Raport OECD Education at a Glance 2007 powinien by powanym sygnaem do dokonania skokowych zmian w tym zakresie. Wprawdzie wskanik nakadw na jednego studenta, w powizaniu ze wskanikiem wielkoci PKB przypadajcym na jednego mieszkaca, plasuje nas w grupie krajw zblionych do redniej OECD, jednak nie moemy zapomina o tym, e nakady na jednego studenta w 2004 r. w cenach staych stanowi jedynie 90 proc. analogicznych nakadw w 1995 r. Wie si to bezporednio z jednym z najniszych uposae nauczycieli akademickich wrd krajw OECD.
W latach 2000−05 nakady na szkolnictwo wysze wahay si w przedziale 0,82−0,99 proc. PKB. Okoo 15 proc. tych nakadw stanowiy rodki przeznaczone na pomoc materialn dla studentw, a w pozostaej, przewaajcej czci na dotacj dydaktyczn. Nakady na inwestycje w caym resorcie, wyczajc programy wieloletnie, oscyloway w ostatnich latach w granicach zaledwie 200 mln z.
Realizowana na pocztku dekady trjetapowa podwyka uposae z jednej strony pozwolia na zmniejszenie w tym okresie drastycznych rnic wynagrodze w sektorze publicznego szkolnictwa wyszego w porwnaniu z innymi branami, ale z drugiej strony, przy niezmienionych nakadach w 2006 r. (w ktrym spady one z 0,99 proc. do 0,95 proc. PKB), spowodowaa zapa finansow wikszoci uczelni, wywoan m.in. brakiem rodkw na pokrycie przesunitych w czasie skutkw regulacji pac. Zjawisko to mona zilustrowa take gwatownym spadkiem rentownoci w tym okresie. W latach 2003−05 w grupie uniwersytetw wynosia ona rednio 1,25 proc., a w 2006 r. spada do 0,2 proc.
Dopiero budet 2007 r. – po raz pierwszy od kilkunastu lat, dziki podwyszeniu nakadw na szkolnictwo o 500 mln z (co przeoyo si na udzia tych nakadw w wysokoci 0,92 proc. PKB) – stanowi zauwaaln popraw. Niestety, w biecym roku udzia ten spad znw do poziomu 0,88 proc. PKB, mimo wczeniejszych deklaracji o podnoszeniu przez trzy kolejne lata nakadw na szkolnictwo wysze do takiego poziomu, aby w 20 proc. dotacja moga by przeznaczona na wydatki pozapacowe.
W tym miejscu naley podkreli, e do roku 2005 dotacja dydaktyczna pokrywaa w uczelniach jedynie 96,1 proc. planowanego/zatwierdzonego przez ministerstwo, osobowego funduszu pac i pozostawiaa jedynie ok. 5 proc. na pokrycie wszelkich innych kosztw, w tym rzeczowych. Uczelnie musiay z wypracowanych przez siebie rodkw pokrywa brakujce 4 proc. osobowego funduszu pac, a take pozostae koszty osobowe przekraczajce planowany fundusz pac (niejednokrotnie znacznie) oraz uzupenia niewystarczajce rodki na koszty eksploatacyjne, nie mwic ju o wszystkich inicjatywach prorozwojowych.
Naley rwnie zwrci uwag na to, e wbrew ustawie o rachunkowoci, w sektorze szkolnictwa wyszego obowizuje specyficzna regua nieuwzgldniania w kosztach amortyzacji budynkw i budowli, lecz odnoszenia umorzenia wprost na obnienie funduszu zasadniczego. Skutkuje to zanieniem kosztw o nieliczon amortyzacj, co przekada si na zawyony wynik finansowy, a dotacja dydaktyczna nie uwzgldnia rodkw na odtworzenie zuywanego majtku trwaego. We wszystkich podmiotach rwnowarto naliczonej amortyzacji, jako kosztu niebdcego wydatkiem, stanowi fundusz odtworzeniowy dla zuywanej substancji materialnej. Brak takiej moliwoci i takiego funduszu w szkoach wyszych.
Kilka sw o wielkoci rodkw na badania i rozwj. W 2005 r. udzia nakadw na polsk nauk wynosi 0,57 proc. PKB, natomiast w UE – 1,85 proc. (najwyszy by w Szwecji – 3,86 proc. PKB i Finlandii – 3,48 proc.). Dla porwnania: na nauk przeznacza si w USA 2,59 proc. PKB, a w Japonii – 3,15 proc.
