Mody czowiek zwykle wchodzi w wiat nauki z romantyczn wizj, e „uczony jest zawsze ciekawy i wysoce kreatywny; zawsze ma wiele pomysw i codziennie odkrywa nowe rzeczy”. Lecz niestety, naiwne czasy Galileusza ju dawno miny. Wiele idei jest ju dobrze znanych, wiele zjawisk i praw ju odkryto, a droga do rzeczywicie nowego poznania jest duga i zawia. Tony czasopism naukowych z dumnymi artykuami gsto upchanymi wewntrz daj modemu uczonemu poczucie niszoci. Zaczyna on sobie zdawa spraw z analogii pomidzy ekonomi i nauk. Podczas gdy ekonomia jest procesem inwencji, produkcji i konsumpcji dbr w przypadku ich braku, nauka skada si z twrczoci, realizacji i rozpowszechniania idei pod jeszcze bardziej rygorystycznym warunkiem, jakim jest zwizo. Mody uczony zaczyna cierpie z powodu tej sytuacji i zazdroci kolegom, ktrzy zostali prawnikami, bankierami czy inynierami, e zarabiaj wicej pienidzy w tym samym czasie i s zakotwiczeni w zewntrznie jednorodnej, ustabilizowanej, bezproblemowej, codziennej rutynie swojego ycia.
Lecz w kocu znajduje dobrego profesora, ktry daje mu dobrze zdefiniowany problem do rozwizania, jako prac magistersk lub doktorsk. Im lepiej okrelony jest problem, tym bardziej wydaje si kandydatowi oczywisty. Zaledwie dziesi lub dwadziecia lat pniej, kiedy sam bdzie musia rozdawa tematy modszym uczonym, zacznie rozumie, e waciwe tematy prac doktorskich nie rosn bynajmniej jak grzyby po deszczu.
Teraz nadszed czas twrczoci i innowacji dla modego uczonego. Niestety, od nowego pomysu w fazie pocztkowej fluktuacji, do parametru porzdku jest daleka droga. Wydaje mu si, e ten pomys jest cigle saby, przypadkowy i bez moliwoci uoglnienia. I rzeczywicie, pierwsze pomysy s z definicji powieleniem innych, dominujcych, oderwanych oraz rnego rodzaju myli fluktuujcych w jego gowie. Trudno polega na tym, e jedynie w retrospekcji moe si okaza, ktry – jeli w ogle – jego pomys ma potencja wzrostu wystarczajcy dla rozmiaru parametru porzdku. I tylko ten jeden, by moe, nagrodzi w kocu swego twrc usatysfakcjonowaniem jego ambicji.
Podsumujmy t pocztkow faz kariery uczonego. Bdc faz kreatywnoci i pewnych dobrych pierwotnych pomysw, jest ona rwnoczenie okresem wtpliwoci, niepewnoci kariery oraz frustracji. Tak wic destabilizacja duszy kandydata jest nieuchronna.
Teraz, zanim opowiem o roli rodziny w yciu modego uczonego, konieczna jest uwaga wstpna. Ta cz artykuu jest sformuowana przy do naiwnym, by moe niestosownym i zasadniczo zym zaoeniu, e ewolucja wytworzya bardzo delikatne amanie penoci symetrii pomidzy mczyzn a kobiet. To zaoenie, dyskutowane z wielkimi emocjami i obecnie zakazane przez feministw, oznacza, e natura, przez ustalenie z jednej strony rwnych praw i penej rwnoci wartoci, lecz z drugiej przez unikanie penej symetrii pomidzy mczyzn i kobiet, ma w ten sposb, midzy innymi zaletami, unikn maksymalizacji zmiennego potencjalnego konfliktu pomidzy nimi. Pozostajc naiwnym mczyzn, bd si mimo wszystko trzyma tego zaoenia. A teraz wrmy do losu modego czowieka.
Na szczcie rodzina moe suy jako przysta ratunkowa w yciu modego uczonego. Zamy, e zagroony mody czowiek znalaz dobr i godn zaufania dziewczyn, ktra zaryzykuje i wyjdzie za niego za m. Natychmiast zobaczymy, e nie moga by w peni wiadoma tego kroku. Oczywicie, kochaj si, ale problem w tym, e ponadto ona naturalnie spodziewa si pewnej regularnoci i normalnoci w jego uczuciach oraz uwagi jej powicanej. To okazuje si niespjne z natur pomysw naukowych, ktre pojawiaj si w midzyczasie, przypadkowo i nie mona ich wyczy. Pojawiaj si w wannie, w ku, a szczeglnie na spacerach lub podczas wakacji.
