Regulaminy bibliotek szk wyszych w Polsce przyjmuj, e gromadzenie, opracowywanie i udostpnianie zbiorw bibliotecznych suy ma wspieraniu dziaalnoci naukowej i dydaktycznej uczelni. Uwaa si zatem, e owo wspieranie powinno dotyczy tych kierunkw bada, ktre ju s w uczelniach rozwijane. Zwaszcza e w duej mierze powinno by oparte na wsppracy biblioteki ze rodowiskiem naukowym. Uwaa si ponadto, e do obowizkw biblioteki nale prace badawcze dotyczce szeroko rozumianego bibliotekoznawstwa. W Toruniu – majc na uwadze konieczno prowadzenia bada naukowych – zapisalimy, e do zada biblioteki naley m.in. prowadzenie prac badawczych, wydawniczych i bibliograficznych z zakresu bibliotekoznawstwa i dziedzin pokrewnych oraz innych dyscyplin nauki. Owo „innych dyscyplin nauki” pozwolio na usankcjonowanie dziaalnoci Archiwum Emigracji.
Wntrze pracowni Achiwum Emigracji
W pocztkach 1994 roku, za zgod wadz rektorskich, Biblioteka Uniwersytecka, pragnc uratowa dla przyszych pokole moliwie najwicej oryginalnych wiadectw polskiej kultury i sztuki tworzonej w XX wieku na obczynie, rozpocza zabiegi o sprowadzanie do Torunia emigracyjnych archiwaliw, ksigozbiorw i pamitek znajdujcych si w rkach prywatnych na wiecie. W styczniu 1995 utworzona zostaa w Bibliotece Uniwersyteckiej pracownia pn. Archiwum Emigracji, ktrej zadaniem jest gromadzenie, opracowywanie i udostpnianie do celw naukowych spucizny pisarzy, publicystw, wydawcw, ludzi kultury, nauki i artystw emigracyjnych, ich ksigozbiorw i pamitek, a take archiww redakcji czasopism, oficyn wydawniczych i ksigarskich, galerii sztuki oraz instytucji kulturalno−spoecznych, kombatanckich i politycznych dziaajcych na emigracji w XX wieku. W latach 1994−2008 Archiwum Emigracji pozyskao ponad 350 kolekcji archiwalnych, bibliotecznych i artystycznych z caego „polskiego” wiata. Najcenniejszym zespoem dokumentw jest archiwum tygodnika literackiego „Wiadomoci” (Londyn 1946−1981), czasopisma literackiego wychodstwa polskiego w XX wieku, ktre liczy ponad 60 tys. manuskryptw i listw. Archiwa instytucji dopenione s spucizn pisarzy, dziennikarzy, publicystw, artystw, ludzi teatru i nauki oraz wybitnych osobistoci ycia spoeczno−kulturalnego wychodstwa polskiego XX wieku.
Osobn kolekcj stanowi Galeria sztuki polskiej tworzonej na wiecie w XX wieku. Archiwum zbiera wszystkie lady dziaalnoci artystycznej i wystawienniczej Polakw tworzcych na obczynie w XX wieku. Gromadzone s one z myl o studentach historii sztuki, muzealnictwa, konserwacji, etnologii i historii kultury, ale przede wszystkim ze wiadomoci, e trzeba je ocali od zapomnienia. Prcz penych archiww, zbioru dokumentw i pamitek, Archiwum Emigracji zgromadzio kilka tysicy rysunkw, grafik, fotografii oraz prac malarskich i rzebiarskich prawie 400 artystw plastykw. Szczegln warto badawcz ma unikatowy zbir rnorodnych dokumentw archiwalnych, wycinkw prasowych, folderw i katalogw wystaw, fotografii i nagra filmowych oraz dzie sztuki obrazujcy polskie ycie artystyczne w Wielkiej Brytanii w XX wieku. Dziea malarskie i rzeby stanowi gwny zrb zbiorw Muzeum Uniwersyteckiego w Toruniu, ktre wsppracuje z Archiwum Emigracji. W muzeum organizowane s wystawy ze zbiorw galerii.
Archiwum prowadzi i publikuje badania naukowe. Archiwalia, ksigozbiory, kolekcja prasy, nagrania dwikowe i filmowe oraz dziea sztuki stanowi samodzielny i w peni wystarczalny warsztat do bada naukowych nad histori i dorobkiem emigracji polskiej XX wieku. Dziki zbiorom archiwum pisane s prace magisterskie i dysertacje doktorskie, przygotowywane artykuy, publikacje ksikowe i organizowane wystawy.