Nakady na B+R w przeliczeniu na mieszkaca w 2005 r. wyniosy w Polsce 36,3 euro, a w pitnastce UE byy dwunastokrotnie wysze i wynosiy 436,3 euro.
Drug zasadnicz kwesti, poza wielkoci nakadw przeznaczonych na szkolnictwo wysze, jest przyjty sposb ich dystrybucji pomidzy poszczeglne uczelnie. Do 2006 r. funkcjonowa algorytm odtwarzajcy w 20 proc. finansowanie z roku poprzedniego (tzw. staa przeniesienia), a w pozostaych 80 proc. uwzgldnia po rwno liczb studentw i stan kadry. Na algorytm nakadane byo jednake limitowane rozwarcie: nie mniej ni..., nie wicej ni..., co w praktyce mogo go uwolni zaledwie maksymalnie w 3 proc.
W algorytmie 2007 r. ustawiono sta przeniesienia na poziomie 70 proc., przy jednoczesnej zapowiedzi jej corocznego systematycznego obniania, a do dwch najwaniejszych czynnikw wpywajcych na wielko dotacji, tj.: liczby studentw i kadry, dodano kilka czynnikw projakociowych, takich jak: wskanik zrwnowaonego rozwoju (promujcy optymalne relacje student – kadra), skadnik badawczy (liczba projektw badawczych), skadnik uprawnie i skadnik wymiany (liczba studentw przyjedajcych z zagranicy i wyjedajcych na wymiany). W skadniku kadrowym zostali uwzgldnieni profesorowie zagraniczni z cyklem co najmniej procznych wykadw.
Pomimo uwolnienia algorytmu, jedynie w 30 proc. nastpio due rozwarstwienie uczelni pod wzgldem procentowego wzrostu dotacji w porwnaniu z rokiem poprzednim, w ktrym zwikszenie dotacji dla poszczeglnych szk, w wyniku zastosowanych limitw ograniczajcych, nie mogo przekracza 3 proc. W 2007 r. w grupie samych tylko 18 uniwersytetw rnice we wzrocie dotacji wyniosy prawie 16 proc. Najwiksze zrnicowanie wystpio przy skadniku uwzgldniajcym liczb projektw badawczych (szeciokrotne) i skadniku wymiany (skrajne wielkoci rniy si siedemnastokrotnie).
Wobec niezwikszenia nakadw w roku biecym, resort nie zdecydowa si na obnienie staej przeniesienia, co bdzie rozczarowaniem dla tych uczelni, ktre traktujc serio ubiegoroczne sygnay z ministerstwa, wprowadziy aktywn polityk ksztatowania czynnikw proalgorytmicznych.
Kondycja kadej uczelni jest odmienna, zalena od wielu zrnicowanych czynnikw: kosztochonnoci kierunkw, stopnia pokrycia dotacj kosztw osobowych wraz z pochodnymi (82−99 proc.), relacji wpyww z czesnego do wielkoci dotacji (26−52 proc.), liczby studentw przypadajcych na jednego nauczyciela akademickiego (13−33 proc.). Pewne zjawiska s jednak podobne, a problemy zblione. Generalnie, w uczelniach publicznych okoo 70 proc. wszystkich przychodw, zarwno w dydaktyce, jak i badaniach, stanowi dotacje, 20 proc. – czesne (paci je 43 proc. studentw), a 10 proc. to pozostae rda, m.in. pozyskiwane granty badawcze i dochody wypracowywane w ramach dziaalnoci gospodarczej.
W grupie uniwersytetw udzia przychodw zwizanych z dydaktyk wynosi 84−94 proc. ogu przychodw podstawowej dziaalnoci operacyjnej, a przychodw z dziaalnoci naukowo−badawczej 6−16 proc., natomiast w grupie uczelni politechnicznych udzia przychodw z dziaalnoci badawczej jest zdecydowanie wyszy i wynosi 24−30 proc. Ponadto w rnych wysokociach uczelnie osigaj przychody z tzw. pozostaej dziaalnoci operacyjnej, w tym w wyniku upynniania lub zamiany skadnikw majtku rzeczowego oraz przychody finansowe. W wikszoci su one inwestycjom lub prowadzonym modernizacjom majtku, lecz w niektrych przypadkach take „domkniciu” budetu dziaalnoci biecej.
