Nazwy kwarkw, czstek nigdy niezaobserwowanych, ale stanowicych istot wanej w fizyce teorii, nie maj nic wsplnego z jzykiem potocznym. Oznajmi to dr Stanisaw Bajtlik z Centrum Astronomicznego im. Kopernika PAN w referacie otwierajcym ubiegoroczn, dwunast ju, konferencj FNP z cyklu „Fundacji dyskusje o nauce”. Odbywaa si w Gdasku w dniach 25−27 padziernika. Wsporganizatorem byo Gdaskie Towarzystwo Naukowe, a przedmiotem obrad „Wielojzyczno nauki”.
Fraktal „Marsz w stron wiata”
Kwark to „wysowienie” (w jzyku angielskim) charakterystycznego dwiku wydawanego przez pewien gatunek ptakw. Jeden z kwarkw ma okrelenie „powabny”, co pamitam sprzed 30 lat, kiedy na amach „Polityki” usiowalimy przybliy czytelnikom naukow nowo. Rzeczywicie nie odnosi si ona w aden sposb do potocznego rozumienia przymiotnika.
Cho nie maj z nim nic wsplnego, przecie z jzyka potocznego wywodz si terminy i pojcia uywane w astronomii, fizyce, matematyce, jeli uzna za przynalene do imiona mitologiczne, okrelenia poetyckie czy wyraenia z codziennego zasobu idiomw. Dr Bajtlik pokazywa uczestnikom konferencji, jak ulegaj one idealizacji, zmieniajc swj sens, co wpywa na „wyobrani naukow”, ale dziaa i w drug stron, tj. pojcia uyte w naukach cisych, wracajc do swego humanistycznego „miejsca urodzenia” albo do jzyka potocznego, z kolei tam zaczynaj funkcjonowa w nowym sensie i pobudza rozwj tych nauk i tego jzyka. Przykadem takiej idealizacji jest „punkt w przestrzeni”, pojcie stworzone ze sw potocznych, ktre przyczynio si do odkrycia prawa przyrody. W konkluzji autora byo pytanie: „Czy to, czego jeszcze nie wiemy, jest nieznane, bo nie mamy dla tego nazwy?”.
O jzyku matematyki i matematyce jako jzyku nauki mwi prof. Andrzej Pelczar z Instytutu Matematyki UJ, przekonujc suchaczy, e „matematycy myl metaforami, a nie formuami” i e immanentn cech matematyki jest istnienie zda nierozstrzygalnych, do ktrych tworzenia motywuje wyobraone pikno struktur matematycznych, niekoniecznie za ch opisania wiata.
Referat prof. Elbiety Tabakowskiej z Instytutu Filologii Angielskiej UJ wyprowadzi zebranych na konferencji humanistw z nabonego skupienia, w jakim suchali o rwnaniu Schrdingera i twierdzeniu Goedla, omielajc ich do dyskusji w kuluarach przy kawie. Na pocztku pani profesor powiedziaa, i trudnoci porozumiewania si (gwne pytanie konferencji dotyczyo moliwoci porozumienia si uczonych midzy sob i ze spoeczestwem) wynikaj z metaforycznoci jzyka, a porozumie si mona dziki... metaforze. Efektowny, cho pozorny, paradoks uzasadniy dalsze wywody.
Metafor traktuje autorka jako zjawisko gbsze ni arystotelesowskie przeniesienie nazwy z jednej domeny w inn. Uywajc terminu „metafora pojciowa” dowodzia, i jest to jeden z podstawowych mechanizmw poznania i sposobw dziaania ludzkiego umysu. Laikowi, ktry zgodzi si z tym, wolno, jak mi si zdaje, powiedzie: Mylimy metaforami. Musz przyzna, e do wyobrani laika to przemawia mocno, ale trzeba powiedzie czytelnikom, e po referacie prof. Tabakowskiej na konferencji wiele mwiono o metaforze, a teza o metaforycznoci zarwno jzyka nauki, jak i jzyka poezji, zostaa przyjta bez wikszych sprzeciww i pomagaa nastpnym referentom w odsanianiu zarwno przeszkd, jak i szans wzajemnego porozumienia.
Do tego wtku wczam te zamykajcy konferencj referat prof. Jana Drwala z Gdaskiego Towarzystwa Naukowego o mapie jako jzyku opisujcym byty, zjawiska, zdarzenia, a take wyobraenia w przestrzeni – z natury tematu najpikniej ilustrowany. I autor, i suchacze wskazywali na uniwersalno tego jzyka, przywoujc „mapy mentalne”, „mapowanie genw”, „sieci neuronw” itp. Jzyk map opiera si mocno na skojarzeniach z sytuacjami ycia wspczesnego i na odniesieniach historycznych utrwalonych w jzyku potocznym.
