Podrczniki, poradniki, encyklopedie, publicystyka, sowem literatura uytkowa… Zawsze si zastanawiaem, na czym polega sukces pisarski Tadeusza Kotarbiskiego, Jerzego Pelca, Tadeusza Zieliskiego czy Wadysawa Tatarkiewicza, ktrych najcisze gatunkowo, najtrudniejsze rzeczy czytao si z rwn przyjemnoci, co kryminay Joego Alexa. Na ten poziom narracji faktograficznej potrafio si wznie niewielu, Pawe Jasienica, Ryszard Kapuciski, Jerzy ojek.
Andrzej Szczeklik, redaktor naukowy wietnego dwutomowego podrcznika chorb wewntrznych, wydanego przez „Medycyn Praktyczn”, napisa we wstpie: „Chcielimy uciec od drewnianego jzyka, jakim pisanych jest wiele ksiek, nie tylko z nauk przyrodniczych, mielimy ambicj, by da rzeczy waciwe, niewytarte sowa”. I rzeczywicie cao jest napisana tak, e chce si j czyta bez konkretnej potrzeby praktycznej. Autorw jest prawie dwustu, wic mona sobie wyobrazi, jak gigantyczn prac wykona zesp redakcyjny tej ksiki. Wszystkich nakoniono (w pozytywnym sensie tego sowa) do pisania prosto i zwile, ale zarazem ze swobod, ktrej z pewnoci nie nabywa si podczas lektury drtwych prac naukowych. Przyznam si szczerze, e kiedy sigaem po ten podrcznik, byem peen obaw. Znw zakalec, na ktry wydaem ponad czterysta zotych – tak to si zapowiadao. Tymczasem – pene zaskoczenie! Znaczna grupa lekarzy tak mocno odbia si od oglnie niskiego poziomu pimiennictwa medycznego, e stworzya dzieo tyle poyteczne w praktyce, co atrakcyjne w odbiorze. Z tej ksiki nie trzeba si uczy, sama wchodzi do gowy, czyta si j jak powie (rzecz jasna po odpowiednim przygotowaniu merytorycznym, bo jest to powie z tysicami kluczy).
Na zajciach edytorskiego koa naukowego moi studenci obliczyli, e w czasie dwunastu kolejnych standardowych audycji publicystycznych telewizji publicznej (rok 2005) uyto okoo piciu tysicy wyrazw. To bya tylko prba, ale wskazywaa, e nie jest dobrze. Ju wtedy do powszechnie si mwio, e jzyk mediw dramatycznie zuboa. Nie najlepiej pod tym wzgldem wypaday liczne ksiki dziennikarskie z przebojem Tomasza Lisa „Co z t Polsk?” na czele.
Tymczasem orzewienie! Stefan Szczepek, dziennikarz sportowy „Rzeczpospolitej”, wyda nakadem swojej gazety dwutomow ksik, ktra wartoci przebia wszystkie wielkie hity encyklopedyczno−historyczne i kulturalne, a nawet encyklopedyczne ostatnich lat. Skromnie zatytuowana „Moja historia futbolu” (tom I – „wiat”, tom II – „Polska”) miaa si nazywa jeszcze skromniej, bo autor uwaa, e jest to tylko arbitralny wybr zdarze z dziejw tego sportu. To prawda, o pice nonej mona by napisa jeszcze tyle, e nie zmieciaby tego adna biblioteka domowa, ale bogactwo informacyjne tej publikacji jest ogromne dziki szczeglnej swadzie. „Moja” w tytule nie znaczy „prywatna”. Sowo to, wbrew temu, co Szczepek pisze we wstpie, odnosi si nie do doboru materiau ani osobistego stosunku autora do niego, lecz do stylu pisarskiego, w ktrym upatruj zasadniczej przewagi tej ksiki nad encyklopediami sportu.
Kiedy swego czasu czytaem „Deyn” Szczepka, zwrciem uwag na literackie relacje z nowomowy i partyjnego (PZPR−owskiego) argonu dziaaczy sportowych i pastwowych. Jakbym tych ludzi na nowo sysza i widzia! Odyy wspomnienia, nie zawsze przyjemne, ale mimo wszystko zwizane z moj modoci. Szczepek uwiadomi mi, e kiedy zawzicie trenowaem lekkoatletyk, a w niedziele ogldaem mecze pikarskie, kryo si za tym to, co mona wyrazi tylko za pomoc dziwacznej warstwy polszczyzny stworzonej przez komun. To, co spotykaem rwnie w organizacjach, towarzystwach, na uczelni i w pracy. Kilkoma kreskami nakreli cieki, ktrymi powinna i moja pami.
Po „Deynie” wiedziaem, e kryje si za tym talent narracyjny i dialogowy, ktry potrafi wywoywa ywe obrazy z przeszoci. Z tym wiksz ciekawoci i nadziej przerzucaem stronice doskonale napisanych i piknie wydanych tomw „Mojej historii futbolu”. Zastanawiajce jest to, e do skutecznego opisu tak potnego zjawiska spoecznego i kulturowego jak pika nona nie jest potrzebny kompletny zestaw faktw, cho tabelarycznych zestawie na przykad wynikw i skadw druyn w tej ksice nie brakuje. I nie jest stylistycznie wany take osobisty ton ani sugestywny komentarz, lecz to, czego u innych autorw od dawna zaczyna brakowa w zderzeniu z mediami obrazkowymi – szczeglne wyczucie oczekiwa i emocji odbiorcy i dostosowanie do tych potrzeb bogatego jzyka. Jzyka, ktry si bierze z oczytania, i zarazem jzyka nieskrpowanego pospolitymi obyczajami stylistycznymi tak zwanych prac naukowych i tak zwanej publicystyki.
Niektrym naukowcom si wydaje, e im zawilszy tekst, tym atwiej pomoe w przepychaniu si w karierze, a niektrym dziennikarzom, e im prymitywniejszy, tym wicej ludzi go przeczyta. Przecie jeli kto takie rzeczy czyta, to chyba tylko pod przymusem. Wikszo zadowala si ich tytuami.