I jeszcze jedna uwaga oglna. Aby zatrzyma modych ludzi (doktorantw), mona wpyn na ich stabilizacj finansow poprzez zatrudnienie. Niestety, dziaania w tym kierunku powoduj wyrzucenie tych doktorantw z algorytmu nawet przy uamkowej czci etatu, nie zwalniajc przecie uczelni z obowizku normalnego ksztacenia tych osb jako uczestnikw studiw doktoranckich.
Naleaoby rwnie zapewni rodki na stypendia dla doktorantw, co z pewnoci przyczynioby si do zwikszenia zainteresowania studiami doktoranckimi.
Do 2004 r. uczelnie niepubliczne otrzymyway jedynie dotacj na dziaalno badawcz i na pomoc materialn dla studentw. W budecie tych szk dotacje te stanowiy zaledwie 0,3 proc. przychodw. Brak byo dotacji na dziaalno dydaktyczn. Po 2004 r. zmienione regulacje pozwoliy uczelniom niepublicznym na wystpowanie o dotacj z budetu na ksztacenie kadr po spenieniu pewnych kryteriw (posiadania uprawnie do nadawania stopnia doktora lub do prowadzenia studiw magisterskich, wykazania si rozwojem kadry w cigu 2 ostatnich lat, dooenia do realizacji zadania 50 proc. ze rodkw wasnych). Nadal jednak w 2005 r. w przychodach z dziaalnoci dydaktycznej dotacje stanowiy jedynie 0,2 proc.
Znowelizowana w 2005 r., ustawa Prawo o szkolnictwie wyszym, okrelia uprawnienia uczelni niepublicznych do otrzymywania dotacji na pomoc materialn dla studentw i doktorantw oraz na sfinansowanie innych zada, w tym na pokrycie czci opat wnoszonych przez studentw studiw stacjonarnych. Jednake w praktyce, z uwagi na brak przepisw wykonawczych do ustawy, korzystanie uczelni niepublicznych z dotacji (poza kilkoma uczelniami katolickimi) ograniczyo si jedynie do rodkw na fundusz pomocy materialnej dla studentw.
Szacuje si, e zaledwie niewiele ponad 1 mln osb w wieku 25−64 lata bierze udzia w edukacji i szkoleniach, powicajc na zorganizowan form szkolenia rednio ok. 2 godzin rocznie (w krajach rozwinitych ok. 50−70 godzin rocznie). Stawia to Polsk wrd krajw o najniszym poziomie uczestnictwa w ksztaceniu ustawicznym. Skutki tego s oczywiste.
Ten problem musi zosta rozwizany nie tylko poprzez zorganizowany system uczenia si przez cae ycie, zdobywania nowych kwalifikacji i uprawnie, ale take poprzez zdecydowanie lepsze dopasowanie programw studiw do potrzeb rynku pracy.
Dyskutujc o finansowaniu szkolnictwa wyszego w Polsce, naley rozpatrywa przede wszystkim nastpujce problemy: wielko niezbdnych nakadw na szkolnictwo wysze, sposb podziau przewidzianych rodkw pomidzy poszczeglne uczelnie i wspfinansowanie szkolnictwa wyszego.
Wielko rodkw, jakie wpywaj do szkolnictwa wyszego, jest elementem przesdzajcym o kondycji finansowej, a tym samym o jakoci ksztacenia i efektach bada naukowych. Poniewa te dwie sfery aktywnoci szk wyszych przenikaj si i wzajemnie na siebie oddziaywaj, rwnie ich finansowanie naley rozpatrywa cznie. W odniesieniu do dydaktyki, mechanizmy powizania jej z odpowiednim poziomem bada pojawiaj si ju na drugim etapie ksztacenia, a w szczeglnoci s istotne na etapie studiw doktoranckich. W zwizku z tym, aby mwi o istotnej poprawie finansowania szkolnictwa wyszego, musz zosta skokowo podwyszone nakady nie tylko na dydaktyk w przeliczeniu na jednego studenta, ale rwnie na nauk. To z kolei istotnie zwiksza szans wzrostu innowacyjnoci przedsibiorstw i konkurencyjnoci caej gospodarki.
