Wszelka nowoytna wadza pochodzi z paacu, tej najwaniejszej formy architektury monarchii absolutnej i tego symbolu wadzy i panowania. Ministerstwo to spadkobierca paacu. W PRL−u paac pozosta synonimem wadzy, ale „odebranej ciemizcom i krwiopijcom” i oddanej ludowi. Dlatego gmach ministerstwa nie ucieknie od porwna z paacem, jako form architektoniczn, spoeczn, kulturaln.
Dzi minister, tak jak ksi, rzdzi, ale rdo jego wadzy jest inne, a charakter panowania kadencyjny zamiast doywotniego i dziedzicznego. Przepisy i procedury zastpiy ceremonia i etykiet w roli legitymizacji wadzy, CV i konkurs – list rekomendacyjny i genealogi w staraniach o urzd, a budet pastwa – pienidze pynce z wasnych gospodarstw i dzieraw. Nieuwarunkowany prawnie akt aski paskiej zosta zastpiony wadztwem procedur, a ikonografia, muzyka, zabawa i polowanie scedoway funkcje uprawomocnienia wadzy na rzecz tekstu drukowanego w „Dzienniku Ustaw”. Socjalna zastpia ksicia w roli osoby zatroskanej o problemy bytowe podwadnych. W paacu dar by jednym ze spoiw spoecznoci dworskiej, miernikiem statusu, regulatorem relacji midzy ludmi; w biurowcu – jest to czyn, nad ktrym zawisa podejrzenie o apownictwo (jedynym prezentem wolnym od skojarze korupcyjnych s ksiki naukowe darowane ministrom). Salonowa konwersacja, pena aluzji literackich, skrzca si ironi, paradoksem i wieloznacznoci, w ministerstwie zanika. Tu prawnik i inynier lepiej si czuje od poety. Rozporzdzenie, tak jak i projekt mostu, nie ma prawa zawiera ukrytych znacze.
W paacu i w biurowcu podkrela si spoeczn hierarchi, cho dzi sabiej ni kiedy. W paacu przestrzeganie hierarchii byo niepomiernie bardziej kopotliwe ze wzgldu na wielo sprzecznych nieraz zasad, ktre naleao bra pod uwag witajc si z gomi czy te rozsadzajc ich przy stoach. O porzdku witania oraz zajmowanych miejsc decydowao jednoczenie pochodzenie, pokrewiestwo z rodzin gospodarza, urzd, wiek, pe, a od drugiej poowy XIX w. take majtek. Etykieta liczya si niepomiernie bardziej ni dzi, a skutki pomyki miay nieporwnanie wiksze znaczenie. Obecnie pozycja w hierarchii urzdowej wypara inne kryteria.
Paac, podkrelajc mocniej znaczenie hierarchii, dopuszcza jej chwilowe zawieszenie i odwrcenie podczas karnawau. Przez chwil ebrak czu si panem. Biurowiec cieni karnawa do indywidualnego zjadania faworkw podczas ostatkw przed ekranem komputera.
Tak w paacu, jak i w biurowcu miejsce w hierarchii ma swoje przestrzenne odwzorowanie. W biurowcu obowizuje symbolika miejsca (tylko pomieszczenia ministra zamykaj o korytarza, jego zastpcy s ulokowani po bokach), wysokoci (pitro wadzy jest wysze od pozostaych) oraz kubatury gabinetu do pracy. Atrybutem pozycji jest czarny fotel, miejsce do parkowania (przed gwnym wejciem parkuj ministrowie i dyrektorzy), obicie drzwi, parkiet zamiast wykadziny, sekretarka, subowy laptop i komrka. Aranacja pomieszcze rozciga si od goda narodowego nad szerokimi biurkami gabinetw ministrw a po przypite pinezkami fotosy dziewczt w piwnicznej izbie lusarza.
Pozycja dyrektora albo perspektywa awansu skaniaj do noszenia garnituru drogiego i w dobrym gatunku; stra nosi czarne spodnie i niebieskie koszule z epoletami. Przestrze spoeczn pomidzy stranikiem a dyrektorem zajmuj ludzie ubrani swobodniej. Wskanikiem statusu s take czarne teczki; poniej szczebla dyrektora dopuszczalne s porczniejsze plecaczki.
Wraz z awansowaniem w hierarchii urzdniczej kobiety zmieniaj ubir. Zakadaj najczciej szar lub czarn garsonk, ktra tuszuje ich cechy kobiece, upodabniajc do ogarniturowanych mczyzn.
