Skuteczno i warto ksztacenia na poziomie wyszym zaley w sposb oczywisty od przygotowania kandydatw na studia, a to jest domen szkoy powszechnej. Tymczasem edukacja powszechna staa si cik, niewydoln machin, przeciajc nauczanych kaleczc ich po drodze, bo nowoczesny system nauczania rodzi dysfunkcje, a wychowawczo zna tylko mao skuteczn perswazj albo usunicie ze szkoy (odrzucenie).
By jednak czas, gdy edukacja dziaaa w miar sprawnie i zadowalajco. Pocztkiem jej zelizgiwania si bya radykalna reforma nauczania matematyki z lat 60. Zastpia ona tradycyjny, dobrze funkcjonujcy i w peni uyteczny kanon matematyki elementarnej nowoczesnymi ideami, szczeglnie w czci geometrycznej. Geometri Euklidesa, ktra panowaa niepodzielnie w nauczaniu przez prawie dwa i p tysica lat, zastpia efemeryda skonstruowana z nowych idei (modnych wwczas w matematyce idei bourbakizmu, o ktrych dzi mao kto pamita), opierajcych matematyk na pojciu zbioru i wysuwajcych na pierwszy plan abstrakcyjne przestrzenie metryczne i afiniczne oraz moliwe w nich przeksztacenia.
Przede wszystkim popeniono kardynalny bd, uznajc zbir, fundament matematyki, za fundament nauczania matematyki i pakujc zbiory nawet do pocztkowych klas szkoy podstawowej (podstawa matematyki do klas podstawowych! – zgoa haso wyborcze!). Od owego czasu odcio to wszelk pomoc rodzicw i otoczenia, bo ta nowa matematyka bya dla nich czarn magi. Stanowia te jednak problem dla samych nauczycieli, ktrych poddano pospiesznemu szkoleniu. Sw zawartoci mijaa si tymczasem w istotny sposb z potrzebami nauk stosowanych (w tym technicznych).
Reforma matematyki swoj nowoczesnoci zarazia inne przedmioty, z opakanym, dzi jaskrawo widocznym skutkiem. Okazao si bowiem wkrtce, e tak abstrakcyjnie ujtej matematyki w masowym nauczaniu nie da si zrealizowa. Upraszczanie i przykrawanie doprowadzio do tego, e w kocu z piknej (dla matematykw) idei nie zostao nic, a przykrym ubocznym skutkiem byo zniszczenie sprawnego, racjonalnego systemu ksztacenia nauczycieli, wypracowanego wysikiem poprzednich pokole oraz pene zagubienie klasycznej, racjonalnej myli i umiejtnoci pedagogicznych w matematyce, ale te w innych naukach, ktre ulegy zaraliwej modzie nowoczesnoci.
Zniszczony reform lat 60. system ksztaci dwie osobne formacje nauczycieli: nauczycieli nauczania pocztkowego w niszych seminariach nauczycielskich (kl. 1−3) i nauczycieli ksztacenia powszechnego do klas 4−6/7 w wyszych seminariach nauczycielskich. Nauczycieli gimnazjum i liceum ksztaci uniwersytet. Jak dowodzi obecne dowiadczenie wadliwego, nieporadnego nauczania pocztkowego i podstawowego (ale i dalszego), wyodrbnienie w przedwojennym systemie ksztacenia nauczycieli dwch pierwszych formacji byo rozwizaniem trafionym. Nauczanie na tych poziomach, szczeglnie na najniszym, nie jest bowiem zwykym procederem dydaktycznym. Nie wystarcza tu – a zgoa zawadza – wysoka wiedza merytoryczna czy wyksztacenie w psychologii. Temu nauczaniu nie potrafi dzi podoa aden magister ani doktor, a potrafi wietnie, merytorycznie i wychowawczo, nauczyciel ksztacony w niszym seminarium nauczycielskim. Uzyskawszy dyplom, uczy cae ycie bez potrzeby dorabiania kursw i ustawicznych doskonale; mia arytmetyk w gowie i uczy dobrze.
