We wspczesnych realiach rynkowych i prawnych szkoa wysza musi konkurowa o nabywc usug edukacyjnych. Ni demograficzny, umidzynarodowienie edukacji, emigracja tysicy modych ludzi w poszukiwaniu lepiej patnej pracy powoduj, e walka o studenta staa si bezwzgldna i oznacza dla uczelni „by albo nie by”. Rynek w istotny sposb weryfikuje dziaania szk wyszych zwizane z realizacj celw dydaktycznych, naukowych, spoecznych i finansowych, co nie zawsze sprzyja zachowaniu wartoci uniwersyteckich i standardw akademickich w zakresie jakoci nauczania.
W nowych uwarunkowaniach spoeczno−ekonomicznych od uczelni oczekuje si tworzenia fundamentw rozwoju wspczesnego wiata, zaspokajania potrzeb spoeczestwa informacyjnego, ktre zobligowane jest do cigego doskonalenia swojej wiedzy i ustawicznej edukacji. Potrzeby te dodatkowo zostaj zintensyfikowane przez proces globalizacji i integracji spoecznoci i kultur. Polskie uczelnie musz si te zmierzy z globaln konkurencj na rynku edukacyjnym oraz tak organizowa proces edukacyjny, by nie tylko wyposay studentw w umiejtnoci korzystania z dorobku cywilizacyjnego, ale te w narzdzia wsptworzenia cywilizacji, kultury, norm spoecznych.
Te nowe zadania wymagaj wzmoonego, twrczego wysiku rodowisk akademickich oraz odpowiednich nakadw finansowych. Potrzeba zapewnienia rodkw na funkcjonowanie uczelni, szczeglnie niepublicznych, ktre nie otrzymuj dotacji, czsto determinuje wybory strategiczne i powoduje, e w procesie ksztacenia „ilo” przedkadana jest nad „jako”. Wobec twardych zasad rynkowych wartoci wiata akademickiego pozostaj w opozycji do rachunkw ekonomicznych, co wcale nie oznacza, e przy waciwym zarzdzaniu nie mog by ze sob koherentne. Otwarcie na rynek zaczyna bowiem decydowa nie tylko o znaczeniu, ale take o istnieniu wielu szk. Niedostrzeganie zmian w dynamicznie zmieniajcym si otoczeniu moe oznacza brak zainteresowania proponowan ofert edukacyjn. Istnieje jednak ryzyko, i bezkrytyczna orientacja na potrzeby wspczesnego konsumenta usugi edukacyjnej moe skutkowa obnieniem jakoci ksztacenia. Dzieje si tak, gdy konsument jest przede wszystkim zainteresowany „kupieniem” dyplomu i myli w kategoriach: „pac i wymagam, eby ode mnie nie wymagano”.
Jako ksztacenia jest jedn z bolczek wspczesnej szkoy wyszej. Tymczasem stanowi wyznacznik konkurencyjnoci polskich uczelni na arenie midzynarodowej. Podnoszenie jakoci ksztacenia to jeden z priorytetw w procesie budowy Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyszego. Jakoci sprzyja selekcja kandydatw na studia. Niestety, selekcji nie prowadzi wiele placwek niepublicznych, rekrutujc na studia wszystkie osoby chtne.
Grayna wiatowy zwraca uwag na to, e obecnie do uczelni trafia bardzo zrnicowana modzie, o rnym poziomie intelektualnym, odmiennych zasadach moralnych i systemach wartoci. Wyrnia ona pi typw studentw: roztropnych zdobywcw – 16,5 proc. badanych, przekornych indywidualistw – 5 proc., potulnych konformistw – 40 proc., strategw ostatniej szansy – 12 proc. i odpornych na wiedz – a 26,5 proc. Trzy pierwsze kategorie studentw w mniejszym lub wikszym stopniu angauj si w proces poszukiwania i przyswajania wiedzy. „Stratedzy ostatniej szansy” i „odporni na wiedz” maj z tym powane problemy. S zainteresowani uzyskaniem dyplomu przy zaoeniu, e bdzie to z ich strony okupione jak najmniejszym wysikiem. Liczebno tej ostatniej grupy w znacznym stopniu moe utrudnia sprawny przebieg procesu wiadczenia usugi, gdy stosunek tych studentw do wiedzy i szkoy pozostaje w sprzecznoci z wymogami regulaminu studiw, oczekiwaniami wykadowcw i standardami akademickimi. Nowa kategoria usugobiorcw w szkoach wyszych z pewnoci opnia wdraanie zmian ksztacenia, ukierunkowanych na wiksz aktywno i samodzielno studentw.
