W Czerwonej ksidze gatunkw zagroonych, publikowanej przez Midzynarodow Uni Ochrony Przyrody i Jej Zasobw (IUCN) od 1963 roku, znajdziemy wiele alarmujcych informacji. Ostatnia jej edycja z tego roku zawiera spis 44 838 gatunkw, z ktrych a 16 928 jest zagroonych wyginiciem. Wikszo z nich uzyskaa status zagroonych w wyniku dziaalnoci czowieka.
Istnieje te Polska czerwona ksiga zwierzt, stworzona na wzr tej midzynarodowej. Zawiera list gincych gatunkw z dokadnym ich opisem i mapami rozmieszczenia. Okrela ona take stopie zagroenia poszczeglnych gatunkw, rzadko ich wystpowania oraz stosowane i proponowane sposoby ochrony. Dla Polski czerwon ksig zwierzt opracowuje Instytut Ochrony Przyrody PAN, przy wsppracy z kilkudziesicioma naukowcami z caego kraju. Ornitolodzy alarmuj, e w Polsce przez ostatnich 30 lat wygino np. a 95 proc. populacji cietrzewia i jest to gatunek silnie zagroony. Jeszcze gorzej jest z guszcem, gatunkiem skrajnie zagroonym wyginiciem, ktrego zostao tylko 500 osobnikw.
Najprostsz odpowiedzi jest skaenie rodowiska. Na skutek dziaa czowieka i rozwijajcego si cigle przemysu zmieni si, i to istotnie, skad chemiczny rolin bdcych w znaczcym procencie skadnikiem diety zwierzt. Rwnie proces intensyfikacji rolnictwa z silnym nawoeniem chemicznym oraz stosowaniem rodkw ochrony rolin nie wpywa korzystnie na zdrowie zwierzt i ich zdolnoci do rozrodu. Czowiek dokona te wyranego przemodelowania rodowiska naturalnego: osuszy tereny, wyrba lasy, zmniejszajc powierzchni dojrzaych drzewostanw, ktre s przecie domem dla wielu gatunkw ptakw. Dodajmy jeszcze cigle nierozwizany problem kusownictwa czy puapek cywilizacyjnych w postaci murw nie do przebycia, supw z przewodami czy mostw z niewidocznymi ekranami.
Nie zapominajmy te o zmianach klimatycznych, ktre eliminuj cz zwierzt z ich bezpiecznych nisz przyrodniczych. Zsumowanie tych czynnikw skutkuje znacznym spadkiem liczebnoci niektrych gatunkw.
Naukowcy proponuj rne rozwizania. Prof. Andrzej Ciereszko z Instytutu Rozrodu Zwierzt i Bada ywnoci PAN prowadzi projekt, ktry ma zapewni wzrost liczebnoci cietrzewi i guszcw. Zakadane s tzw. przedszkola kurakw w naturalnym rodowisku bytowania ptakw. Starannie wybrany teren zostaje ogrodzony i zabezpieczony przed dostaniem si na jego obszar naturalnych drapienikw, jak lis, kuna, jenot czy kruk. Na trzy miesice wprowadza si do „przedszkola” guszk lub cieciork – czyli dorose samice, ktre wodz pisklta, uczc je ycia w naturalnych warunkach.
Bardzo istotnym etapem programu, gwarantujcym powodzenie introdukcji gatunku do natury, jest sposb odywiania. Pisklt nie karmi si ziarnem, tylko tym, co pniej ptak moe znale w lesie. Pozwala to na ograniczenie stresu w przewodzie pokarmowym i waciwe jego przystosowanie do okrelonego pokarmu. Taki program jest realizowany przez dr. Andrzeja Krzywiskiego w Parku Dzikich Zwierzt w Kadzidowie.
Okazuje si, e rybom te nie jest atwo na wiecie. Wiele gatunkw ginie lub ju wygino bezpowrotnie. Spadek pooww ryb jesiotrowatych, postpujcy w II poowie XX wieku w tradycyjnych zagbiach jesiotrowych, nasili si w latach 80. Te miejsca to baseny Morza Czarnego, Kaspijskiego, rdziemnego, a take Pacyfiku oraz wielkich rzek i jezior Ameryki Pnocnej.