Dzisiejsi nauczyciele z tytuami, popychani urzdniczymi zasadami awansu, „ustawicznie” si doskonalcy, s funkcjonariuszami pilnujcymi przesuwania „tamy” tzw. zeszytw pracy, w pocztkowych klasach majcej dugo do 900 stronic wielkiego formatu. Gdyby im owe „zeszyty” usun z pola widzenia, nie umieliby w ogle uczy. A owe zeszyty i lansowana w nich metoda, to – mimo pozornego wyrafinowania – kamie upany lub prymitywna socha, nieliczce si z podstawowymi biogenetycznymi prawami rozwoju (p. H. Steinhaus, O cisoci matematycznej, „Matematyka”, nr 5/1958).
Chaos, pchany odgrnymi dyrektywami „nowoczesnoci treci, intensywnego stosowania nowych technologii, natychmiastowych zastosowa i aktywizacji”, podsycany nakazami „ustawicznego ksztacenia” i pytk mod sztuczek psychotechniki, dozorowany przez CKE – cignie edukacj w d. Ta edukacja szuka ratunku w zerwkach oraz w obnieniu wieku szkolnego i przedszkolnego, rabujc dzieciom ich dziecistwo (lub w drug stron – w przedueniu liceum), a wiedz, ktrej nie potrafi przekaza w szkole, usiuje wymusi niemal policyjnymi metodami CKE.
T such relacj trzeba uzupeni konkretnymi obrazami nauczania i porwnaniem. Jak zapewne pamitaj starsze osoby, dzieci uczyy si dawniej czytania na niewielkim poczciwym Elementarzu Falskiego, a pisania (z kaligrafi) – na prostych zeszytach w trzy linie, uatwiajcych rwne pisanie, i to nie wygodnym dugopisem, ale stalwk z kaamarza. Zeszyt by wizytwk i chlub ucznia, a grocy w owych warunkach kleks – wstydem. Zakres sownictwa czytanego i pisanego, w szkole normowany, ale nietamujcy przecie sownictwa mwionego, umiejtnie regulowa Elementarz. Nad poprawnoci form i pisowni czuwano dyskretnie, poprzez wzorce, a nie reguy i dryl. Gramatyk wdraano przykadem poprawnej mowy, a nie dyktandami i egzekwowaniem reguek.
Arytmetyki dziecko uczyo si na patyczkach: dooenie 3 patyczkw do 5 naocznie pokazuje wynik 8, podobnie jak odjcie 4 patyczkw od 7 – wynik 3. Przy wikszej iloci wizao si je po 10 i mielimy jedn wizk i 3 lune patyczki, czyli 10 i 3 lub wprost 13. Gdy byo tylko 10 patyczkw, to mielimy jedn wizk i nic patyczkw lunych. Dla „nic” przyjmiemy znak 0 (znak−cyfr, a nie liczb) i mamy 10, zapis dwucyfrowy. Potem wizki, ju w wyobrani, czyo si w „paczki” – setki.
W naturalny sposb i dyskretnie, organicznie, bez humbugu, rodzi si pojcie systemu dziesitnego, rozwijane w rwnie naturalny sposb na tradycyjnym liczydle (abaku, na ktrym dawniej potrafiono czyni cuda, patrz choby opowiadanie Korepetytor Czechowa). Pomoc, raczej dla nauczyciela ni ucznia, by niewielki zbiorek zada Rusieckiego (may format i tylko 70 str., dla kadej z klas 1−3); zbiorek nie do wertowania czy wkuwania, a tylko do czerpania z niego na proste polecenie nauczyciela: „dziecko przepisz ten supek lub zadanie i oblicz”.
Zeszyt w kratk lub trzy linie suy intensywnie i trwale wyrabianiu pisma i charakteru i by wiadectwem woonego wysiku i pracy.