Najwaniejszym zamierzeniem naukowym jest czasopismo „Archiwum Emigracji”, wydawane od 1998 roku. Jest ono w caoci powicone studiom nad rnymi aspektami kultury polskiej na obczynie w XX wieku. W roku 2006 tematyka pisma rozszerzona zostaa o studia nad emigracjami z krajw Europy rodkowej oraz wzajemne relacje pomidzy nimi. Obecnie czasopismo tworzone jest przez midzynarodowy zesp pod redakcj Mirosawa A. Supruniuka i Wacawa Lewandowskiego. Jest miejscem dyskusji badaczy z Polski z twrcami kultury oraz uczestnikami ycia literackiego i spoeczno−kulturalnego na wychodstwie. „Archiwum” – redakcja czasopisma – przyznaje co roku nagrod za najlepsz prac magistersk i doktorsk powicon emigracji polskiej. Celem nagrody jest promocja podstawowych bada naukowych nad rnorodnymi zagadnieniami zwizanymi z dziejami i dorobkiem wychodstwa polskiego.
Archiwum Emigracji wsppracuje z uniwersytetami, orodkami naukowymi, bibliotecznymi i archiwalnymi w Europie i na wiecie. Obecnie trwaj prace nad powoaniem Polskiego Instytutu Bada Emigracji.
Dziaalno Archiwum Emigracji wskazuje, e po spenieniu okrelonych warunkw biblioteka uniwersytecka moe inicjowa badania naukowe niezwizane z bibliotekoznawstwem. Moe te gromadzi wok siebie rodowisko naukowe, nawet midzynarodowe, w celu ich rozwijania, niezalenie od tego, czy uniwersytet podejmie wspprac. Biblioteka moe by te recenzentem takich bada w skali oglnopolskiej.
Biorc pod uwag rozwj moliwoci Internetu i narzdzi elektronicznych oraz dziaalno wielkich konsorcjw i portali zmierzajc do digitalizacji moliwie najwikszego zasobu literatury ksikowej na wiecie, wolno przyj, e w bliskiej przyszoci o znaczeniu bibliotek naukowych w Polsce bd decydoway zbiory specjalne i zwizana z nimi oferta badawcza.
Biblioteki akademickie prowadziy od zawsze dziaalno naukow. Efektami byy bibliografie, inwentarze, katalogi zbiorw, przewodniki oraz wszelkiego rodzaju narzdzia biblioteczne. Dzisiaj wikszo tych narzdzi automatycznie generuje Internet.
Nastpuje generalna zmiana zada bibliotek akademickich w zmieniajcej si przestrzeni dystrybucji wiedzy. Stajemy si jedynie porednikiem, by moe przeszkod, pomidzy autorem a czytelnikiem. I doskonale wiemy, e bez bibliotek wiele osb radzi sobie ju dzisiaj.
Badania i ich wyniki s na caym wiecie podstaw oceny wartoci instytucji naukowej. Biblioteki tej oceny nie unikn. Nie unikn take uzalenienia od tej oceny sposobw finansowania. I jest to sprawiedliwe. Biblioteki zastanawiaj si nad „sprawiedliwsz” ankiet oceny ich dziaalnoci, tymczasem zamiast przekona wadze ministerialne, by obniyy kryteria oceny bibliotek, powinno si wzmacnia ich pozycj naukow Stworzenie unikatowego kierunku bada jest jednym z istotnych kryteriw oceny.
Jakie warunki musz by spenione, by biblioteka uniwersytecka moga inicjowa i rozwija badania naukowe?
1. Zbiory. Zbiory s warunkiem sine qua non inicjowania przez bibliotek bada. Powinny to by przede wszystkim zbiory specjalne – rkopisy, muzykalia, dziea sztuki, w wypadku zbiorw muzealnych – obiekty kultury materialnej, nauki itp. Cho, naturalnie, nietrudno wyobrazi sobie, by rdem do bada by bogaty zbir prasy, cenny ksigozbir. Zbiory musz by stale rozwijane, oznacza to zakupy, uzupenianie literatury, pozyskiwanie kopii itp.
2. Finanse. Rozbudowa warsztatu i prowadzenie bada s kosztowne. Kosztowne s poszukiwania zbiorw, transport, zakupy, literatura, konserwacja, ochrona itd. Kosztowne s powane badania naukowe: granty badawcze, wyjazdy konferencyjne, recenzenci, dziaalno wydawnicza itd. Moe si okaza konieczne stworzenie jednostki pozabudetowej w celu poszukiwania funduszy – w Toruniu zaoylimy Towarzystwo Przyjaci Archiwum Emigracji. Czonkiem zaoycielem towarzystwa by prorektor UMK.