Aby zapobiec niekorzystnym tendencjom, ktre mogyby doprowadzi do utraty przez jesiotry znaczenia gospodarczego, zaczto rozwija ich hodowl w warunkach kontrolowanych. Pocztkowo tematyka prowadzonych prac ichtiologicznych ograniczaa si do sztucznego rozrodu i produkcji materiau zarybieniowego, gwnie wylgu na potrzeby zarybie wd otwartych. Nastpnie zakres tych bada poszerzono o problemy zwizane z chowem wylgu narybku, selektw i tarlakw ryb jesiotrowatych w warunkach kontrolowanych. W trakcie rozwoju larw jesiotrw zachodz ciekawe zmiany w ich zachowaniu. Poznanie prawidowoci tych zachowa ma istotne znaczenie dla biotechniki chowu, pozwala bowiem oceni jako wylgu i jego przydatno do dalszego chowu. W latach 90. czna produkcja tych ryb przekroczya 1000 ton rocznie, z czego ok. 400 ton produkowano we Woszech, 150−200 ton we Francji i Niemczech i po kilkadziesit ton w Hiszpanii, Austrii, Belgii i na Wgrzech. Chw jesiotrw powinien by prowadzony przede wszystkim w orodkach pstrgowych zasilanych wod powierzchniow z jezior, w ktrych w okresie letnim temperatura wody przekracza czsto +20 stopni – mwi prof. Jan Glogowski z Zakadu Andrologii Molekularnej Instytutu Rozrodu Zwierzt i Bada ywnoci PAN.
Najbardziej cenionym i znanym produktem spoywczym, ktrego rdem s ryby jesiotrowate, jest czarny kawior. Ziarna kawioru zawieraj od 22,5 do 27,5 proc. biaka o szczeglnie korzystnym dla organizmu ludzkiego skadzie aminokwasowym oraz od 13,7 do 18,2 proc. bardzo cennych tuszczw przeciwdziaajcych odkadaniu si pytek cholesterolowych. Ryby jesiotrowate s rwnie rdem bardzo wartociowego misa, ktre przewysza pod wzgldem smakowym i dietetycznym miso wikszoci ryb konsumpcyjnych, a przy tym pozbawione jest oci. Niestety, w Polsce produkcja tych ryb nie jest wielka i szacuje si j na ok. 10 ton rocznie.
Na wiecie wzrasta zapotrzebowanie na produkcj i spoycie ryb. Aby nie doprowadzi do nadmiernego odowienia poszukiwanych gatunkw i w efekcie do ich wyginicia, wprowadzane s specjalne programy ich hodowli. Nauka proponuje np. produkcj tzw. triploidw, czyli osobnikw niepodnych lub hodowli tylko jednej pci. Tak robi si np. w przypadku pstrga tczowego, hodujc gwnie samice. Obserwacje i badania potwierdziy, e pozwala to na szybszy przyrost masy ryby przy jednoczesnym zachowaniu wysokich waciwoci odywczych i zdrowotnych dziki utrzymaniu wysokiej zawartoci kwasw omega 3.
Dowodem na skuteczno zdrowotn diety zawierajcej owoce morza jest Skandynawia czy Japonia – twierdzi ichtiolog dr Radosaw Kowalski. Wanie tam ludzie yj najduej, nie s otyli i nie cierpi tak czsto jak w Europie na choroby ukadu krenia. Ryby jedz pod wszystkimi moliwymi postaciami i to przynajmniej pi razy w tygodniu: na surowo, kiszone, wdzone, gotowane czy z grilla.
Warto doda, e z dostpnych w Polsce ryb godne polecenia s: sandacz, szczupak, karp lub pstrg, a to ze wzgldu na ich walory smakowe i odywcze.
Z ciekawych poszukiwa historycznych opisujcych zagadnienia biornorodnoci oraz wystpowania flory i fauny na terenie Polski warto wspomnie Histori naturalis curiosa Krlestwa Polskiego i Wielkiego Ksistwa Litewskiego z 1721 roku, dzieo wydane w Sandomierzu. Ju wtedy dokadnie opisywano gatunki, ktre mona byo spotka na tamtym terenie. Znajdziemy zapiski dotyczce wystpowania siei ebskiej, ryby, ktra dzi jest objta programem ochrony gatunkowej.
