewski?
– Tu nie chodzi o sam posta Jzewskiego. Caa moja przygoda rozpocza si od pragnienia zrozumienia Polski jako takiej. Po wielu badaniach i przesiedzeniu wielu tygodni w archiwach doszedem do konkluzji, e nie zrozumiem Polski, pki nie zrozumiem Ukrainy. Z kolei nie byem w stanie zrozumie tragedii woyskiej nie analizujc postaci Jzewskiego, ktry prowadzi tam polityk. Jego metody postpowania byy dla mnie tak intrygujce, e musiaem przyjrze si jego wizji wiata, motywom i mechanizmom postpowania. Tak dugo wyjaniaem sobie t postaw, a w kocu zrozumiaem, e na Woyniu Jzewski prowadzi polityk zagraniczn, a nie krajow i to odkrycie stao si na tyle inspirujce, e postanowiem napisa jego biografi.
Zna Pan ju wszystkie odpowiedzi dotyczce historii Jzewskiego?
– Historyk, ktry odpowiada na wszelkie pytania, jest dla mnie podejrzan person. Zawsze rozpoczynam prac od postawienia pyta, ktre w miar zaangaowania w ni okazuj si niewaciwe, bowiem pytanie jest funkcj tego, co wiadomo, a jak si wicej wie, to si rozumie, e naley postawi inne pytanie. Jako historyk znam bardzo niewiele odpowiedzi. Wci zadaj pytania, ktre zmieniaj si wraz z moj wiedz i zrozumieniem.
Pisanie ksiek, artykuw pomaga Panu zrozumie rzeczywisto historyczn?
– Tak. Nie jestem w stanie napisa niczego, jeli do koca nie przedyskutowaem i nie zrozumiaem danego zjawiska czy procesu.
W jaki sposb dyskutuje Pan z polskimi historykami?
– Raczej prowadz spr z samym sob, z wasnymi mylami, bo w Polsce nie miaem jeszcze okazji, by solidnie porozmawia. W Polsce kry stereotyp, e obcokrajowiec ma swoje interpretacje, a my, czyli Polacy, znamy fakty. Ale, na szczcie, nie wszyscy historycy s winiami takich stereotypw, cho przyznam szczerze, e udao mi si spotka maostkowych badaczy, ktrzy ca swoj uwag skupili na bdzie drukarskim.
Czuje si Pan w Polsce jak persona non grata?
– Nie, absolutnie nie. Zwaszcza w archiwach czuj si – za spraw cudownych archiwistek – wspaniale. Polska jest – mwic jzykiem Ani z Zielonego Wzgrza – moj bratni dusz, ale nie jest to kraj, do ktrego dochodzi si drog racjonaln. Tu, eby spdza czas, trzeba powici cz wasnego ycia, bo Polska jest krajem wymagajcym, to jest wymaga ostrej pracy pewnej czci ducha.
Czy amerykaska polityka naukowo−finansowa zachca ludzi do zrozumienia tego fenomenu polskiej duszy?
– Oficjalne zainteresowanie Polsk nie wykazuje tendencji wzrostowych. Kady wie, e Polska jest naszym sojusznikiem wojskowym, ale nic konkretnego z tego faktu nie wynika. S oczywicie jakie stypendia i programy badawcze przeznaczone dla Europy Wschodniej, ale nie spotkaem w swoim yciu Amerykanina, ktry zajby si problematyk polsk ze wzgldu na profity finansowe.
Czy byby Pan w stanie napisa ksik nie wyjedajc z USA?
– Wykluczone. Kady rozdzia ksiki jest wiadectwem przedzierania si przez kolejne dokumenty archiwalne. To, e nie jestem Polakiem, pomaga mi zachowa rwnowag badawcz.