Tylko minister i robotnik moe sobie pozwoli (w cile okrelonych formach i granicach) na odejcie od swojej roli i bycie sob, tylko na tych dwch przeciwlegych biegunach hierarchii ma si (cho ograniczone) prawo do autoironii i dystansu do oficjalnej strony swojej funkcji. Sposb, w jaki z tego prawa korzysta minister, podszyty jest intelektualn gr, ktrej brakuje robotnikom. W swoich przemwieniach minister Micha Kleiber trzyma si linii oficjalnej w kwestiach zasadniczych, ale nieraz siga po wszystkie odcienie humoru w sprawach mniej wanych. Dyrektorzy i urzdnicy redniego szczebla maj pozostawa tosami ze swoj rol przez penych osiem godzin pracy.
W stosunku do podwadnych ministrowie stosuj si do wzorca „asertywnej elegancji”, bdcej odwrotnoci niegdysiejszej „arogancji wadzy”.
W kulturze paacu panowaa w pewnych okresach moda na zmian kostiumu, na chwilowe „bycie kim innym”, na przywdziewanie masek i przybieranie fikcyjnych imion. Moda ta z natury przeciwna jest kulturze biurowca. Gdy minister zawiesza na koku swoj zawodow rol, nawet po godzinach pracy, budzi to nieodmiennie sensacj, a opowie o takim zdarzeniu przechodzi do legend. Gdy minister Jan Krzysztof Frckowiak przebra si kiedy podczas balu karnawaowego, dugo i z podziwem opowiadano o tym niezwykym fakcie na korytarzach ministerstwa. W opowieciach minister by przebrany raz za wilka, kiedy indziej za czarta, czarownika lub smoka wawelskiego.
Polski biurowiec bardziej od tego zachodniego boi si odstpienia o krok od linii oficjalnej oraz od podstawowych znacze kadej urzdowej sprawy. Zachodni pozby si tego lku (co bynajmniej nie znaczy, e kpi z samego siebie). Konferencj na temat foresightu, organizowan przez Finlandi w ramach unijnej prezydencji, otworzy kabaret, ktry sparodiowa i wywrci na nice wszystkie dominujce sztance mylowe na temat tego instrumentu prognozowania. Kady, kto zabiera gos podczas konferencyjnych sesji, mia „w tyle gowy” inauguracyjn satyr. W Anglii podobny kabaret wystpi podczas wieczoru poegnalnego po seminarium o wskanikach statystycznych nauki. Na odjezdne kady uczestnik otrzyma pytajnik, ktry kwestionowa wiedz wyniesion z seminarium.
Podobnej ekstrawagancji trudno si spodziewa w Polsce, cho moe nadejdzie taka chwila. Czy wikszy lk polskiej administracji tumaczy si tym, e rodowd naszej kultury tkwi bardziej w chopskiej chacie ni w paacu arystokracji, trudno powiedzie. Prezentowanie urzdowej linii bywa take rodkiem samodowartociowania ludzi nie zawsze do koca pewnych swojej wiedzy oraz pozycji (nawet gdy nie maj podstaw do poczucia niszoci), a dystansowanie si (kontrolowane i ograniczone) do penionej roli – sygnaem, e jest si kim ponad ni (nawet jeli to tylko gra).
Nazwy stanowisk w paacu – podczaszy, podkomorzy, stolnik, odwierny, owczy, koniuszy – okrelay penione czynnoci. Nazwy stanowisk w ministerstwie s oderwane od charakteru wykonywanych zada (nawet „specjalista” jest „specjalist od wszystkiego” i moe zosta przesunity do pracy w innym departamencie). Tak jedne, jak i drugie zmieniay z biegiem czasu swoje znaczenie. Funkcje paacowe przeksztacay si w czysto tytularne i niezwizane z obowizkami. Stanowiska urzdnicze – podlegay staej inflacji („gwny specjalista” to dzi nie tytu jedynego – gwnego – specjalisty, tylko jednej z wielu osb zajmujcych pozycj w dolnych rejonach rodka hierarchii).
Zarwno przed wojn, jak i w okresie PRL pracownicy ministerstw (podobnie jak dawniej ludzie paacu) nie byli reprezentatywni dla spoeczestwa. Przed wojn, gdy pochodzili najczciej z rodzin o wysokim statusie, byli wysoko wynagradzani i mieszkali w lepszych dzielnicach. Po wojnie, gdy wzgld na pochodzenie, nacisk ideologiczny (upartyjnianie) i niski presti powodoway, e praca w ministerstwie zdawaa si atrakcyjna tylko dla ludzi z niektrych (na og tych niszych) warstw i grup spoecznych. Dzi biurowiec, tygiel przetapiajcy na warszawiakw modych ludzi z rnych warstw i regionw Polski, lepiej odzwierciedla przekrj spoeczny kraju. Presti i atrakcyjno pracy wzrosy bardziej ni pace, ale przedwojenny korporacyjny ekskluzywizm i esprit des corps urzdnika pastwowego nie wrci.