A jak si to dzieje dzi? Maluchy, dzieci w kadej z klas 1−3, s wprost przytoczone ksigami ogromnego bajkowego formatu i objtoci, zwanymi eufemicznie „zeszytami pracy”, w 4, 5 lub nawet 8 czciach (bo wolny rynek jest szczodry – dla swej kieszeni), o cznej objtoci od 400 do 900 stron. Owe „zeszyty” s drukowanymi ksikami jednorazowego uytku (mid dla wydawnictw), wypenionymi wszelakiego rodzaju mieszanin obrazkw i tekstu, z pustymi kratkami, w ktrych dzieci wpisuj (raczej bazgrz) jaki brakujcy fragment lub odpowied. A i ten monstrualny picio− czy omioksig jest „wzbogacany” mas kserowanych lub drukowanych tekstw: zada, wicze oraz dodatkowych 16−stronicowych, drukowanych „zeszycikw pracy” powiconych ortografii i gramatyce. Ju w klasach pocztkowych zamiast cierpliwoci i spokoju – dyktanda z ortografii (horror!), a z ow ortografi i gramatyk maj dzi pospolicie kopot studenci; jeszcze na pewnych typach wyszych uczelni wprowadza si obowizkowy jzyk polski.
W owych „zeszytach pracy” umieszczono, a raczej wpltano czy ukryto arytmetyk, i to w bardzo wymylny, fatalny metodycznie sposb. Z prostym, podrcznym i naocznym rodkiem „patyczkw” dzieci si w tej nauce albo w ogle nie stykaj, albo stykaj si, gdy s ju cakowicie zbdne, a ledwie linity bysk rozumienia w przypadkowym zetkniciu z nimi zostaje przygnieciony mas zbytecznych, niezbyt mdrych lub zgoa gupich „ulepsze” w owych „zeszytach pracy” (grafy, drzewka, tabelki, ptelki zbiorw, krzywki, szarady). Bez enady po cyfrach 1, 2,... 9, ilustrowanych obrazkiem ptli−zbioru zawierajcych tyle uczkw, listkw itp., pisze si 10, a skd nagle zapis dwucyfrowy? Spad z objawienia genialnych uczonych? Jak na takich obrazkach ma organicznie powsta pojcie systemu dziesitnego?
Arytmetyka, ta prosta nauka (gdy j uj rozsdnie), zostaa w owych zeszytach pracy tak gruntownie zagmatwana i przygnieciona, e dzieci jej nie pojmuj ani nie opanowuj lub tylko z wielkim trudem i wysikiem domu. Przepychane z klasy do klasy musz nieraz dopiero w gimnazjum dorabia np. procenty, a kopoty z arytmetyk i awersja do nauki pozostaj czsto na zawsze. Tu rodz si owe chorobliwe, grone dla rozwoju dziecka dysfunkcje i rwnie szkodliwa paniczna ucieczka od nauki w zastpcze zachowania, wykraczajce poza ramy norm spoecznych, czsto grone dla spoeczestwa (kosz na gowie nauczyciela, sprowokowanie mierci Ani).
Niemajce miary, bezsensowne przeadowanie i zwizany z tym merytoryczno−metodologiczny chaos s cech caej edukacji powszechnej. Autorzy podrcznikw i pomocy nie panuj nad swym materiaem, nie potrafi z niego wydoby, wyrni i przekonujco przedstawi jdra, istoty, zastpujc go gadulstwem i objtoci. Udokumentowanie tego wymagaoby obszernego artykuu.
Uczniom przygniecionym t gr „wiedzy” suy pomoc handel cigami, a spiesz korepetytorzy w supermarketach i gazety. Oto do przygotowania rozwiza zada egzaminacyjnych w redakcji zbiera si trjka redakcyjnych „specw”. A przecie zarwno tym zadaniom, jak i wszystkim egzaminacyjnym wymaganiom (np. maturalnym), ma podoa, w krtkim egzaminacyjnym okresie, samotnie jeden biedak−ucze!