Znam koleg, ktry wzi ostatnie wydanie „Physical Review Letters” do toalety, poniewa nie mg przerwa czytania na te kilka minut. Pniej zobaczyem go pakujcego stos tomw „Physical Reviews” do samochodu, gdy wybiera si na wakacje.
ony naukowcw musz y z chorob zawodow swoich mw, polegajc na syndromie nieprzytomnoci, spowodowanym zbyt wielk liczb gbokich myli. Czasami tacy mowie staraj si uspokoi swoje ony, udzielajc im uprzejmych, zdawkowych i powierzchownych odpowiedzi, aby zniwelowa syndrom. Lecz zwykle nie odnosz sukcesu w oszukiwaniu rodziny.
Jednake w szczliwym przypadku mdro ony i caej rodziny zwycia w leczeniu tej choroby. Znajduj modus vivendi i ten czynnik ma tak stabilizujce znaczenie dla uczonego, e moe pozwoli mu kontynuowa karier i zosta profesorem.
Rozwamy niezwyky proces, kiedy nieco podstarzay naukowiec zostaje profesorem i szefem instytutu lub jego czci. Trzeba powiedzie jasno, e jest to przejcie fazowe prawie cudownego rodzaju, ktre jest jeszcze nie w peni zrozumiae.
Jak widzielimy, nauka yje w warunkach niedostatku, nieobfitoci idei. Tote dojrzewajcy uczony, ktry ciko pracowa, jest rzeczywicie zadowolony, jeli znajdzie zbir nowych i dostatecznie szerokich pomysw, uzasadniajcych jego ewentualne powoanie na stanowisko profesora. Ale teraz, po wygenerowaniu pewnej liczby idei dla siebie w pierwszej poowie ycia, nagle sta si odpowiedzialny za wypenienie swoimi pomysami caego instytutu.
W tym samym momencie, kiedy praca administracyjna przeszkadza mu w kontynuowaniu pracy naukowej, wielu przyjanie umiechnitych studentw przychodzi i prosi o tematy prac magisterskich lub doktorskich w dziedzinie badawczej swego modego i obiecujcego profesora. Jego gwn obsesj jest teraz zadecydowa, ktre pomysy ma rozda, a ktre bd musiay si rozwija w jego umyle, aby sprosta oczekiwanemu wzrostowi o czynnik 5, wymaganemu dla twrczoci wasnej.
Na szczcie istniej pewne pomocne procesy, ktre chroni modego koleg od penej desperacji. Pierwszy proces mona rozpatrywa jako analogiczny do agodnej harmonii Jana Sebastiana Bacha. Uczy ona, jak ten sam temat powtarza si w fudze w rnych tonacjach i jak to prowadzi do kompozycji o wysokiej spjnoci i nateniu. Podobnie mody profesor po prostu powiela swoje pomysy przez procesy powtarzalne, zmienne i podwajajce, czc i stosujc te same zasady do rnych materiaw, do piciu rnych zespow parametrw i rnych ukadw eksperymentalnych. Podobnie jak w fugach Bacha, problemy zawsze brzmi inaczej w rnych charakteryzacjach i nowych kombinacjach, i tak rozmywaj si w nieskoczono. W kocu profesor jest przekonany, e nawet Bg nie potrzebowa zbyt wielu niezalenych pomysw, eby stworzy wiat.
Ten proces powielania uzyskuje nowy wymiar, do rozumienia ktrego znowu analogia. Matka obarczona nadmiarem pilnych obowizkw ma zwyczaj sadza dzieci przed ekranem telewizora, aby utrzyma je w ciszy i zadowoleniu. Podobnie przecieni profesorowie wysyaj swoich studentw do pokoju komputerowego, gdzie zachowuj si cicho i zabawiaj szczliwie nieskoczonymi moliwociami kolorowych terminali.
Naley teraz wspomnie o drugim bardzo wanym, wsppracujcym z poziomem osobistym, procesie. Podczas gdy pomysy modego profesora byy krytycznie oceniane przez egzaminatorw, recenzentw i jego rwienikw, teraz spotyka si on z cakiem nowym dowiadczeniem, a mianowicie uprzedni wiar jego magistrantw i doktorantw w niezawodno i warto jego wypowiedzi i wynikw. Pocztkowo mu to pochlebia, ale wkrtce czuje si zachcony do przedstawienia swoich idei w sposb jednoznaczny i w gbokiej formie, poniewa nie chce zawie zaufania swoich studentw, i w kocu zaczyna wierzy sobie, e jego osignicia s rzeczywicie dobre.
I tu jest pocztek samostabilizujcego si sprzenia zwrotnego. Studenci ufaj wartoci i bogactwu pomysw profesora, poniewa on ich autorytatywnie i przekonywujco uczy, i na odwrt – on jest sam przekonany i autorytatywny w formuowaniu swoich wynikw, bo studenci z penym zaufaniem wierz w ich warto.
