W ostatnim czasie pojawiy si dwa interesujce opracowania dotyczce szkolnictwa wyszego w Europie i Polsce. Pierwsze z nich to broszura Nicka Lamberta i Richarda Butlera Przyszo uniwersytetw europejskich w XXI wieku. Renesans czy upadek? (przetumaczona take na jzyk polski). Drugim za jest raport OECD Reviews of Tertiary Education. Poland. Z autorami raportu wsppracowali przedstawiciele resortu odpowiedzialnego za szkolnictwo wysze w Polsce. W tym kontekcie na uwag zasuguje take opublikowane niedawno kolejne rozporzdzenie ministra nauki i szkolnictwa wyszego (z 22 sierpnia 2007, Dz.U. nr 159, poz. 1122) dotyczce kredytw dla studentw. Artyku ten podejmuje prb odniesienia niektrych wnioskw wynikajcych z tych dokumentw do biecej sytuacji.
Historia rozwoju uniwersytetw uczy, e do pocztku XX stulecia to w Europie ksztacio si najwicej studentw, tutaj prowadzono najwaniejsze badania, to europejskie uniwersytety byy magnesem dla talentw z innych regionw wiata. Wspomniany XX wiek by jednake wiadkiem utracenia przez Europ wiodcej roli. W swojej pracy Lambert i Butler podejmuj ocen obecnej kondycji uniwersytetw w Europie. Jak wynika z rozmaitych cytowanych rankingw wiatowych, najwikszym rywalem uniwersytetw europejskich stay si uniwersytety amerykaskie, ktre zajy w tych notowaniach czoowe pozycje. Do powanych konkurentw doczaj take uniwersytety z Azji Poudniowo−Wschodniej. Szczeglnie zauwaalny jest tutaj wysoki poziom uniwersytetw z Japonii, a take dynamiczny rozwj sektora akademickiego w Chinach i Indiach. Znaczne wysiki w tym zakresie podejmuj take ambitne, due pastwa, jak Brazylia, Egipt czy Turcja.
Na czym polega sia uniwersytetw amerykaskich? Autorzy zaznaczaj, e opinia o ich jakoci nie odnosi si do caego sektora akademickiego w USA, ale do jego najlepszej czci, obejmujcej wybrane i renomowane uczelnie. S to uniwersytety, ktre oprcz ksztacenia na najwyszym poziomie „produkuj”, w porwnaniu z europejskimi, wicej znaczcych prac naukowych, wydaj wicej rodkw na ksztacenie i na utrzymywanie infrastruktury badawczej, a take przycigaj najbardziej utalentowanych wykadowcw i studentw z caego wiata. Uniwersytety te odnosz sukcesy w utrzymywaniu kontaktw z przemysem, wsppracuj z przemysowymi orodkami badawczymi i z duym powodzeniem wdraaj rezultaty prowadzonych bada.
Z drugiej strony, w znakomitej wikszoci uniwersytety europejskie charakteryzuje tradycyjna struktura, izolujca je od otoczenia. Cho wszystkie one aspiruj do korzystania na rwnych zasadach z pienidzy publicznych, reprezentowany przez nie poziom jest bardzo zrnicowany. rodki na finansowanie uczelni w Europie s dalece niewystarczajce, a na dodatek dzielone wedug zasady „rwnoci”, co nie zaspokaja indywidualnych potrzeb i nie pozwala na tworzenie w uczelniach dostatecznie silnego zaplecza badawczego. Ponadto, brak koordynacji bada midzy uniwersytetami i publicznymi centrami badawczymi przyczynia si do rozproszenia potencjau naukowego. Do tego sabe powizania z przemysem nie su dobremu wykorzystaniu wynikw bada w praktyce.