Pocztkowo sdzono, e rynek edukacyjny w Polsce sam wypracuje mechanizmy podnoszce jako studiw i rang dyplomu. Ale tak si nie stao. W polskich uwarunkowaniach dobrze prosperuj nie tylko uczelnie oferujce atrakcyjny jakociowo produkt edukacyjny i stawiajce studentom wysokie wymagania, ale te bardzo sabe, ktre „sprzedaj” dyplomy. Dzieje si tak dlatego, e cigle na polskim rynku istnieje zapotrzebowanie na taki sposb ksztacenia, stosunkowo liczna grupa studentw nie jest zainteresowana zdobyciem gruntownej wiedzy oraz uzyskaniem dyplomu, ktry zwiksza szanse na rynku pracy. Ta grupa wymaga, eby od niej nie wymagano i sabe uczelnie ten wymg speniaj. W ten sposb ronie nam grupa osb z wyszym wyksztaceniem, ktrych wiedza i umiejtnoci pozostawiaj wiele do yczenia.
Z prognoz ekspertw wynika, i w najbliszych latach liczba szk wyszych niepublicznych zmniejszy si o 50 proc., pesymici twierdz, e nawet o 70 proc. Na rynku pozostan prawdopodobnie najlepsze i, niestety, najsabsze. Najbardziej zagroone s uczelnie oferujce studia na tzw. rednim poziomie. One te bd musiay poszuka nisz edukacyjnych, by modyfikowa swoj ofert edukacyjn oraz zawiera fuzje z silniejszymi partnerami w celu zwikszenia zasobw intelektualnych i redukcji kosztw ksztacenia.
W obliczu prognozowanych zmian, w tym niu demograficznego, emigracji zarobkowej i edukacyjnej tysicy modych ludzi, selekcjonowanie kandydatw na studia staje pod znakiem zapytania i stanowi powane zagroenie jakoci ksztacenia. Wprawdzie, zgodnie z nowym prawem o szkolnictwie wyszym, podstaw przyjcia na studia jest wynik matury (uczelnie musz uzyska zezwolenie ministerstwa na przeprowadzenie dodatkowych egzaminw), ale nie wolno zapomina, e studenci z bardzo sabymi wynikami z egzaminu maturalnego lub po tzw. amnestii determinuj poziom wymaga na studiach. Zalenoci ekonomiczne powoduj, e szczeglnie uczelnie niepubliczne nie s zainteresowane redukcj liczby studentw uwarunkowan poziomem wymaga, ktrych najsabsi nie s w stanie lub nie chc speni.
Podnoszeniu jakoci ksztacenia oraz wyeliminowaniu z rynku szk najsabszych sprzyjayby zewntrzne, pastwowe egzaminy sprawdzajce poziom umiejtnoci i wiedzy studentw bd te absolwentw. Takie egzaminy s w Polsce przeprowadzane i dotycz np. zawodu lekarza czy prawnika. Ich wyniki pozwalaj oceni poziom ksztacenia w danej uczelni.
Pastwowa Komisja Akredytacyjna wprawdzie wyeliminowaa szereg patologii z ycia polskich uczelni, ale nie do koca spenia pokadane w niej nadzieje, zwizane z jakoci ksztacenia. Prowadzone przez PKA kontrole dotycz gwnie organizacji procesu ksztacenia, w tym minimw programowych i kadrowych, zasobw bibliotecznych itp. PKA, niestety, nie ocenia umiejtnoci studentw.
Na wiecie toczy si obecnie dyskusja, ktrej celem jest wypracowanie najskuteczniejszych mechanizmw podnoszenia jakoci ksztacenia. Zdania na ten temat s podzielone. Do tej pory aden kraj nie wdroy rozwiza, ktre miayby charakter wzorcowy.
Uporzdkowaniu polskiego rynku edukacyjnego sprzyjayby te odpowiednie mechanizmy rzdzce rynkiem pracy, ktry rnicowaby pracownikw ze wzgldu na posiadany dyplom. W polskich realiach tak si jeszcze nie dzieje, szczeglnie widoczne jest to w maych orodkach, gdzie o uzyskaniu danego stanowiska decyduj bardzo czsto ukady towarzyskie, a nie kompetencje. Docelowo jednak, wzorem innych pastw unijnych oraz USA, rynek pracy uksztatuje mechanizmy klasyfikacji polskich szk wyszych na I, II, III, IV... lig.
Umasowienie szkolnictwa wyszego i pojawienie si na rynku tak licznej grupy uczelni niepublicznych ma take szereg pozytywnych konotacji. Nowe zjawiska rynkowe doprowadziy do rozbicia monopolu uczelni publicznych i skoniy je do zmiany relacji personalnych student – wykadowca na bardziej demokratyczne, rozbudowy infrastruktury (co ma zwizek ze zwikszeniem limitu przyj) i unowoczeniania posiadanych ju obiektw, uatrakcyjniania oferty ksztacania, zmniejszania kosztw i bardziej racjonalnego gospodarowania pienidzmi.