Ostatecznie wizerunek profesora i jego instytutu w peni si tworzy i stabilizuje, jeli wspomniane wewntrzne sprzenie zwrotne jest zasilane przez zewntrzne sprzenie zwrotne: to znaczy, jeli on znajduje dodatkowo zewntrznych partnerw naukowych, z ktrymi nawzajem si cytuj – a nawet czytaj, i rozumiej – swoje publikacje.
Pozwlmy sobie podsumowa. Umocniony wewntrznie i wrd uczonych swego instytutu, dziki zmiennej pojemnoci wielokrotnych pomysw i procesom podtrzymywania wsppracy wewntrznej i zewntrznej, dojrzay uczony jest teraz w stanie odpowiedzie mocnym potwierdzeniem na pytania badawcze swoich kolegw, czy rzeczywicie robi wane i gbokie badania w swoim instytucie.
Te ostatnie uwagi o sprzeniu zwrotnym w yciu profesorw i ich studentw s nieco przesadzone, co oczywicie musi by faktem stresujcym. Jedynie socjolodzy przyjmuj je jako cakowit prawd i w ten sposb przeceniaj te zjawiska, poniewa badanie oddziaywa midzyludzkich jest ich zawodem.
Jednake fizycy i inni uczeni przede wszystkim chc bada struktur obiektywnie realn. Chc wiedzie was die Welt im Innersten zusammenhalt („co sprawia, e wiat si trzyma razem”), a mianowicie, jakie s najgbsze prawa wiata. I to jest, niezalenie od wszystkich rozwaa, rdo ich satysfakcji.
Jak kady wie, instytut jest podzielony na fakultety, czyli wydziay. Wydzia – fakultet jest wysoce interesujcym mikrokosmosem, przez ktry mona zademonstrowa struktur podobn do struktury caego spoeczestwa. Prawie wszystko, co istnieje w spoeczestwie, jak: polityka zagraniczna i wewntrzna, partie i frakcje, konserwatywne i postpowe postawy, sztywno i elastyczno, aktywno i opieszao, mog by badane w mniejszej skali na wydziale.
I, jak dobrze wiemy z polityki, wida, e wszystko zaley od optymalnego wyboru i wykorzystania moliwoci. Tak wic na dobrym wydziale istnieje szeroki wachlarz talentw i charakterw. Zwykle s tam ludzie elokwentni i maomwni, emocjonalni i zimni gracze; s profesorowie utalentowani w pisaniu dyplomatycznych listw i inni, biegli w pisaniu listw bezceremonialnych. To w peni zaley od zdolnoci dziekana do wyboru odpowiednich osb do odpowiednich zada. Wyniki s optymalne pod warunkiem mdrego podziau obowizkw, ale dewastujce, gdy zostaa wybrana za permutacja.
Na koniec pozwol sobie zrobi kilka uwag o interdyscyplinarnych i midzynarodowych kontaktach midzy uczonymi, poniewa to rwnie mnie dotyczy, gdy przekroczyem granice „dwch kultur”, wykorzystujc wski most pomidzy nauk przyrodnicz a spoeczn. Powinienem najpierw zrobi pewne zaoenie: istnieje duo inteligencji po obu stronach granicy, lecz ludzie reprezentujcy t inteligencj czsto tego nie wiedz, poniewa nie spotykaj si dostatecznie czsto.
Sprbuj da jasn odpowied na pytanie, dlaczego aosna przepa pomidzy rnymi rodzajami nauk w ogle powstaa. W naukach przyrodniczych, a w szczeglnoci w fizyce, istniej zwykle dokadne rozwizania nieskomplikowanych problemw, a w naukach humanistycznych, cznie z socjologi, wystpuj czsto niedokadne rozwizania skomplikowanych problemw. Ta przerwa bdzie si w przyszoci zmniejsza, poniewa, z jednej strony, proste problemy s eliminowane z nauk przyrodniczych, a z drugiej strony zoone problemy, np. w naukach socjologicznych, wymagaj i znajduj coraz wicej skoczonych rozwiza. Wic punktem spotkania bdzie wsplne poszukiwanie adekwatnych rozwiza zoonych problemw.
Ostatnie opracowania, np. w synergetyce i dynamice nieliniowej, zastosowane do ukadw zoonych w naukach przyrodniczych i socjologicznych, wskazuj na ten kierunek. Jednake mwic o tych ostatnich i obiecujcych na przyszo osigniciach, powinnimy by wiadomi przynalenoci do bardzo uprzywilejowanej grupy, mianowicie do grupy przyjaci Janika.
Ten czowiek, Jerzy Janik, uprawia internacjonalizm i interdyscyplinarno pomidzy uczonymi przez zorganizowanie 25 spotka, bdcych najwyszymi osigniciami w tej dziedzinie w czasach i sytuacjach, kiedy i gdzie inni jedynie zaczynali marzy o takiej niezwykej moliwoci. Jestemy mu wszyscy wdziczni za to i gratulujemy stworzenia tej tradycji dla nas.