Wielko rodkw finansowych musi osign taki poziom, ktry pozwoli na zwikszenie dofinansowania uczelni najlepszych bez uszczerbku dla pozostaych i m.in. umoliwi ustalenie wynagrodze w szkolnictwie wyszym w odpowiedniej relacji (dodatkowo zaburzonej w ostatnich 3 latach) do wynagrodze w innych sferach oraz wpynie na rezygnacj przez kadr z wieloetatowoci. Innymi sowy, dopki bdzie istniao zjawisko „krtkiej kodry”, nie bdzie mona mwi o stworzeniu warunkw do rzeczywistego przejcia na jakociowy poziom rozwoju.
Oprcz samej wielkoci rodkw z budetu, kluczowym problemem bd zawsze zasady ich podziau pomidzy uczelnie. W duym uoglnieniu to kwestia wyboru pomidzy rwnym zabezpieczeniem pokrycia kosztw we wszystkich uczelniach, a zdywersyfikowanym finansowaniem, punktujcym jako i preferowane kierunki ksztacenia.
Rozumiejc starania tych szk, ktre z uwagi na rne ograniczenia nie maj szans zostania „okrtami flagowymi” (przynajmniej w tym momencie) i optuj za rozwizaniami porednimi, naley przyj zaoenie, e chodzi nie tyle o sprawiedliwy, co efektywny podzia rodkw. Jedynie koncentracja nakadw ma szans doprowadzi do uzyskania efektu synergii i zaistnienia niektrych uczelni polskich na wysokich miejscach w wiatowych rankingach.
Musi jednake zosta speniony podstawowy warunek. Zasady przyznawania rodkw, z ktrych wynikaoby wysze finansowanie dla niektrych uczelni, musz by jasne i przejrzyste, a take stabilne w duszym okresie. Musz one premiowa oprcz jakoci nauczania rwnie inne elementy, np. budowanie otoczenia instytucjonalnego na styku nauka – biznes (parki naukowe, inkubatory przedsibiorczoci, klastry), a take same efekty innowacyjnoci w nauczaniu i badaniach, np. liczb patentw, licencji czy zaoonych spek spin−off. Uniknie si wwczas nie tylko zarzutu, ale i potencjalnego zagroenia obnienia kreatywnoci w przypadku wystarczajcego poziomu otrzymanych rodkw. Element konkurencji jest bowiem sprawdzonym mechanizmem dziaania kreatywnego. Tylko takie uczelnie z potencjaem dydaktycznym o wysokiej jakoci i silnym zapleczu badawczym maj szans odegra istotn rol w ksztatowaniu strategii rozwoju regionw i caego kraju.
W poszerzonym o powysze czynniki algorytmie, z prawidowo ustalonymi wspczynnikami kosztochonnoci ksztacenia, wzrastajcymi na drugim i trzecim etapie studiw, powinny rwnie zaistnie preferowane kierunki ksztacenia z odpowiednio ustalonymi wagami lub wspczynnikami oraz czynnik poziomu internacjonalizacji studiw. Swoista „gra w algorytm” doprowadzi wwczas do osignicia zaprojektowanych przez rzd wynikw.
Stopniowe obnianie staej przeniesienia doprowadzi do wzrostu finansowania wyselekcjonowanej grupy uczelni wiodcych, a do zatrzymania si na takim poziomie, poniej ktrego nie byoby moliwe zabezpieczenie minimum potrzeb uczelni prowadzcych dobr dydaktyk, bez aspiracji do grona uczelni naukowych.
W szczeglnoci chodzi o moliwo utrzymania uczelni zawodowych, ktrych misja powinna by wpisana w rozwj regionw i dopasowanie ksztacenia do lokalnego rynku pracy. Mocno akcentuje to raport OECD.
Z uwagi na penienie funkcji orodka kulturotwrczego przez kad uczelni wysz w regionie, niezalenie od prezentowanego poziomu, a take ze wzgldu na konieczno uatwienia dostpu do szkolnictwa wyszego tej czci modziey, ktra nie zdecyduje si na studia w dalszych orodkach, musi istnie system umoliwiajcy byt take uczelni drugiej czy trzeciej ligi, balansujcy pomidzy systemem dcym do wyrwnywania szans a motywujcym/premiujcym podwyszanie jakoci nauczania oraz inwestowanie w kadr i infrastruktur. Oczywicie abstrahujc od problemw uczelni, ktre ze wzgldw merytorycznych nie maj szans na przetrwanie.