W syntetycznym ujciu saboci uniwersytetw europejskich wynikaj z fragmentarycznoci posiadanego potencjau i braku wraliwoci na spoeczne potrzeby. Charakteryzuje je brak elastycznoci, nadmierna regulacja oraz powane niedofinansowanie. Dostrzegajc potrzeb poprawy tej oglnej sytuacji, ocenianej przez gremia akademickie i polityczne, a take elity spoeczne, jako niezadowalajca, pastwa czonkowskie UE oraz sporo krajw ssiadujcych podjy wsplny wysiek przeprowadzenia reform zgodnie z programem, ktry nazwano Procesem Boloskim. Do podstawowych celw tej reformy naley wspieranie nastpujcych dziaa organizacyjnych i legislacyjnych:
• zblienie krajowych systemw szkolnictwa wyszego poprzez promowanie porwnywalnych tytuw naukowych, ujednolicenie standardw edukacyjnych, powszechne wprowadzenie trzyetapowego systemu studiw obejmujcych licencjat, magisterium i doktorat;
• wspieranie budowania kontaktw midzy organami kontrolujcymi jako nauczania, rozwijanie wsppracy midzy uniwersytetami poprzez koordynacj zmian w programach nauczania, tworzenie wsplnych programw edukacyjnych oraz budowanie sieci uniwersytetw, rozwijanie aktywnoci naukowej oraz kontaktw midzy uczonymi, poprzez tworzenie duych interdyscyplinarnych zespow badawczych, budowanie sieci uniwersytetw i nieakademickich jednostek badawczych, tworzenie warunkw sprzyjajcych mobilnoci studentw poprzez rozwijanie europejskiego systemu punktowego, promowanie wsplnych dyplomw i magisterskich, i doktorskich.
Uniwersytetom europejskim potrzebna jest zarwno wewntrzna konkurencja, jak i rywalizacja z uczelniami pozaeuropejskimi, kadca nacisk na jako i prowadzca do eliminacji jednostek nieosigajcych dobrego poziomu.
Lambert i Butler podkrelaj, e jednym z najtrudniejszych wyzwa obecnego okresu jest niedostateczne finansowanie szkolnictwa wyszego w Europie. USA w skali globalnej przeznaczaj procentowo dwa razy wicej rodkw finansowych z budetu na szkolnictwo wysze ni ma to miejsce w UE. Znaczcy udzia w finansowaniu uniwersytetw amerykaskich maj osoby prywatne i fundacje. W Europie natomiast rola prywatnych osb i instytucji jest niepokojco maa. Brakuje tradycji zbierania funduszy od absolwentw, ktrzy czuj si zwizani ze swoj uczelni i widz wasny interes w podnoszeniu jej prestiu. Pozyskiwanie funduszy powinno by powizane z jasnymi i przejrzystymi zasadami finansowania i rozliczania uczelni. Potrzebne jest take wprowadzenie efektywnego zarzdzania posiadanymi rodkami, przeznaczanymi obok wydatkw na ksztacenie i prowadzenie bada, take na rozwj kadry akademickiej oraz na stae udoskonalanie infrastruktury.
W odniesieniu do tego zagadnienia Lambert i Butler eksponuj coraz powszechniejszy pogld, e braku dostatecznych funduszy nie da si rozwiza bez wprowadzenia w miar powszechnej odpatnoci za studia. Takie rozwizanie jest stosowane coraz szerzej w niektrych pastwach czonkowskich UE, np. w Wielkiej Brytanii.
W wyniku Procesu Boloskiego powszechnie wprowadzono trzyetapowy system studiw, obejmujcy kolejno: licencjat, magisterium oraz doktorat. Istotne novum – licencjat, obejmuje trzyletni okres nauczania. Stwarza to moliwo stosunkowo wczesnego rozpoczcia kariery zawodowej, a jednoczenie pozwala na znaczne obnienie kosztw zwizanych ze studiami. Konsekwencj tego dla sporej liczby modziey jest zwikszenie dostpnoci studiw. Oczekuje si, e ta elastyczno systemu ksztacenia przyczyni si take do zmniejszenia liczby studentw nieuzyskujcych dyplomu (w Europie a 40 proc. nie koczy podjtych studiw, natomiast studia picioletnie i dusze koczy zaledwie ok. 25 proc.).
