Jestem coraz bardziej pewien, e po wielkiej rewolucji, jak byo przejcie z kultury oralnej do pimiennej, znajdujemy si obecnie w fazie zaniku tej ostatniej. Olbrzymia wikszo studentw kierunkw humanistycznych, z ktrymi w ostatnich latach miaem do czynienia, pisa po prostu nie potrafi. Obawiam si zreszt, e nie potrafi rwnie czyta, cho w ich przypadku taka umiejtno wydawa by si moga niezbdna. Czytanie zastpuje przegldanie, najlepiej brykw i skrtw internetowych. Coraz czciej w przypisach prac magisterskich pojawia si rdo tak doniose, jak Wikipedia, traktowane jako niepodwaalny fundament wiedzy. Z kolei podczas zaj lub „zalicze” studenci odsaniaj nie tylko luki w wyksztaceniu, ale przede wszystkim niezdolno formuowania duszych i spjnych wypowiedzi.
Co waniejsze, studenci doskonale sobie z tego stanu rzeczy zdaj spraw. Jako zdziwaczay staruszek wymagajcy prac pisemnych, czytam teksty poraajce jzykowym ubstwem i infantylnoci narracji, w ktrych zwroty typu „na dzie dzisiejszy” czy „w miesicu styczniu” albo „okres czasu”, wreszcie – by na tym poprzesta – „w tym temacie”, pojawiaj si z czstotliwoci zawiadczajc kompletn lingwistyczn bezmylno. Zanika w tych wypracowaniach zdolno odrnienia dyskursu publicystycznego, a nawet potocznego, od naukowego czy choby tylko eseistycznego. Zjawisko to ma zasig masowy, co jest o tyle niepokojce, i dotyczy intelektualnej elity spoeczestwa.
Nie osdzam studentw, gdy ich niepimienno nie jest przez nich zawiniona. Wydaje si, e mamy do czynienia z efektem zapaci caego systemu edukacyjnego, w ktrym wymg systematycznego wiczenia umiejtnoci pisania (i czytania) zosta zarzucony. Wydaje mi si, e ju w szkoach podstawowych i rednich ksztacenie zdolnoci wypowiadania si na pimie zostao zredukowane do absolutnie niezbdnego minimum. Co musiaem chyba przeoczy i nie zauwayem istotnej zmiany cywilizacyjnej, ktra sprawia, e ta umiejtno przestaa by potrzebna.
Czy to znaczy, e w globalnej wiosce elektronicznych mediw powstaa czarna dziura poerajca galaktyk Gutenberga? A moe po prostu ta galaktyka si kurczy i pozostanie niebawem przestrzeni zamieszkan przez egzotyczne plemi zdolne posugiwa si pismem? By moe. Ewolucja ma swe zasady i wasn logik, ktrej reguy odczyta mona dopiero post factum. Obserwowanie zjawisk nie upowania do ich oceny. Zapewne jest tak, jak gosi popularne powiedzonko: organ nieuywany zanika. Niewykluczone wszake, i w jakiej niszy przetrwaj osobniki owym organem wci si posugujce.
Przed laty Czesaw Miosz napisa szkic „ycie na wyspach”, w ktrym ukazywa obraz amerykaskiej literatury trwajcej ju niemal wycznie w uniwersytetach. Podobnie dzieje si teraz i u nas. Na oceanie kultury masowej odnale wci mona wyspy ludzi czytajcych i piszcych, lecz ten gatunek homo postsapiens staje si rwnie rzadki i wymagajcy dla przetrwania specjalnych zabiegw, jak przedpotopowe wie na Galapagos, ktrych egzystencji zagrozi niedawno wyciek ropy z tankowca. Jakkolwiek patrze – wesoo nie jest, a przyszo tradycyjnych wydawnictw wydaje si niepewna. Biblioteki zapewne przetrwaj jako szacowne zabytki kultury odwiedzane przez dziatw z poczuciem uczestnictwa w niezbyt zrozumiaym misterium.
Przyznam ze skruch, e tskni czasem za dawnym porzdkiem, w ktrym co prawda szalaa cenzura i inne ajdactwa, ale ludzko pochaniaa ksiki w sposb dzi ju niewyobraalny. Pomyle, e czterdziestotysiczny nakad „Ulissesa” potrafi znikn z ksigar w cigu dwch dni, za Szymborska, wydana w 30 tys. egzemplarzy, osigalna bya wycznie „spod lady”. Tskni za tygodnikami, w ktrych odbyway si – oczywicie ocenzurowane – powane debaty o literaturze, a recenzje z ksiek miay posta maych esejw. Dzi sysz od redaktora: „to za trudne dla naszych czytelnikw” i jestem pewien, e niebawem zada ode mnie, by recenzja nie przekraczaa objtoci SMS−a. Ostatnio jedno z pism proszcych mnie o wypowied na temat wymagajcy w gruncie rzeczy powanego artykuu (jeli nie eseju) zadao, by tekst nie przekroczy 2000 znakw. Zasada, i „wszystko mona skrci”, dominuje w wikszoci czasopism – niebawem redaktorzy zaczn skraca wiersze, a moe nawet i wzory matematyczne.
Ale waciwie o co chodzi? W kocu grupka ludzi czytajcych i piszcych to niewielka nisza w szeciomiliardowej masie ludzkoci. Nie ma si czym przejmowa. Przed laty, jadc metrem w Mexico City – zatoczonym, bo miasto ludne, okoo 25 milionw mieszkacw – zdumiaem si widzc, jak publika gremialnie pogrona bya w lekturze nawet czasem do opasych ksiek. Zdumienie moje jednak si spotgowao, gdy dostrzegem, e studiowane z takim przejciem ksigi to komiksy. Nie mam nic przeciw komiksom, ale ta przygoda pozwolia mi zrozumie, dlaczego stacje metra w tym miecie poza nazwami „alfabetycznymi” posiaday nazwy wyraane pismem obrazkowym: soce, ksiyc itd. Dzi myl, e ujrzaem wwczas wiat przyszoci.