W dyskusji, a bya oywiona, posugiwano si okreleniami metafory pojciowej, w rodzaju: „ycie to droga”, metafory „jednego strzau”: „gbokie gardo”, dydaktycznej: „choroba jest naszym wrogiem”. Przypominano rwnie ostrzeenia przed zwodniczoci metafor, jaka niekiedy moe kierowa umys na bdne cieki.
Fraktal „Poncy statek”
Nie−uczonym wydaje si, e metafory wadaj jzykiem humanistyki, wczajc nauki spoeczne z bardziej scjentyczn psychologi, socjologi czy nawet ekonomi. Zapewne tak jest, z tym, e ja np. (humanistka z wyksztacenia) po wysuchaniu referatw o jzyku nauk przyrodniczych (w tradycyjnym rozumieniu, tj. z fizyk, chemi i matematyk) zobaczyam, w jak wyrafinowany sposb uprawiajcy je badacze konstruuj swoje metafory. Przede wszystkim korzystaj z domen dostpnych ludziom dobrze wyksztaconym, wspomnianej mitologii, literatury, sztuki. Ponadto, bardziej wiadomie daj si im prowadzi, bo chyba prawd jest, e metaforyczno jzyka stymuluje powstawanie teorii naukowych.
W drugim dniu konferencji zabrao gos wicej humanistw. Prof. Jzef Ninik z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN mwi o szczeglnej roli jzyka w naukach spoecznych, gdzie nazywanie jest zarazem kreowaniem rzeczywistoci, powoywaniem bytw, a nie tylko ich „reprezentowaniem”. Myl, e po tym, co usyszelimy wczeniej, mona si zastanawia raczej nad stopniem owej szczeglnej autonomii jzyka czy te nad poziomem, na jakim dokonuje si kreowanie. Jeeli w naukach cisych metaforyczny jzyk pociga wyobrani ku nowym obszarom poznania – w humanistyce pozwala kreowa pojcia potrzebne „biecej” pracy badawczej. Prof. Ninik powiedzia wprost, e w naukach spoecznych pojcia zawsze wyprzedzaj empiri, zatem naley si zastanawia, w jakim stopniu to jzyk ksztatuje przedmiot poznania.
Suchajc mylaam, e wiadomo tego moe by niema pokus i e rozumiem takich humanistw, ktrzy formuuj koncepcje ogarniajce wielki obszar zagadnie i miae syntezy – nie czekajc a inni, ci, co gromadz dowody empiryczne, zgodziliby si na to z czystym sumieniem. Zaraz jednak przypomniaam sobie dzieje odkrycia neutrina, jednej z czstek elementarnych, ktrego dokonano w 30 lat, o ile pamitam, po narodzinach teorii zakadajcej istnienie neutrina. Jzyk, ktrym nazywamy rzeczywisto, inspiruje rozwj nauki na wszystkich jej obszarach, a odmiennoci z tym zwizane warto oglda, gdy ich zrozumienie umoliwia podny dyskurs midzy dyscyplinami.
Prof. Ninik zwrci jeszcze uwag na rzecz, jak sdz, wan, mianowicie na to, e jzyk nauk spoecznych naznacza aksjologicznie ich przedmiot i to w duej mierze niezalenie od wiatopogldowej czy ideowej preferencji badacza, dlatego e posuguje si gwnie pojciami−metaforami z jzyka potocznego, a nie strukturami logiki formalnej albo wzorami. Owe pojcia w dyskursie humanistycznym nie zmieniaj diametralnie swego sensu, jak to si dzieje, gdy uywaj ich nauki cise, lecz ten sens wanie staje si dystynkcj moraln.
„Kltw wiey Babel” nazwa wielojzyczno nauki prof. Szymon Wrbel z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, posugujc si analogi midzy spoeczestwem, ktrego dzisiaj nie da si ustanowi jako wsplnoty z powodu wieloci doktryn filozoficznych, religijnych, moralnych uznawanych przez obywateli, a spoecznoci naukow, ktra mogaby by wsplnot skupion wok przyjtych metod badawczych, przyjtego jzyka opisu albo uzgodnionego ideau prawdy. Konkluzj prof. Wrbla przytocz, gdy warta jest rozwaenia nie tylko przez uczonych: „Bdc naukowcem, skazuj si na monologowo i jednoznaczno swojej dyscypliny i swoich metod badawczych, ktre autorytetem rozumu wykluczaj kad inno, a bdc obywatelem wspiera musz wielojzyczno i mnogo niewspmiernych stylw ycia...”