Ten atwiejszy dostp do uniwersytetw przez poszukujc wyksztacenia modzie wydaje si by w sprzecznoci z postulatem powszechnego wprowadzania opat za studia. Aby wic zmniejszy ryzyko niepodanego rozwoju sytuacji, Lambert i Butler sugeruj dochodzenie do penej odpatnoci stopniowo, jednoczenie tworzc system niskoprocentowych poyczek, gwarantowanych przez pastwo i spacanych po osigniciu pewnego puapu wynagrodzenia. Rwnoczenie postuluj oni rozwijanie systemu grantw, szczeglnie w odniesieniu do magisterskiego i doktorskiego etapu studiw. Ponadto, w sytuacji narastajcego braku wykwalifikowanej siy roboczej na europejskim rynku pracy, postuluj take promocj idei fundowania stypendiw przez due organizacje przemysowe.
Rwnoczenie z zaletami zwikszania dostpnoci ksztacenia akademickiego autorzy zwracaj uwag na potrzeb prowadzenia studiw powizanych z dziaalnoci badawcz. Majc na uwadze nieuniknione w tym wzgldzie rnice, zarwno z uwagi na jako, jak i ilo prowadzonych bada w poszczeglnych uniwersytetach, podkrelaj potrzeb konsekwentnej polityki koncentracji finansowania budetowego na najlepszych uniwersytetach badawczych, w ktrych kadra akademicka oprcz dydaktyki zajmuje si take prac naukow na wysokim poziomie. Efektem takiej polityki powinno by powstanie cisej grupy wiodcych uczelni, skupiajcych najwybitniejszych uczonych i nauczycieli akademickich i ksztaccych najzdolniejszych studentw. Autorzy zauwaaj, e to wanie w rezultacie prowadzenia takich dziaa przez niektre pastwa czonkowskie, najlepsze uniwersytety europejskie, pochodzce przede wszystkim z Wielkiej Brytanii, a take, cho mniej licznie, ze Szwajcarii, Holandii, Szwecji, Francji i Niemiec, s jeszcze w stanie konkurowa na wiatowej arenie. Jest to wane, gdy wiadomo, e najwybitniejsi nauczyciele akademiccy chc pracowa z najzdolniejszymi w ich dyscyplinie, przy uyciu najnowoczeniejszego sprztu i za wysokie wynagrodzenie.
Niedomagania uniwersytetw europejskich stwarzaj, wedug Lamberta i Butlera, take ryzyko wzrostu niekorzystnego drenau mzgw, stale osabiajc potencja intelektualny Europy. Obecnie uniwersytety w USA przycigaj procentowo trzykrotnie wicej studentw zagranicznych ni uniwersytety z wiodcych pod tym wzgldem pastw UE (USA – 30 proc., W.B. – 12 proc., Francja – 9 proc., Polska poniej 1 proc.). Ponadto, te najsilniejsze uczelnie bd wychowyway elity intelektualne, zarwno techniczne, jak i humanistyczne, niezbdne kademu spoeczestwu do harmonijnego i zrwnowaonego rozwoju.
W dyskusji o przyszoci uniwersytetw Polska moe stanowi niezwykle interesujcy przykad z uwagi na bardzo gbokie zmiany, jakie nastpiy, i nadal zachodz, w systemie szkolnictwa wyszego w ostatnich dwch dekadach. Ocen tych przemian podejmuje wspomniany wczeniej raport OECD.
Niecae 20 lat temu system szkolnictwa wyszego opiera si w caoci na uczelniach publicznych, ktre miay, w zaoeniach, zapewnia bezpatne ksztacenie. Jednake ze wzgldu na bardzo ograniczon liczb miejsc, przyjcie na uczelni zwizane byo z koniecznoci zdania egzaminu wstpnego (na niektre kierunki studiw starao si od kilku do kilkunastu kandydatw), co miao swoje dobre strony, poniewa przyjmowano najlepszych kandydatw, w zwizku z czym poziom przygotowania studentw by stosunkowo wysoki. Rwnoczenie struktura zarzdzania, kierunki studiw oraz liczba miejsc na poszczeglnych kierunkach okrelana bya centralnie.