Naukowcy wiele uwagi powicaj rwnie ssakom. Np. ubr, najwikszy trawoerca Europy, ze wzgldu na jego status gatunkowy, jest zwierzciem cile chronionym, umieszczonym w czerwonej ksidze IUCN. W tej chwili jest ich 3500, jak podaje doc. Zygmunt Giejewski, przy czym 1100 w Polsce w hodowlach zamknitych (np. w Pszczynie) lub otwartych (w Puszczy Biaowieskiej, Boreckiej, Knyszyskiej, w Zachodniopomorskiem czy w Bieszczadach).
Wszystkie yjce dzi ubry pochodz od zaledwie 12 sztuk, wic cechuje je wysoki stopie inbredu, co skutkuje spadkiem odpornoci i stosunkowo wysokim odsetkiem strat wrd cielt. Trwaj intensywne prace naukowe, aby ten stan rzeczy zmieni.
Jedn z wielu form ochrony gatunku jest kriokonserwacja nasienia. Opracowywane s specjalistyczne metody pozyskiwania ejakulatu, ktry nastpnie poddawany jest skomplikowanej obrbce biochemicznej i zamraany w temperaturze ciekego azotu. Powstaj w ten sposb banki genw, ktre gwarantuj nie tylko moliwo przetrwania gatunku, ale i jego wzmocnienie oraz uzyskanie linii hodowlanych ukierunkowanych np. na produkcj wysokomisn czy mleczn, bogat w zawarto odpowiedniego biaka. Warto doda, e w podobny sposb geny pozyskuj i przechowuj dla potomnych rwnie biolodzy, gromadzc nasiona rolin zagroonych wyginiciem.
Kriokonserwacja to ogromnie ceniona na wiecie dziedzina wiedzy, majca rwnie znaczce aplikacje praktyczne w hodowli i rozwoju przemysu rolno−spoywczego. Jedn z wiodcych placwek w tej dziedzinie jest Instytut Rozrodu Zwierzt i Bada ywnoci PAN w Olsztynie, ktry od dziesiciu lat prowadzi bank nasienia pstrga tczowego. Placwka uczestniczy take w funkcjonowaniu banku nasienia karpi objtych ochron krajowych linii hodowlanych. Instytut, a gwnie dwa jego zakady: Andrologii Molekularnej i Biologii Nasienia, w dniach 23−25 padziernika 2008 zorganizowa warsztaty szkoleniowe dla modych pracownikw nauki, ktrzy mogli si zapozna z ca gam metod oceny jakoci nasienia oraz biotechnik kriokonserwacji, jako metody zachowania biornorodnoci i ochrony gatunkw zagroonych wyginiciem.
Badania andrologiczne i socjologiczne wykazuj, e alarmujco zmniejsza si moliwo przeduenia naszego gatunku. Mczyni s coraz sabsi biologicznie, a lawinowy napyw informacji o zmniejszajcej si ich podnoci otworzy szerok dyskusj na ten temat. Kryteria wiatowej Organizacji Zdrowia okrelaj prawidow ilo nasienia mskiego na poziomie co najmniej 20 mln plemnikw w 1 ml ejakulatu. Stwierdzono, e na obnienie procesu spermatogenezy wpyw maj m.in.: stres, nieodpowiednie odywianie, zawarto metali cikich – jak ow, kadm czy rt – w biochemii organizmu, choroby hormonalne czy genetyczne, naduywanie lekw, choroby ukadu moczowo−pciowego, a take podwyszona temperatura utrzymujca si przez duszy czas w okolicy miednicy.
Istotnym badaniem diagnostycznym pomagajcym zidentyfikowa tzw. czynnik ludzki w leczeniu bezpodnoci jest wykorzystanie techniki cyfrowej do analizy nasienia (Computer Assisted Semen Analysis System – CASA), uznane za najlepsze narzdzie badawcze w naukach podstawowych. Aparat NucleoCounter Sp−100 oceniajcy jako nasienia, rwnie doskonale wspomaga diagnostyk i pozwala na wybr odpowiedniego kierunku terapii. Dzi, przy zastosowaniu technik wspomaganego rozrodu ART, nawet mczyni ze skrajnym upoledzeniem rozrodu mog by skutecznie leczeni.
Moe wic warto, pki nie jest za pno, uzmysowi sobie, e ycie, wraz z moliwoci jego przekazywania, jest najwiksz wartoci egzystencjaln czowieka. adne korzyci uzyskane z rozwoju cywilizacyjnego nie zrekompensuj strat, jakie poniesie Ziemia i wiat przyrody oywionej na skutek zniszczenia fenomenu ycia.