Obecnie zarwno placwki publiczne, jak i niepubliczne s zobowizane do uwanej obserwacji zmian i trendw pojawiajcych si w globalnej przestrzeni edukacyjnej oraz rejestrowania sygnaw pochodzcych z otoczenia, by waciwie modyfikowa ofert edukacyjn i maksymalizowa korzyci oferowane studentowi. Uczelnie musz szerzej otworzy si na studenta, uwzgldnia jego aspiracje, ale jednoczenie ksztatowa potrzeby edukacyjne kolejnych pokole Polakw.
O pozycji rynkowej uczelni decyduje przede wszystkim produkt edukacyjny i kadra, ktra ten produkt tworzy. Dlatego te wysiek szk wyszych powinien zmierza w kierunku poszerzania pakietu korzyci na poziomie produktu poszerzonego, tworzenia anglojzycznych programw nauczania i promowania ich na midzynarodowym rynku edukacyjnym, a take opracowywania interdyscyplinarnych, zindywidualizowanych, pozostajcych w cisej relacji z praktyk i najnowszymi wynikami bada programw studiw, jak rwnie tworzenia nowych produktw na podstawie zasobw innych uczelni. Przykadem takich dziaa jest m.in. midzyuczelniany kierunek ksztacenia inynieria biomedyczna, opracowany wsplnie przez Politechnik dzk i Uniwersytet Medyczny w odzi, czy te Polski Uniwersytet Wirtualny, stanowicy przedsiwzicie Wyszej Szkoy Humanistyczno−Ekonomicznej w odzi i Uniwersytetu Marii Curie−Skodowskiej w Lublinie. W bibliotece PUW jest ju ok. 180 kursw e−learningu. Z oferty PUW skorzystao dotd ponad 4500 osb. Przykadem powikszania zasobw jest przedsiwzicie pod nazw dzka Akademicka Sie Biblioteczna. Skupia ona 11 najwikszych dzkich bibliotek i zawiera ju milion skatalogowanych elektronicznie egzemplarzy.
Uczelnie, ksztacc ku przyszoci i na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy, s zobligowane do poszukiwania rynkowych nisz edukacyjnych i opracowywania nowych specjalnoci. Oto kilka przykadw: filologia nowogrecka – UAM w Poznaniu, marketing sportowy – SGH w Warszawie, ochrona odgromowa (studia podyplomowe) – Politechnika Warszawska, informatyka w rolnictwie – SGGW w Warszawie, muzyka kocielna – Akademia Muzyczna w Bydgoszczy, przywdztwo polityczne – Uniwersytet Wrocawski.
Uczelnie musz take stworzy warunki sprzyjajce awansom zawodowym, oznacza to stymulacj modych pracownikw naukowych do podejmowania wysiku zwizanego z pokonywaniem kolejnych szczebli w karierze zawodowej nauczyciela akademickiego. W polskim szkolnictwie wyszym mamy bowiem do czynienia z luk pokoleniow, brakiem zastpowalnoci kadry o najwyszych kwalifikacjach. Kadra ta znajduje si w wieku przedemerytalnym lub emerytalnym. Luka ta wymaga jak najszybszego wypenienia.
Wprawdzie prawo o szkolnictwie wyszym stwarza uczelniom publicznym dogodniejsze warunki do ksztacenia kadr, ale musz si one liczy z tym, e dobry nauczyciel akademicki moe znale atrakcyjniejsze finansowo zatrudnienie w konkurencyjnej placwce niepublicznej lub poza granicami kraju. Zasoby kadrowe stanowi kluczowy czynnik przewagi konkurencyjnej i tego faktu adnej uczelni nie wolno lekceway.
Naley zgodzi si z tez, i polskie uczelnie potrzebuj take liderw, silnych osobowoci, osb obdarzonych charyzm. Rektor (dziekan) – lider potrafi obudzi entuzjazm w zespole akademickim, zachci do realizacji ambitnych projektw badawczych, tworzenia nowatorskich programw edukacyjnych. Lider ksztatuje te jako relacji midzyludzkich, opartych na wzajemnym szacunku, tolerancji wobec innych postaw yciowych i pogldw.
Bycie liderem w zespole akademickim jest trudne. Stanowi go bowiem wielkie indywidualnoci, osoby o silnym poczuciu wasnej odrbnoci, intelektualici indywidualnie budujcy swj zawodowy sukces. Osoby te niechtnie ulegaj wpywom otoczenia, ceni sobie zawodow wolno, jak im daje praca naukowa, s jednak solidne, systematyczne, pracowite, zdolne do duego wysiku przy realizacji ambitnych zada, co potwierdzaj ich zawodowe osignicia.