Zmiana ustroju w roku 1989 wymusia demokratyczne przeobraenia niemal w kadej dziedzinie ycia spoecznego, take w sektorze akademickim. Uczelnie uzyskay daleko idc autonomi, ktra uczynia je organizmami o znacznym zakresie samodzielnoci, o czym moe wiadczy chociaby zasada swobodnego wyboru wadz, niezalenych od administracji pastwowej. Ponadto, obok sektora publicznego, obejmujcego obecnie ponad 130 uczelni, powsta szybko rosncy sektor prywatny, ktry dzisiaj skupia 320 szk wyszych i ponad 1/4 (28,5 proc. w roku akademickim 2003−04) ogu studentw. W okresie tym cakowita liczba studentw wzrosa ponadczterokrotnie, zbliajc si do 1850 tys., co w rezultacie daje wskanik skolaryzacji na wysokim poziomie 50 proc.
Tak jak i w innych pastwach UE, w konsekwencji wprowadzenia nowych zasad Procesu Boloskiego niesychanie wzrosa dostpno studiw w Polsce. Prywatne uczelnie, w znaczcej wikszoci ksztacce do poziomu licencjatu i ulokowane w mniejszych orodkach, prowadz swoj dziaalno w duej bliskoci miejsc zamieszkania wielu studentw. Zwiksza to moliwoci zdobywania wyksztacenia przez modzie yjc poza wielkimi miastami. Pod tym wzgldem dla sporej liczby modych ludzi w Polsce to zmiana na skal skoku cywilizacyjnego.
Jednake w dynamiczny rozwj sektora akademickiego przyczyni si do powstania rozmaitych patologii. Finansowanie uczelni z budetu pastwa pozostao na niewiele wikszym poziomie w porwnaniu do okresu, kiedy studentw byo znacznie mniej, co nie pozwala na istotne zwikszenie liczby nauczycieli akademickich. A wic relacje pomidzy liczb studentw i liczb wykadowcw ulegy pogorszeniu. Ponadto, ksztacenie w uczelniach prywatnych obejmuje prawie wycznie kierunki humanistyczne i spoeczne.
Do pozytywnych aspektw tej sytuacji naley zaliczy wzrastajce ostatnio finansowanie szkolnictwa wyszego z budetu pastwa oraz przejrzysty system finansowania uczelni, oparty na odpowiednich algorytmach. Warta podkrelenia jest autonomia uczelni w wewntrznym podziale otrzymanych rodkw.
Mode uczelnie prywatne zmagaj si take z problemem zapewnienia odpowiednio kwalifikowanych nauczycieli akademickich. Z reguy nie ksztac wasnej kadry, polegajc wycznie na wykadowcach pochodzcych z uniwersytetw publicznych. Cz wykadowcw pracuje na dwch lub trzech etatach, co odbija si na poziomie nauczania. Zdarzaj si te, cho rzadko, przypadki rozmylnego zaniania wymogw akademickich stawianych studentom, w celu zdobycia „klienteli”.
Uczelnie publiczne, z zasady nieodpatne, z wielu rozmaitych powodw, w tym finansowych (sabego dofinansowania z budetu), zaczy uruchamia studia patne w tzw. trybie zaocznym i wieczorowym, na ktre uczszczaj gwnie ci, ktrzy z rnych powodw nie mog studiowa w trybie normalnym. Poziom ksztacenia na tych studiach z reguy nie jest tak wysoki, jak na studiach dziennych. Przy okazji, w nawizaniu do wspomnianego powyej niezwykle wysokiego wskanika skolaryzacji, warto za autorami raportu OECD zauway, e jest to gwnie rezultatem bardzo znacznego wzrostu liczby studentw paccych za studia, zarwno w uczelniach publicznych, jak i prywatnych. Wedug danych za lata 2003−04, liczba tych studentw stanowia prawie 60 proc. ogu.