3. Przychylno wadzy. Inicjatorem bada naukowych rzadko bywa dyrektor biblioteki, dlatego konieczna jest przede wszystkim przychylno wadz bibliotecznych, tj. znalezienie w budecie niezbdnych funduszy na zakup literatury czy transportu, ale te wspieranie wobec wadz rektorskich (samorzdowych, ministerialnych) projektw grantowych czy organizacyjnych. To etaty umoliwiajce rozwj bada oraz najszersza autonomia dla zespou badawczego. Niezbdna jest przychylno wadz rektorskich, np. w sprawie dziaalnoci wydawniczej, ktra jest najbardziej namacalnym efektem dziaalnoci naukowej biblioteki.
4. Promocja wynikw bada i ich krytyczna ocena. Warunek ten ma znaczenie szczeglne, bo stanowi sui generis gwarancj trwaoci prowadzonych bada i ich wysokiego poziomu. Promocja to publikacje wynikw bada samodzielnych i prowadzonych pod patronatem biblioteki, dziaalno konferencyjna, wystawiennicza, Internet. Bezwzgldna konieczno recenzowania kadej publikacji jawi si tu jako aksjomat. Wynika bowiem nie tylko z koniecznoci utrzymania najwyszego poziomu dyskursu naukowego, ale te gwarantuje wspprac badaczy z innych orodkw.
5. Kadra. Ludzie prowadzcy badania s warunkiem najwaniejszym i najtrudniejszym do spenienia. Wspomniaem ju wczeniej, e nie da si zaordynowa bada naukowych i wyznaczy administracyjnie osb, ktre maj je prowadzi. Efekty bd mizerne, a trwao zalena od przymusu lub zacht finansowych. Nie ulega wtpliwoci, e o powstaniu nowego kierunku bada, o zainicjowaniu studiw nad jakim zagadnieniem decyduje pasja jednego czowieka (czasem grupy ludzi). Jego zainteresowanie badawcze, charyzma, upr, umiejtno pozyskiwania wsppracownikw, przekonywania przeoonych, darczycw, wydawcw itd. stanowi najtrwalsz gwarancj cigoci procesu badawczego. Istotnym skadnikiem tego warunku s zachty finansowe dla osb realizujcych badania. Praca naukowa wysoko oceniana przez recenzentw musi by wynagradzana. Nie wolno zakada, e bibliotekarz nie moe otrzyma nagrody ministerialnej.
Drugim elementem motywujcym wspprac modych, najzdolniejszych pracownikw jest wsparcie awansu. Najwaniejsza jest zmiana Rozporzdzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 21 sierpnia 2006 w sprawie kandydatw na dyplomowanego bibliotekarza oraz dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji naukowej. Mam na myli zmian kryteriw awansu na bibliotekarza dyplomowanego. Dzisiaj, aby otrzyma ten stopie, trzeba mie co najmniej dwuletni sta pracy w bibliotece naukowej, archiwum lub muzeum albo na stanowiskach nauczyciela akademickiego oraz udokumentowany dorobek dziaalnoci organizacyjnej i pracy dydaktycznej. I trzeba zda egzamin.
Stanowisko bibliotekarza dyplomowanego czyni bibliotekarza automatycznie nauczycielem akademickim (co oznacza przywileje). I mamy tak oto sytuacj: mody czowiek, ktry zostaje tu po studiach asystentem, jest od razu nauczycielem akademickim, tymczasem doktor filologii polskiej zatrudniony w bibliotece – nie. Trzeba to zmieni. Jeeli mamy zatrzyma w bibliotece modych ludzi o najwyszych kwalifikacjach zawodowych – a w bibliotekach potrzebni s historycy sztuki, filologowie klasyczni, muzykolodzy, kartografowie itp. – nie zmuszajmy ich do koczenia studiw podyplomowych z bibliotekoznawstwa, a w kadym razie nie uzaleniajmy od tego awansu. Osoby zdolne, czasem w swych zdolnociach niemal autystyczne, prdzej zniechc si do pracy w bibliotece ni skocz „pytkie” w ich rozumieniu studia podyplomowe. Sytuacja, gdy biblioteka moe im zaoferowa na starcie stanowisko modszego bibliotekarza, jest ju trudna do przyjcia. Wydaje si, e to dyrekcja – znajc potrzeby swojej biblioteki – powinna decydowa, jakie warunki ma spenia kandydat na bibliotekarza dyplomowanego, a uczelnia powinna przyznawa stopnie bibliotekarza dyplomowanego. Pastwowa Komisja powinna jedynie weryfikowa decyzj uczelni. Komisja centralna w obecnej formie jest anachronizmem. Na pocztek niech takie prawo maj biblioteki posiadajce kategoryzacje KBN.