Znacznie atwiej by liderem−rektorem w stosunku do studentw. Modzi ludzie potrzebuj bowiem w swoim yciu nauczyciela – mistrza, hodujcego okrelonym wartociom i ksztatujcego ich system moralny, w tym stosunek do wiata i ludzi. Silny lider−rektor moe z powodzeniem ksztatowa wizerunek uczelni w kontaktach ze studentami i absolwentami.
Polskie uczelnie musz si take zmierzy z internacjonalizacj ksztacenia. Wiele orodkw akademickich podejmuje wysiek wprowadzania do swojej oferty programw anglojzycznych. Ksztacenie w jzyku angielskim to wyznacznik nowoczesnej edukacji, bogata oferta programw anglojzycznych podnosi konkurencyjno szkoy wyszej. Jak twierdzi prof. A. Komiski, w polskich warunkach to wci przedsiwzicie kosztowne, z ktrym wie si due ryzyko inwestycyjne.
Stosunkowo nike za granic zainteresowanie studiami w naszym kraju wynika przede wszystkim z nadal skromnej oferty programw anglojzycznych oraz braku promocji polskiego szkolnictwa wyszego na wiecie, mimo i od 2005 roku wdraany jest w ycie program „Studia w Polsce”. Inicjatorem tego przedsiwzicia s KRASP i Fundacja Edukacyjna „Perspektywy”. Program realizowany jest m.in. w porozumieniu z polskimi placwkami konsularnymi i dyplomatycznymi oraz instytutami naukowymi prowadzcymi dziaalno poza granicami kraju. Jego celem jest zachcenie cudzoziemcw do studiowania w Polsce poprzez promocj polskiego szkolnictwa wyszego na wiecie oraz tworzenie anglojzycznych, interdyscyplinarnych programw nauczania.
Projekt „Studia w Polsce” zakada kompleksowo i dugofalowo dziaa. Dotycz one: zintegrowanego programu promocyjnego uczelni, ale te instytucji pastwowych, firm, stowarzysze, fundacji wspierajcych edukacj; przygotowania i rozpowszechniania za granic informatora edukacyjnego w jzyku angielskim; aktualizowania witryny internetowej zawierajcej odnoniki do witryn prezentujcych Polsk i polsk edukacj; udziau polskich uczelni w targach edukacyjnych poza granicami kraju; aktywnoci promocyjnej polskich placwek dyplomatycznych, konsularnych i naukowych za granic, w tym organizacj przez nich seminariw naukowych sucych m.in. prezentacji potencjau intelektualnego polskich uczelni; skoordynowanych dziaa promocyjno−reklamowych w mediach zagranicznych; propagowania i uruchamiania studiw i programw anglojzycznych w polskich uczelniach; propagowania letnich szk kultury i jzyka polskiego; dziaa na rzecz systemu stypendialnego dla studentw obcokrajowcw; denia do uproszczenia przepisw konsularnych zwizanych z podejmowaniem studiw w Polsce (wprowadzenie wizy studenckiej).
Podjte dziaania promocyjne to jednak zbyt mao. Na midzynarodowej konferencji powieconej umidzynarodowieniu szkolnictwa wyszego w Polsce, ktra obya si w lutym 2007 w odzi, prof. Karol Musio, rektor UJ, wskaza na piln potrzeb opracowania kompleksowego programu umidzynarodowienia polskiego szkolnictwa wyszego oraz powoania przez uczelnie czonkowskie KRASP, we wsppracy z fundacj „Perspektywy”, wyspecjalizowanej instytucji zajmujcej si profesjonaln promocj polskich uczelni za granic.
W obliczu „macdonaldyzacji” i globalizacji ksztacenia, polskie uczelnie nie mog zapomina, i ich podstawow misj wobec spoeczestwa jest wsptworzenie i ochrona kultury oraz tosamoci narodowej, tworzenie, interpretowanie, przechowywanie i przekazywanie wiedzy, poszukiwanie prawdy, budowanie kanonu wiedzy uniwersalnej oraz formowanie umysw modziey w duchu odpowiedzialnoci za przyszo jednostki, Polski i caej Europy. Uczelnia XXI wieku powinna si czu wspodpowiedzialna za tworzenie spoeczestwa wiedzy, jego kultury duchowej, a take za budowanie nowoczesnego spoeczestwa informacyjnego, ksztatowanie cieek awansu zawodowego, ktre dzisiaj mog prowadzi w rne strony wiata.