Wszyscy s obserwatorami. Nie tylko profesjonalni badacze, ale take przedstawiciele innych zawodw. Rnica midzy nimi polega na odmiennej interpretacji wynikw obserwacji. Dla fizjologa serce jest pomp toczc. Dla poety – siedliskiem uczu. Interpretacja wynikw obserwacji zaley nie tylko od specjalnoci zawodowej obserwatora. Rwnie od narzdzi percepcji. Daltonista inaczej postrzega kolory ni czowiek wolny od tej dolegliwoci.
Oprcz podmiotu, o wynikach obserwacji decyduje rwnie jej przedmiot. Jeeli podmiotem i przedmiotem obserwacji s ludzie, to na jej wyniki mog mie wpyw uwarunkowania kulturowe. Na osobliwo t po raz pierwszy zwrci uwag polski socjolog Florian Znaniecki. Jego odkrycie weszo do literatury pod nazw wspczynnika humanistycznego.
Nie wdajc si w zawioci teoretyczno−metodologiczne mona najprociej istot tego zjawiska wyjani na nastpujcym przykadzie. Jeeli przedmiotem bada niezalenych ornitologw s zachowania seksualne bocianw, to wyniki ich obserwacji bd podobne. W analogicznej sytuacji, gdy przedmiotem obserwacji s ludzie, to takie same ich zachowania – w zalenoci od wiatopogldu, wyznawanej religii, wychowania badaczy – mog by opisywane jako zboczone lub zgodne z norm.
Wspczynnik humanistyczny nie oznacza wikszej swobody interpretacyjnej w naukach humanistycznych ni przyrodniczych. Wskazuje jedynie na odmienno wiata kultury i natury. Pogldy ludzi s tak samo obiektywnymi faktami spoecznymi, jak opady deszczu – przyrodniczymi. Rnica midzy nimi polega na tym, e fakty przyrodnicze nie zale od systemu wartoci i przekona ludzi, a fakty spoeczne zale.
Z podziau na wiat natury i kultury wyamuje si wiat polityki. Jeeli dyspozycyjny politycznie uczony dostrzee szans zwikszenia poparcia dla swojej partii przez nazwanie lesbijek i gejw zboczecami, to moecie by pewni, e tak zrobi. Nawet gdyby sam by homoseksualist.
Gdyby y twrca teorii wspczynnika humanistycznego, to na pewno znalazby trafniejsz nazw na relatywizowanie wynikw obserwacji z motyww politycznych. Mnie nie przychodzi do gowy nic lepszego, jak wspczynnik cyniczno−polityczny.