Pewna liczba referatw i spora cz dyskusji dotyczyy spraw bardziej praktycznych albo bardziej codziennych, lecz, jak si okazao, nie mniej skomplikowanych ni zagadnienia filozofii nauki. Najoglniej mona je okreli jako komunikowanie si uczonych ze wiatem wzgldem nich zewntrznym – z tymi, ktrzy dopiero mog zosta uczonymi, tj. studentami, z ludmi podobnego poziomu eksperiencji, tj. recenzentami prac „awansowych” i publikacji, z decydentami, od ktrych zaley finansowanie nauki, z tak szczeglnymi „odbiorcami” wynikw bada naukowych, jakimi s pacjenci w relacjach z lekarzami, wreszcie ze spoeczestwem, ktre chce i powinno by coraz mdrzejsze i ktre... paci podatki.
Referat prof. Marcina Pliskiego z Instytutu Oceanografii UG wywoa u starszych suchaczy nostalgi, bowiem autor przypomnia antyczny rodowd terminologii botanicznej i zoologicznej, ktra pochodzi z aciny oraz nazw uywanych w znacznie modszej od nich ekologii, ktre maj rdosw grecki. Konstatacja, i coraz czciej zastpuj je dzisiaj terminy i nazwy angielskie, pomnaajc wielojzyczno o nowy dialekt (pojcia: dialekt w odniesieniu do jzyka nauki uy referent), skonia do wniosku o potrzebie przywrcenia aciny w szkole, co jest tematem na osobn dyskusj.
yw reakcj sali wywoa referat prof. Witolda Rzymana z gdaskiej AM Forma przekazu – codzienny dylemat lekarza klinicysty. Autor przedstawi najpierw niemae spektrum rodzajw wypowiedzi lekarza, gdy ten jest take naukowcem, nauczycielem akademickim i np. ekspertem albo doradc jakiego gremium politycznego. W kadej z tych rl musi mwi innym jzykiem. Najwicej uwagi, zdaniem prof. Rzymana, bdcego torakochirurgiem (specjalno ma znaczenie w codziennych dylematach lekarza), wymaga rozmowa z pacjentem i jego rodzin. Trzeba w niej rezygnowa z hermetycznej acisko−angielskiej terminologii, przede wszystkim jednak trzeba dostosowa zakres trudnych do przyjcia informacji o chorobie do poziomu wiedzy i do stanu emocjonalnego ich adresata. Torakochirurg musi uprzedza o moliwych skutkach cikich operacji, zachowujc rwnowag midzy nadziej a przygotowaniem na najgorsze. S to zaiste trudne dylematy i jzyk owych rozmw ma istotne, moe podstawowe znaczenie.
Prof. Tomasz Dietl mwi o kontaktach uczonych, zwaszcza tych uprawiajcych dyscypliny nowe, jak spintronika, ktr sam si zajmuje, z „grupami nacisku”, tj. rodowiskami, od ktrych mniej czy bardziej bezporednio rozwj takich bada zaley. Poza oczywistym, cho czsto niespenianym, postulatem przekonywania o korzyciach pyncych z bada, ktrych to korzyci nie trzeba mierzy jedynie praktycznymi zastosowaniami, ale take takimi wzgldami, jak nasze miejsce w pierwszej linii wiatowych bada, ksztacenie modych ludzi w zagadnieniach z tej pierwszej linii itp., referent wskaza wane, moim zdaniem, okolicznoci, jakie trzeba bra pod uwag mwic o nauce do grup nacisku.
Jedna, to – podobnie jak w rozmowie lekarza z pacjentem – zachowanie rwnowagi midzy przedstawianymi korzyciami a przewidywanymi (take nie dajcymi si przewidzie, ale spodziewanymi w ostronych scenariuszach) zagroeniami. Nie wolno tych pierwszych nadmiernie przecenia, a drugich atwo lekceway. I na odwrt. Inna wana okoliczno to unikanie przekonywania decydentw o koniecznoci rozwijania bada w momentach przesile politycznych, tym bardziej spoecznych kryzysw. W takich sytuacjach grupy nacisku sigaj po gotowe wyniki w trybie alarmowym, ale nie planuj wspierania bada i wydatkw na nie.
Konferencj zamknito konkluzj, e mimo wielojzycznoci nauki, uczeni potrafi si porozumie. I nie jest to po prostu optymistyczna pointa, ale stanowisko wynikajce z gbokich przemyle przywiezionych do Gdaska przez kilkudziesicioosobowe grono wybitnych specjalistw rnych dziedzin oraz dyscyplin, wypowiedziane w referatach i w dyskusji. Myl, e uczestnicy wzajemnie sobie uprzytomnili rozmaite perspektywy, z jakich warto patrze na funkcje jzyka w rozwoju nauk – inn w matematyce, inn w teologii (bya o niej mowa), inn w medycynie i politologii, gdzie jzyk ksztatuje nie tylko wiedz o polityce, ale i sam polityk, jeszcze inn w naukach o Ziemi.
Byam tam i ja – dziennikarz zajmujcy si sprawami nauki. Zapytaam o granice dopuszczalnych a nieuchronnych uproszcze w popularyzowaniu. Paru znajomych profesorw obiecao nad tym pomyle.