Przemylana i konsekwentnie realizowana przez dan uczelni strategia moe spowodowa przesunicie si wyej na licie punktacji wynikajcej z algorytmu.
Analizujc udzia cznych nakadw poszczeglnych pastw na szkolnictwo wysze, widzimy due rozwarstwienie nie tylko pod wzgldem miejsca na skali, ale rwnie udziau sektora prywatnego. Kraje o najwyszym udziale: USA i Korea (odpowiednio 2,9 proc. i 2,3 proc. PKB), maj jednoczenie najwyszy udzia rodkw prywatnych w finansowaniu, tzn. dwie trzecie wszystkich nakadw w USA i blisko 80 proc. w Korei.
Swoista dychotomia – z jednej strony bezpatne, publiczne szkolnictwo wysze, a z drugiej szkolnictwo prywatne oparte na opatach czesnego, ma jednak w wiecie pewne wsplne paszczyzny i problemy wyznaczane przez nowe trendy: traktowanie szkolnictwa wyszego jako towaru, technologiczn transformacj we wszystkich procesach, rwnie zwizanych z nauczaniem, zapotrzebowanie na ksztacenie ustawiczne, nowe formy e−learningu czy jego kombinacji z nauczaniem tradycyjnym. Dywersyfikacja rde finansowania wydaje si by koniecznoci zarwno w uczelniach prywatnych, jak i publicznych.
Z tego powodu wielu upatruje rozwizania w mieszanym, publiczno−prywatnym modelu finansowania, gdy udzia pastwa uzupeniany jest o prywatne rda. Wprowadzenie powszechnej odpatnoci za studia w naszym kraju zdaje si by kwesti nie tylko uzupenienia niewystarczajcych nakadw na szkolnictwo wysze z budetu pastwa, ale rwnie uregulowaniem sytuacji wynikej z wprowadzenia w pocztkach lat 90. odpatnoci na studiach niestacjonarnych w uczelniach publicznych.
Problem ten wizaby si z koniecznoci zmiany zapisw konstytucji oraz ustalenia zasad i wielkoci odpatnoci za studia, zalenej m.in. od kosztochonnoci danego kierunku. Z pewnoci cay proces naleaoby przeprowadza ostronie, aby nie ograniczy on powszechnej dostpnoci ksztacenia, rozpoczynajc np. od maych opat, wzrastajcych stopniowo a do osignicia docelowych wielkoci w zakrelonym horyzoncie czasowym lub te, wzorem wielu pastw, bezpatny mgby by poziom licencjatu, a odpatny – poziom studiw II i III stopnia.
Musiaaby si z tym wiza nierozerwalnie stosowna polityka stypendialna i kredytowanie studiw ze wszystkimi moliwymi punktami wsparcia: systemem porczania kredytw przez pastwo, zrnicowaniem kredytw w zalenoci od kosztochonnoci studiw, moliwoci umorze kredytw w przypadku kierunkw preferowanych przez pastwo, terminarzem spat kredytw dopasowanym do zarobkw po studiach itp.
System powszechnej odpatnoci za studia uruchomiby mechanizmy rynkowej konkurencji pomidzy uczelniami, co doprowadzioby do stopniowego eliminowania rnych patologii. Praktycznie likwidowaby rwnie jedn z istotnych bolczek: darmowe ksztacenie z budetu tych studentw, ktrzy natychmiast po zakoczeniu edukacji zasilaj gospodarki innych krajw.
Niezalenie jednak od rnych punktw widzenia tej kwestii, istnieje pewne zagroenie: studenci, ktrzy bd musieli paci za dostp do edukacji (nawet przy zaoeniu moliwoci signicia po stypendia i kredyty), nie zawsze bd dokonywa wyboru uczelni krajowej.
Niezalenie od formy dziaania uczelni oraz wielkoci i rde pochodzenia funduszy, wszelkie rodki musz by wydatkowane w sposb efektywny i racjonalny. Co wicej, waciwe postpowanie z dwoma gwnymi „generatorami kosztw”, tj. wynagrodzeniami i optymalnym wykorzystaniem powierzchni dydaktycznych, postrzegane jest w caym wiecie jako dodatkowe (wewntrzne) rdo pozyskiwania rodkw. Konieczno szukania wewntrznych rde finansowania jest tym bardziej aktualna w naszych warunkach. Niejako przy okazji realizuje si w ten sposb bezwzgldny wymg bycia konkurencyjnym.