Zaistniaa wic niezdrowa, wymuszona czciowo przepisami sytuacja, w ktrej za mniej wartociow edukacj naley paci, a edukacja na wyszym poziomie jest nieodpatna. Lepiej przygotowani kandydaci na studentw, czsto z zamoniejszych rodzin, wyksztaceni w lepszych szkoach, maj zapewnione bezpatne studia. Natomiast niejednokrotnie gorzej sytuowani studenci musz za swoje wyksztacenie paci. Jest to zatem take sytuacja spoecznie niesprawiedliwa, cho jej drastyczno agodzi wprowadzona niedawno moliwo udzielania niektrych typw stypendiw pastwowych studentom uczelni prywatnych. Co wicej, generowanie przez uczelnie zysku z „usug” gorszej jakoci nie jest dla nich komfortowe.
Naley zatem przyj, zgodnie z argumentacj Lamberta i Butlera, e najrozsdniejszym wyjciem z tej sytuacji jest wprowadzenie powszechnej odpatnoci za studia. Wysoko opat, na pocztku stosunkowo maa, mogaby stopniowo wzrasta i dopiero w perspektywie powiedzmy dekady doj do penego wymiaru. Pochodzce z czesnego pienidze powinny pyn bezporednio do kasy uniwersytetw, przyczyniajc si do istotnej poprawy ich stanu finansowego. Znowu warto si posuy polskim przykadem. Obecnie, wedug autorw raportu OECD, sektor szkolnictwa wyszego jest zasilany w 30 proc. z prywatnej kieszeni (studentw lub ich rodzicw), co stanowi ju teraz niebagatelny zastrzyk finansowy. Aby nie zmniejsza jake podanej, powszechnej dostpnoci ksztacenia, trzeba do sprawy oglnego wprowadzenia czesnego podej z wyczuciem, jednoczenie dalej rozwijajc dostpne w Polsce kredytowanie studiw.
Zasady kredytowania s okrelone na podstawie przepisw obowizujcych od roku 1998, czciowo zmodyfikowanych w 2004 r. i od tej pory nadal aktualizowanych. Jednake, z uwagi na swe mankamenty, kredytowanie to jest cigle mao popularne wrd studentw. Zgodnie z obecn praktyk, udzielanie kredytw powinno by nadal prowadzone przez powoane do tego instytucje, czyli banki. Natomiast w celu zapewnienia maksymalnie niskiego oprocentowania, a tym samym podniesienia atrakcyjnoci kredytw, gwarancji kredytowej powinno udziela pastwo, a nie, jak do tej pory, zainteresowany student. Przy ustalaniu wysokoci kredytw powinno si bra pod uwag realne koszty studiowania. Kredyty powinny by jednakowo dostpne dla wszystkich studentw – tych z uczelni publicznych, i tych z uczelni prywatnych, ktrzy ju teraz musz za studia paci. Zacignite poyczki byyby spacane w stosunkowo niewielkich sumach, i to dopiero po osigniciu przez opuszczajcych uczelni zarobkw na odpowiednim poziomie. Prcz tego, w odniesieniu do absolwentw zatrudnionych w niektrych dziaach sektora publicznego, pastwo mogoby czciowo lub cakowicie umarza zacignite na studia kredyty.
Koncepcja ta posiada jeszcze kilka innych istotnych zalet. Po pierwsze, odcione w ten sposb dotacje z budetu pastwa na szkolnictwo wysze mogyby by racjonalniej wykorzystywane na finansowanie najlepszych uczelni. Rwnoczenie pastwo uzyskaoby efektywny i atwy w uyciu instrument polityki zatrudnienia. A brak odpowiednich mechanizmw wpywania na rynek pracy jest w raporcie OECD wymieniany jako jeden z mankamentw polityki zatrudnienia. Ponadto, zabiegajc o popraw sytuacji wynikajcej z niekorzystnego zjawiska koncentracji wysoko kwalifikowanej kadry w duych orodkach miejskich, mona by umarza kredyty modziey pochodzcej z maych miast i wsi lub stosowa klucz geograficzny, z preferencjami np. dla absolwentw wyszych uczelni, ktrzy uzyskali matur w szkoach ze wschodnich wojewdztw. Mona by take zastanowi si nad celowoci umarzania kredytw za okres studiw do poziomu licencjatu. Z tych kilku wybranych przykadw wida, e poczenie odpatnoci za studia z szerok gam moliwoci umarzania kredytw skutkuje pozyskaniem bardzo elastycznego narzdzia take w odniesieniu do polityki spoecznej.
