W Klubie Ksigarza na Rynku Starego Miasta w Warszawie odbyo si 23 listopada 2007 spotkanie z prof. Karolem Modzelewskim, wybitnym historykiem, wiceprezesem PAN, cenionym nauczycielem akademickim i wspaniaym czowiekiem.
Prof. Henryk Samsonowicz, historyk, w artykule Modzelewski wrd barbarzycw napisa, e profesor sta si postaci publiczn ju w 1964 roku, po ogoszeniu z Jackiem Kuroniem listu otwartego krytykujcego wczesn wadz. Za goszenie pogldw „wrogich partii i pastwu” wyrzucony z pracy w Uniwersytecie Warszawskim, zosta skazany na wizienie. Dla czci modziey sta si jedn z ikon obrazujcych niezalene mylenie, walk o napraw Rzeczypospolitej, cywiln odwag. Adam Michnik wobec licznie przybyych do Klubu Ksigarza goci podzikowa profesorowi Modzelewskiemu za nieugit odwag, z jak znosi on represje, za zmys tolerancji i wielkoduszno wobec swoich oprawcw, a take za szacunek dla ponadpolitycznych wartoci kultury. Uczniowie Mistrza wyrazili mu swj podziw za niezwyky dar przekazywania wiedzy, szacunku do osoby ludzkiej, umiejtnoci suchania i odpowiadania na wszelkie, nawet – zdawaoby si – banalne pytania. Chwalono te jego upr i godny szacunku nawyk pracy umysowej. Prof. Samsonowicz dodaje w swoim artykule, e „znakomitym pirem suy i nadal suy sprawom publicznym, wypowiadajc si we wszystkich sprawach, wobec ktrych intelektualista nie moe zosta obojtnym. Jego analizy dotyczce stanu polskiej polityki, stosunkw spoecznych w naszym kraju, praworzdnoci skadaj si na pokany tom publicystyki wywaonej, mdrej, uczciwej, stanowicej gbok analiz stanu dzisiejszej Polski. czy w sobie i czy temperament polityka, dziaacza na polu nauki – jest dzi wiceprezesem PAN – i badacza przeszoci. Z pen odpowiedzialnoci naley stwierdzi, e dorobek naukowy Karola Modzelewskiego – w czci powstay w murach wiziennych, gdzie jego mistrz Aleksander Gieysztor dostarcza niezbdne materiay naukowe – naley do najbardziej znaczcych osigni polskiej historiografii powojennej.”
W 2007 roku prof. Karol Modzelewski otrzyma Nagrod Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i spoecznych za badania nad histori powstawania tosamoci europejskiej, odkrywajce znaczenie tradycji przedchrzecijaskiej i wielokulturowej dla wspczesnego pojcia Europy, przedstawione w dziele Barbarzyska Europa. Na okadce ksiki moemy przeczyta: „kiedy mwimy o korzeniach cywilizacji europejskiej, kojarzymy je przede wszystkim z kultur klasyczn. Warto jednak pamita, e i ona nie bya jednorodna”.
Skadaa si na ni kultura rzymska i grecka, a take hellenistyczna, ktra do rde naszej cywilizacji wniosa elementy despotycznych tradycji staroytnego Wschodu. Ale na oblicze Europy wpyno rwnie dziedzictwo ludw spoza rdziemnomorskiego krgu kulturowego, yjcych poza granicami staroytnej Grecji i Rzymu: na wschd od Renu, na pnoc od Alp i za Dunajem. Rzymianie okrelali te krainy wspln nazw barbaricum. Barbarzyskie ludy: Celtowie, Germanie, Sowianie, ludy ugrofiskie wchodziy w orbit cywilizacji rdziemnomorskiej stopniowo i w rozmaitych okolicznociach historycznych, co wpywao na rezultaty wzajemnego oddziaywania tradycyjnych kultur plemiennych i kultury klasycznej. Rozpatrujc zatem rodowd dzisiejszej cywilizacji europejskiej, trzeba mie na uwadze take owe barbarzyskie korzenie – i o nich wanie jest ta ksika.
Na stronie internetowej Instytutu Ksiki Adam Szostkiewicz napisa: „Barbarzyska Europa opowiada o ustroju spoeczno−prawnym redniowiecznych plemion germaskich i sowiaskich, tytuowych „barbarzycw”. Obszerne studium jednego z najwybitniejszych polskich mediewistw dotyczy przede wszystkim Longobardw, prawa halickiego oraz Sowiaszczyzny pnocnej i wschodniej. Modzelewski pisze te o samej idei „barbarzycw”, odrzucajc stereotyp jednoci wiata barbarzyskiego. Podkrela zarazem, e „nie zrozumiemy niczego z tradycyjnych kultur barbarzyskiej Europy, jeeli zamkniemy oczy na kolektywistyczny charakter ich norm moralnych”.
W wywiadzie dla Programu 1 Polskiego Radia, ktry przeprowadziem z prof. Modzelewskim natychmiast po ogoszeniu werdyktu Fundacji o przyznaniu nagrody, zapytaem, jak wraliwa na punkcie swojej historii, kultury i tosamoci Europa zareaguje na doszukiwanie si w naszych korzeniach barbarzystwa? Czy to spodoba si Europejczykom?
