Instytut Bada nad Gospodark Rynkow zorganizowa by 17 maja w Warszawie III Kongres Obywatelski pod hasem „Jaka modernizacja Polski?”. Porzdny konserwatysta, nawet nosiciel „myli nowoczesnego Polaka”, powiedziaby, e z t „modernizacj” to jednak moe by uwaa. Ale nie jestem konserwatyst, w szczeglnoci porzdnym i myl, e z t modernizacj… trzeba uwaa. Za najwaniejsze w kongresowym hale uznaem swko „jaka”, bo co do samej modernizacji wtpliwoci raczej nie mam.
Ogldaem niedawno mapy linii kolejowych w Polsce – przedwojenn i wspczesn. Mimo zmian terytorialnych po II wojnie wiatowej obie te Polski czy pewna wsplna cecha: wyranie wida na mapach granice zaborw – zagszczenie linii kolejowych na zachodzie i (mniejsze) na poudniu kontrastuje z rozrzedzeniem tyche w obszarach wschodnio−pnocnych. I to jest przykad na nierwnomierno rozwoju kraju – myl, e nie tylko w sferze kolejnictwa. Gdybym zatem mia podsun jaki pomys modernizacyjny, to przede wszystkim dotyczyby on koniecznoci wyrwnania poziomw rozwoju cywilizacyjnego poszczeglnych rejonw Polski.
Najwaniejsze wydaje mi si jednak brawurowe zaprzepaszczanie szans, jakie otworzyy si przed Polsk po odzyskaniu niepodlegoci w roku 1989. Winni s wszyscy: lewica i prawica. I to mimo uzyskania na pocztku konsensusu w sprawach tak wanych, jak wejcie do NATO i UE. Byy to – choby z punktu widzenia bezpieczestwa kraju – priorytety. Ale ich zaatwienie to jedynie wstpny warunek do wykorzystania szans, jakie dawaa owa sytuacja.
Przemawiajc na rzeczonym kongresie prof. Micha Kleiber susznie zauway: „Przewaajca cz spoeczestwa – szczliwa z powodu odzyskania przez nas peni narodowej podmiotowoci – ma nieodparte uczucie nieskutecznego wykorzystywania danej nam przez histori szansy”. Nalec do tej przewaajcej czci jestem przekonany, i owa nieskuteczno jest skutkiem zego pojmowania „narodowej podmiotowoci”. Inaczej mwic – by sign do kategorii przywoanej ostatnio przez prof. Ryszarda Legutk – mamy do czynienia z jak genetyczn skaz „duszy polskiej”, ktra polega na tym, e po zdolnoci do wsplnotowej mobilizacji w okresie zagroenia, zatraca t zdolno w chwili, gdy zagroenie sabnie. Wwczas dzieje si co, co ow wsplnot rozsadza i rozbija. A efektem staje si niezdolno do wypracowania priorytetw spoecznego dziaania.
Wejcie w struktury atlantyckie i unijne to moment, w ktrym zdolno tworzenia kompromisw zostaa zatracona. Wzgldne poczucie bezpieczestwa powoduje, e w polityce spoecznej gr zaczynaj bra wzgldy ideologiczne nad pragmatycznymi, a interesy i ambicje partyjne przewaaj nad oglnospoecznymi. Racja staje si waniejsza ni prawda. Wanie i ktnie o sprawy drugorzdne spychaj z pola widzenia problemy o podstawowym znaczeniu. Byoby moe dobrze, gdyby specjalici, znawcy i analitycy owej „polskiej duszy” zastanowili si nad tym, dlaczego tak si dzieje. Jedno zdaje si nie ulega wtpliwoci: te wanie postawy – przerost partykularnych ambicji nad wymaganiami wsplnego dobra, ktliwo i ponure ideologiczne zacietrzewienie, ktre wida w kadej konfrontujcej ze sob politykw audycji telewizyjnej – przez ostatnie 20 lat (czyli okres rwny czasowi istnienia II Rzeczpospolitej) powoduj marnowanie szans na modernizacj kraju. Mylenie w kategoriach doranego i partykularnego interesu politycznego uniemoliwia budowanie dalekosinych wizji rozwojowych.
Jednym z priorytetw – bodaj nieredukowalnym i decydujcym dla przyszoci – jest inwestowanie w potencja intelektualny spoeczestwa. To musi kosztowa, w dodatku sporo, ale te fakt, i trzeba wyoy pienidze, ktre procentowa bd dopiero w odlegej perspektywie czasowej sprawia, i nikt nie chce podj ryzyka z takimi wydatkami zwizanego. Jeli jednak tego ryzyka si nie podejmie, w cigu ycia jednej tylko generacji „dusza polska” ulegnie znijaczeniu. A wanie celem podstawowym wszelkich procesw modernizacyjnych w kraju musi si sta modernizacja owej duszy. Trzeba postawi na ksztacenie elit, gdy tylko one s w stanie dokonywa trafnego rozpoznania rzeczywistoci i wyznaczania wsplnotowych celw wolnych od ideologicznego balastu. Politycy tego nie zrobi. Ale to oni musz owe elity sfinansowa, choby sobie samym na pohybel. I musz o koniecznoci tego finansowania przekona wikszo spoeczestwa. Tymczasem pojawiaj si pomysy budowania intelektualnego zaplecza… partii politycznych. Na zasadzie: patrzcie, mamy „nasz” (czyli suszn) inteligencj. Ludzie!!!
Stefanowi eromskiemu marzy si kiedy bunt inteligencji zmierzajcy do wyrwania jej z krgu partyjniackich uzalenie. Naiwny w intelektualista, ktry u progu niepodlegoci wierzy w zdolno dostrzeenia przez swe koleanki i swych kolegw wartoci dobra wsplnego rzeczy pospolitej, jak jest odzyskujcy suwerenno kraj, nie bra pod uwag siy ideologicznych zaurocze, jakim z przyjemnoci poddaj si polscy (cho zapewne nie tylko polscy) intelektualici niezdolni suby dla kraju odrni od wysugiwania si partiom. Bez zdolnoci tych odrnie o modernizacji Polski – jakiejkolwiek – mowy by nie moe.