Z chwil dopywu w ostatnich latach ludzi modszych, lepiej wyksztaconych i wywodzcych si z wyszych warstw spoecznych, rodowiskowy folklor ministerstwa gwatownie si zmieni. Upady zwyczaje towarzyskie charakterystyczne dla administracji PRL, przeniesione z domw do „zakadw pracy”. Zanik zwyczaj hucznego witowania imienin, gdy solenizant w zamian za suto nakryty st dostpowa zaszczytu odebrania egzotycznego kwiatu, obcaowania przez ustawiony gsiego w porzdku hierarchii departament oraz spdzenia godzin na obowizkowej konwersacji. Tak to wraz z odchodzeniem w przeszo PRL zamary te pewne paacowe zwyczaje, ktre za porednictwem maych miasteczek wtargny w mury gmachu socjalistycznej dzielnicy rzdowej. Podobnie w latach 90. zanika staropolska sztuka toastu, wznoszonego podczas wieczerzy z gomi z zagranicy. Podtrzymana w rodowisku RWPG, nie przeya reorientacji polskiej polityki zagranicznej.
W paacu ycie krcio si wok ksicia, ksi by paacu symbolem, uosobieniem, twarz, dusz i si sprawcz. Jego ycie byo zawsze na widoku: ciekawscy patrzyli, jak by ubierany i obserwowali, jak podnosi do ust yk podczas obiadu. W biurowcu sprawy nie s takie proste.
Najatwiej rozpoznawaln twarz ministerstwa jest bufetowa, bdca zarazem wacicielk i szefow stowki. Jest ona poza wszelk konkurencj, daleko za ni znajduje si kasjerka (odkd pensje przelewa si na konto), kadrowa, lekarka, pielgniarka, a nawet stranicy. Popularno szefowej bufetu nie da si porwna z popularnoci nikogo innego; odwiedza j dziennie kilkaset osb, podczas gdy nawet najbardziej oblegani dyrektorzy przyjmuj w cigu dnia nie wicej ni kilkanacie. Za sam przyjemno zamienienia z ni jednego zdania (zoenia zamwienia) trzeba zapaci, a w dodatku zje obiad i odstawi naczynia. Jej szerok, opalon i umiechnit twarz zna w budynku niemal kady.
Natomiast „wadza jest niewidzialna” nie tylko w takich znaczeniach, o jakich mwi socjologia polityki.
ycie kadego ministerialnego pracownika jest rozpite pomidzy kadrowcem a sekretark. Ten pierwszy, okrelany w rozmowach nazw funkcji, cho ma si na myli konkretn osob, z urzdu uosabia chd bezosobowych regulacji. Ta druga, nazywana pani Hani, Zosi lub Beat, jest wcieleniem albo urzdowej oficjalnoci (bardzo rzadko), albo rodzinnego ciepa (najczciej). Sekretarka przenosi zachowania domowe na urzd. W zalenoci od relacji wieku, wzajemnej sympatii lub chwilowego nastroju kolega z departamentu jest pani Hani mem, ktrego karci, synem, ktremu matkuje, kumplem albo teciem. Tak to pod dachem jednej instytucji spotykaj si ze sob „spoeczestwo” (Gesellschaft) i „wsplnota” (Gemeinschaft), analitycznie rozdzielone przez Ferdinanda Tnniesa i traktowane jako sukcesywnie nastpujce po sobie fazy rozwoju spoecznego.
W wielu ministerstwach szef pionu administracji stara si, aby midzy kadr kierownicz panoway stosunki nieformalne, a w relacjach dyrektor – pracownik bardziej formalne. Su temu m.in. obozy integracyjne dla ministerialnej starszyzny. Dyrektorzy s najczciej ze sob na „ty”, podczas gdy w stosunku do podwadnego uywaj formy „pan, pani”. Ta asymetria relacji bya jedn z najbardziej charakterystycznych cech paacu. ycie na og koryguje jednak te starania, wprowadzajc w departamentach wicej nieformalnoci take i w kontaktach hierarchicznych. Sprzyja temu fakt, e coraz czciej szef i jego podwadny s modzi i nale do tej samej grupy wiekowej.
Jednym ze znamion skostnienia administracji rzdowej u schyku PRL bya wysoka rednia wieku personelu na wszystkich szczeblach urzdniczej hierarchii. Nie zmieni tego Komitet Bada Naukowych. W kolejnym wcieleniu – Ministerstwa Nauki i Informatyzacji – w roku 2003 urzd gwatownie odmodnia. Po pokoleniu 60−latkw nastaa generacja 20− i 30−latkw. Zmianie towarzyszya reorientacja ideologii: modo nieskalana PRL−em zamiast dowiadczenia, „kultura prefiguratywna” (starzy ucz si od modych) zamiast „postfiguratywnej”. W taki sposb biurowiec oddali si od paacu, dla ktrego uosobieniem cnt by wiek dojrzay.