– Tego nie wiem – odpowiedzia uczony. – Powinni si nad tym zastanowi, bo wiadomo korzeni jest wana. One maj swoje konsekwencje w dniu dzisiejszym, bo Europa nie jest jednorodna i jej kultura te. W niej zawarte s elementy z przeszoci i to bardzo istotne dla jej obecnego ksztatu. O tym nie mylimy na co dzie, ale trzeba to wiedzie, bo inaczej atwo si potkn i nabi sobie guza.
Zapytaem, o jakim barbarzystwie mwimy, skoro w naszych genach znajdziemy pierwiastki barbarzyskie? Prof. Modzelewski odpowiedzia, e jego ksika powicona jest plemionom barbarzyskim Europy, gwnie sowiaskim i germaskim, ale take dotyczy to Celtw, Batw, czasem nawet Ugrofinw. Staroytni Grecy wszystkich niemwicych ich jzykiem okrelali jako barbarzycw i przekrcali ich mow na: „bar, bar, bar”. Grecy nie uczyli si jzykw obcych, uwaali siebie za ppek wiata. Twierdzili, e ci, co nie mwi jzykami helleskimi, bekoc. Potem Rzymianie zrobili z tego okrelenie ludw dzikich, w przeciwiestwie do wiata cywilizowanego, czyli ich wiata. Nie naley jednak zapomina, e Grecy czy Rzymianie zanim si ucywilizowali, te byli barbarzycami. Ale my nie bylimy lepsi, dodaje prof. Modzelewski. Sowianie wszystkich, ktrzy nie mwili po sowiasku, nazywali Niemcami czyli niemowami. Uwaali, e nie mona ich zrozumie.
Europa szczyci si swoimi prawami, konstytucj, demokracj i integracj, a czy dzi w dziaaniu spoecznym, politycznym i gospodarczym wida sched po barbarzystwie? – Jest zapewne wiksza ni widz to ja i my wszyscy – mwi profesor. – Jedyny kopot polega na jej rozpoznaniu. Kultura i spoecznoci barbarzyskie, ktrymi si zajmuj na podstawie dokumentacji historycznej sigajcej od Tacyta do XII−XIII wieku i dalej, to bya kultura bardzo kolektywistyczna. Tam liczya si grupa, a nie jednostka. Nie rozdzielano poj „wite” i „wieckie”. Spoeczne zrnicowanie byo sabo zaznaczone, poniewa wsplnotowy charakter regu, ktrymi si one rzdziy, sta na przeszkodzie zbyt wyranemu wynoszeniu si jednych ponad drugich.
Tak byo kiedy, a jak to postrzegamy dzi? – Myl, e dzisiaj sporo z tego zostao. Podaj w ksice wiele przykadw. Jednym z nich jest Rota. „Polski my nard, polski rd, krlewski szczep piastowy” – jak pisaa Maria Konopnicka. Z tego wynika, e wszyscy jestemy spokrewnieni z Piastem. To jest wyobraenie o wizi spoecznej wyniesione z kultur plemiennych. Wwczas to ludzie postrzegali kad wi spoeczn jako krewniacz. Wobec tego wi polityczn, kulturow i jzykow, jak bya wi w ramach organizacji plemiennej, uwaali za pokrewiestwo. Dzi, jeli mwimy na wojn domow „konflikt bratobjczy”, to te si odwoujemy do tych samych poj, chocia nie mylimy o tym. A jak to przetrwao w nas, to dobre pytanie.
Ile wic jest w nas z barbarzycw? W instytucjach politycznych i w sposobie mylenia, w rnicach, ktre nas dziel w Europie i na wiecie, jest tego bardzo duo. Dlaczego? Poniewa Europa powstaa z syntezy i wzajemnego oddziaywania zespou wartoci i wzorw, ktre zaliczamy do kultury klasycznej, pniej rzymskiej, kontynuowanej przez chrzecijastwo, oraz wzorw kultur barbarzyskich. To poczenie dokonywao si na rny sposb i w rnych miejscach. Wanie to rnicuje Europ do dzisiaj, take napicia i konflikty, np. na Bakanach albo takie, ktre dziel nowych przybyszw do Unii Europejskiej od krajw, ktre w Europie s ju zasiedziae. To s rzeczy majce sporo wsplnego ze zidentyfikowanym, a jeszcze czsto nierozpoznanym dziedzictwem wkadu barbarzyskiego.
Prof. Samsonowicz pisze w „Gazecie Wyborczej” (23.11.07), e „Karol Modzelewski wcza si do szeregu znakomitych poprzednikw uczonych polskich, ktrzy reprezentujc najwysze walory badawcze, stawali si ambasadorami polskiej nauki za granic, biorc jednoczenie czynny udzia w yciu politycznym. To take dziki Karolowi Modzelewskiemu Polska jest dostrzegana i ceniona we Woszech, Francji, w Niemczech czy Rosji”.