Dzisiejsza szkoa jest dla dzieci i modziey drog przez mk, a dla spoeczestwa zapor rozwoju.
Warto moe jeszcze zajrze do edukacyjnej „kuchni”. Tym „zbonym” dzieem kieruje bowiem ministerstwo edukacji, planuj i urzdzaj elity „wysokich” akademii pedagogicznych (przemianowanych byskawicznie z niedawnych WSP), naukowe czasopisma: „Dydaktyka Matematyki”, „NiM” i inne, a patronuj towarzystwa naukowe i instytuty spraw publicznych.
Oto ministerstwo zleca kosztem p miliona zotych uleczenie edukacji Instytutowi Spraw Publicznych Krzysztofa Konarzewskiego (opracowanie „naleytych” podstaw programowych), a gotowe w kocu dzieo pod naciskiem krytyki wyrzuca do kosza. Ministerstwo i elity owiatowe nadal tkwi w przekonaniu, e zo tkwi w programach i tu trzeba je leczy, i nadal uporczywie szukaj innego zbawcy; w matematyce ma by nim program Z. Marciniaka.
Nadal naczelnym celem jest „unowoczenienie” edukacji (wyraone w niemiertelnych czterech dyrektywach), bo przecie „co si w nauce zmienio i nie moe ona biec tradycyjnym torem”. Do absolutnego podparcia tej wiary brak tylko odkrycia, e oto genotyp nowoczesnego czowieka dozna w ostatnich latach genialnej mutacji.
Fizyk na nowe tory pchn Newton (i inni), patrzc w „ksig pod tytuem RZECZYWISTO”. Jego dzieo przebio si do wiadomoci i mamy fizyk. H. Steinhaus patrzc w t ksig odkry tajemnic edukacji, ale na przebicie si jego odkrycia do wiadomoci trzeba jeszcze najwidoczniej poczeka. A odkry, e „matematyka (ale i nauka) jest tworem organicznym” i mona j pozna respektujc, zapoznane dzi w edukacji, biogenetyczne prawo Haeckla: rozwj indywidualny musi w skrcie powtrzy rozwj gatunku; nauczanie szczeglnie w pocztkach musi by organiczne.
Na nic zda si toczenie do gw niemal od obka nowoczesnych komputerowych mdroci (tendencje obnienia wieku szkolnego i przedszkolnego oraz adowanie wszystkiego do programw i podrcznikw, jeli nie tak, to inaczej). Z braku pomysw najpewniejszy sposb unowoczeniania to ciganie w d, do niszych etapw nauczania, mdroci z etapw wyszych: rwnania, nierwnoci, puste, a wielce naukowe definicje, puste terminy naukowe i to nie tylko w matematyce (podrcznik WSiP historii dla czwartej klasy rozpoczyna si rozdziaem ok. 30 definicji poj historycznych, potem dopiero jako tako strawne historyczne opowiastki, zreszt mocno pomieszane). Edukacyjny obd?
Na zjedzie Polskiego Towarzystwa Matematycznego we Wrocawiu w 2005 r. profesor wiodcej w Polsce akademii pedagogicznej demonstrowa „nowoczesn” metod nauczania arytmetyki, oczywicie kalkulatorem graficznym: wywietla na ekranie zadanie 5 + 3 = i dzieci maj odgadywa wynik. Dobry wynik jest nagradzany (np. adn melodyjk), zy – buczeniem. Potem podobnie inne zadania arytmetyczne (nie mwic o wpadce, jak mu zgotowa wielce nowoczesny kalkulator, wywietlajc w zadaniu 9x = 72 odpowied 9 + 8 = 72). Metoda tresury szczura, przecie nie tylko w tej „propozycji”, okazuje si nowoczesnym odkryciem nauczania. Przeadowanie programw jest rwnie tresur.
Satis?