Naley zdawa sobie spraw z tego, e mog istnie takie rezerwy. wiadcz o tym chociaby zrnicowane, jednostkowe koszty ksztacenia na podobnych kierunkach, w grupach uczelni zblionych do siebie. Spowodowane jest to nierzadko brakiem profesjonalnego zarzdu tak duymi podmiotami, jakimi s uczelnie oraz zarzdzania finansami (barier w pozyskaniu odpowiednich kadr na najwysze miejsca w administracji s gwnie due dysproporcje pomidzy pacami na analogicznych pozycjach w uczelni i w biznesie), brakiem waciwych procedur kontrolnych czy monitorowania kosztw, a czasem take nieprzejawianiem determinacji w kierunku zapanowania nad kosztami. Nie do przecenienia s odpowiednie narzdzia w postaci zintegrowanych programw komputerowych, istotnie wspomagajcych proces zarzdzania. Z uwagi na to, e wdroenie zintegrowanego programu klasy ERP nie jest wydatkiem, na ktry mog sobie pozwoli wszystkie uczelnie, byoby wielce podanym przedsiwziciem sfinansowanie takiego oprogramowania do zarzdzania w caym resorcie.
Jedn z moliwych drg budowania strategii wzmacniania potencjau dydaktycznego, a jednoczenie badawczego, jest wchodzenie w alianse i procesy konsolidacji instytucjonalnej. S one z powodzeniem prowadzone na do szeroko zakrojon skal np. w Skandynawii. Konsolidacja przyczynia si do wzmacniania efektw koncentracji nakadw i uzyskiwania efektw synergii, w szczeglnoci w projektach badawczych. Ma to znaczenie rwnie w aspekcie moliwoci absorpcji szeroko rozumianych rodkw unijnych, strukturalnych i ramowych.
Nakady na szkolnictwo wysze i nauk musz si sta priorytetem rzdu i by postrzegane jako najlepsza forma mdrego inwestowania, ktre zwrci si wielokrotnie. Winny by ustalone na takim poziomie, ktry umoliwi skokowe zmiany jakociowe w nauce i dydaktyce. W warunkach procesw globalizacji bada i ksztacenia, kady rok opnienia jest du strat dla naszego kraju. Jednym z moliwych narzdzi do realizowania zaoonej przez pastwo strategii rozwoju szkolnictwa wyszego mgby by „ulepszony algorytm”.
Polskie szkolnictwo wysze i nauka nie s w stanie konkurowa z najlepszymi uczelniami w wiecie we wszystkich dziedzinach. Naley wybra i szczeglnie wspiera te obszary badawcze i kierunki ksztacenia, ktre mog nam da przewagi konkurencyjne (np.: inynieria materiaowa, nanotechnologie, telekomunikacja i informatyka, biotechnologia).
Aby osign zamierzone efekty, rodki musz by koncentrowane w tych uczelniach, ktre s w stanie dokona jak najwyszego zwrotu w postaci wysokiej jakoci ksztacenia, efektw prac naukowo−badawczych, transferu technologii i innowacji.
Strumienie finansowania powinny by wielostronne:
• naley rozway wprowadzenie powszechnej odpatnoci za studia,
• naley ksztatowa wyrane preferencje gospodarcze do wybranych bada i dziaa innowacyjnych w celu stworzenia zacht dla przedsibiorcw do inwestowania w badania,
• niebagatelnym rdem finansowania zarwno infrastruktury dydaktyczno−badawczej, jak rwnie samych bada, s rodki unijne i nie mona zmarnowa adnej szansy ich pozyskania.
Samo szkolnictwo wysze musi w wielu przypadkach ulec przeorientowaniu zarwno w sposobie prowadzenia bada i pozyskiwania na nie rodkw (forma konkursw), jak te w aspekcie szukania wewntrznych rezerw w wielu uczelniach i racjonalnego gospodarowania rodkami w dziaalnoci dydaktycznej. Zlikwidowanie wzrastajcej dysproporcji pomidzy niezmienianym od kilku lat poziomem uposae pracownikw szk wyszych a wzrastajcymi uposaeniami sfery gospodarki, co skutkuje odpywem czci kadry dydaktycznej i naukowej, a take utrudnia dobr kadry zarzdzajcej szkoami wyszymi, powinno si w zasadniczym stopniu przyczyni do tego procesu.