Przy okazji ulegby take rozwizaniu coraz bardziej znaczcy problem absolwentw emigrujcych po studiach za granic w celach zarobkowych. Ich wyksztacenie sporo kosztowao budet szkolnictwa wyszego w Polsce, natomiast ich podatki zasilaj budety innych pastw. Opaty za ksztacenie stanowiyby take zacht do terminowego koczenia podjtych studiw. Obecny system stypendiw w poczeniu z bezpatnymi studiami zachca raczej do ich przeduania.
Na koniec chciabym zwrci uwag na jeszcze jeden, psychologiczny aspekt obecnego podejcia do udzielania kredytw studenckich. Ot, uzaleniajc udzielenie poyczki od sytuacji finansowej rodziny studenta utrwala si ich finansow zaleno od rodzicw. Nie ignorujc tego, e zaleno taka jest do powszechna, wydaje si korzystne wprowadzanie rozwiza uatwiajcych modym ludziom samodzielny start yciowy. Gwarantowany przez pastwo, a nie przez rodzin (rodzicw) studenta kredyt take moe stanowi wskazwk o zaciganym wobec tego pastwa i spoeczestwa dugu. Bo nawet przy powszechnym wprowadzeniu czesnego, finansowanie szkolnictwa wyszego z budetu pastwa bdzie odgrywao istotn rol w dalszym rozwoju uniwersytetw.
W perspektywie biecego stulecia uniwersytety bd si zmaga z dwoma sprzecznymi trendami. Z jednej strony bd poszukiwa coraz cilejszych powiza z gospodark i yciem spoecznym, poprzez nawizywanie kontaktw, a take wchodzenie we wspprac z niezalenymi instytucjami badawczymi i przedsibiorstwami oraz przyciganie zewntrznych aktorw, takich jak przedstawiciele lokalnej administracji, biznesu czy absolwentw, do aktywnego udziau w yciu uniwersytetu. Z drugiej za, uniwersytety bd poszukiwa swojej roli w oglnym procesie globalizacji, wprowadzajc na coraz szersz skal ksztacenie na odlego, poprzez tworzenie zamiejscowych filii czy oddziaw, jak i wykorzystujc Internet, tele− i audiokonferencje oraz inne moliwoci techniczne. W tych dwch przeciwstawnych scenariuszach niektre elementy roli uniwersytetw powinny pozosta niezmienne, obejmujc rwnolegle z ksztaceniem specjalistycznym tworzenie postaw opartych na poszukiwaniu rozwiza globalnych wyzwa, otwartoci i tolerancji dla odmiennych pogldw czy zachowa kulturowych.
Spraw o fundamentalnym znaczeniu bdzie zapewnienie odpowiedniej jakoci ksztacenia i szerokiej jego dostpnoci. Potrzeba rozwizania trudnej sytuacji finansowej uniwersytetw doprowadzi, prdzej czy pniej, do wprowadzenia powszechnych opat za studia. Budowa skutecznego i sprawiedliwego dostpu do ksztacenia akademickiego bdzie musiaa wiza opaty z odpowiednio rozwinitym systemem kredytw, grantw i stypendiw.
Polska ma ambicje sta si krajem otwartym na studentw zagranicznych. W tym celu uniwersytety coraz szerzej wprowadzaj ksztacenie w jzykach obcych i nawizuj kontakty z uczelniami zagranicznymi. Podpisujemy umowy o dostpnoci ksztacenia z pastwami Bliskiego i Dalekiego Wschodu oraz Afryki. Jasne i jednolite zasady odpatnoci za studia mog take stanowi pomoc w realizacji tych zamierze.