Odpowiedzialno zbiorowa to nie tylko karanie ogu za przewinienie jednostki. To take pojemny cie, w ktrym ukrywaj si winowajcy.
W jednym z moich tekstw dotyczcych poprawnoci jzykowej pojawi si w druku zwrot „podda w wtpliwo”. W maszynopisie jednak byo poprawnie: „poda”. Co za przykro! Wiem, e tej zmiany nie dokona redaktor prowadzcy dzia, bo to on pierwszy po wydrukowaniu zauway ten bd i natychmiast porwna z oryginaem. Wic kto? Jak znam ycie, poszukiwanie winnego niewiele da, poniewa winien jest chochlik drukarski, ktry mimo zmian w technologii istnieje nadal i dobrze si ma. Myl wic, e wystarczy przypomnienie z naciskiem, e w wtpliwo si podaje, a nie „poddaje”. Jedna literka „d”, a taki kopot! Jedna literka decydujca o honorze autora, ale chochlik, ktry ten honor pomniejszy, pozostaje w ukryciu.
Poddawa mona pod co, ale nie w co: poddaj pod osd, poddaj pod rozwag, poddaj pod gosowanie. Rnica midzy wyrazami podawa i poddawa polega nie tylko na ich budowie, ale przede wszystkim na znaczeniu. Jeli mwic lub piszc podajemy co, to „formuujemy to, oceniamy, wskazujemy na cech tego”. Jeli jak rzecz, osob lub pojcie poddajemy, to „czynimy przedmiotem jakiego dziaania”. Wtpliwo nie jest dziaaniem, ale formu, opini, stanem, wic mona w ni tylko podawa.
Warto si zastanowi nad mechanizmem takich pomyek. Swego czasu na amach „Rzeczpospolitej” wybucha dyskusja na temat obcych znakw literowych w nazwiskach Polakw – likwidowa te znaki czy pozostawi bez zmiany? Jako gwny argument przemawiajcy za likwidacj podawano problem polskoci Polakw i pisano, e skoro mwimy o polskoci, to naleaoby zlikwidowa wszystko, co obce. Kryterium, jak wida, ksenofobiczne. W ten sposb trzeba by usun takie wyrazy jak „st” lub „matka”, ktrych rda wcale nie s polskie. Zaprotestowaem przeciwko usuwaniu tych literek lub zamianie na jakie inne. Rzecz bya na czasie, bo na Litwie wanie trwaa kampania przeciwko polskim znakom w nazwiskach ludzi tam mieszkajcych. W moim nazwisku wystpuje litera „”, zwana z niemiecka u−umlaut, w tysicach innych nazwisk Polakw znajduj si znaki z rnymi niepolskimi akcentami, ptaszkami, ogonkami i kreseczkami. Dyskutanci nie zastanowili si, e wszystkie te akcenty i ogonki s polskie przez to, e wystpuj w nazwach polskich, tak jak polskim wyrazem jest weekend, ktry piszemy i wymawiamy po angielsku, albo a` propos, ktry piszemy (koniecznie z akcentem) i wymawiamy po francusku. Nazwiska pochodzenia obcego s polskie przez to, e nosz je Polacy. Napisaem, e chciabym, eby nie zmieniano mojej nazewniczej wasnoci i pozostawiono po wsze czasy Mldner, a nie przerabiano na jakie Muldner, Mildner czy Mueldner. Nie interesuje mnie to, e urzdnik nie potrafi w komputerze znale litery „”. Niech si tej prostej czynnoci zwyczajnie nauczy, samoszkolenie zajmie mu minut. Naley przytrzyma klawisz ALT i na klawiaturze numerycznej wstuka numer 129 albo po prostu w menu edytora tekstowego znale funkcj „wstaw / symbol (znak)” i odszuka odpowiedni liter. Tak napisaem.
I co robi kto (do dzi nieznany) w redakcji „Rzeczpospolitej”? Wszystkie „” zmienia mi na „ue”, czynic ca wypowied bezwartociow i przy okazji, pewnie niechccy, mnie omieszajc. Tak zmieniano mi w rnych tekstach liczne wyraenia, na przykad sensu stricto na bdne „sensu stricte”, odnonie do czego na urzdnicze „odnonie czego”, pisa wielk liter na niepoprawne „pisa z wielkiej litery”, albo usuwano przecinki przed i to i wstawiano midzy mimo a e. Powiemy: groza! Skd si to bierze? Czy tylko z nieznajomoci jzyka?
A wic to „kto w redakcji albo w pracowni skadu”. Po prostu chochlik drukarski, czyli nikt. Tu dziaa odpowiedzialno zbiorowa, w ktrej jednostki skutecznie si ukrywaj. Z jednej strony s zbyt leniwe, eby sprawdzi w sowniku albo – w wypadku obcych znakw – w instrukcji komputera, z drugiej czuj si w duym stopniu bezkarne, wreszcie s na tyle butne, e bez zastanowienia poprawiaj na „swoje gorsze”, uwaajc je za lepsze.
Ten typ odpowiedzialnoci gnbi nas od zawsze. Kiedy jest mowa o drczcych nas bezsensownych przepisach podatkowych, prasa nie pisze o ludziach, ktrzy s za to odpowiedzialni, ale uywa zagadkowego okrelenia „fiskus”. Fiskus, czyli wszyscy i nikt. Tajemnicza posta, duch jaki bez nazwiska.
Nie wiemy, kto po raz tysiczny wpada na pomys, eby do dokumentacji czynnoci urzdowych konieczne byo zaczanie niezliczonej liczby niepotrzebnych zawiadcze. Mwi si wwczas, e to „ustawa”, „sejm”, „rzd”, „wadza”, „prawo” i tak dalej. A przydaoby si dokadniej, cilej. Mimo wszystko nie robi tego krasnoludki, ale konkretni ludzie. Niechby wyszo na jaw, e zmiany w ustawie zada ten a ten, a przepis napisa i wyda taki a taki. Niechby si zacz tumaczy i moe nareszcie wstydzi. Gdyby si zawstydzi, to moe przypomniaby sobie, e nie jest na tym wiecie najmdrzejszy.