Forum Akademickie czytam zwykle „na raty”, bez jakiegokolwiek porzdku. I takie s moje refleksje nt. artykuu prof. Kazimierza Sowy Spoeczne funkcje uniwersytetu („FA”, nr 3/2008). Tekst generalnie mi si podoba, ale pisa o nim nie zamierzaem, bo wydawao mi si, e tworzy on bardzo sympatyczn cao, do ktrej trudno byoby co dorzuci. Zdanie zmieniem pod wpywem dwch publicznych dyskusji. Toczcej si co najmniej od pocztku 2008 roku debaty o pomysach na reformowanie edukacji i rwnie, a moe nawet bardziej, publicznej „debaty” (nie tylko w Sejmie, rwnie w TV) naszych parlamentarzystw o blaskach i ndzach polskiej demokracji i sposobach jej uzdrawiania. Artyku jest chyba dobrym pomysem na ogniwo wice obie „debaty” (cudzysw, na razie, wycznie ze wzgldu na poziom drugiej, ale nie tramy nadziei, o czym niej), bo z jednej strony zawiera celne uwagi o konsekwencjach umasowienia ksztacenia, z drugiej explicit formuuje wspomniane w jego tytule „spoeczne funkcje uniwersytetu”. W wypowiedzi prof. Sowy nie udao mi si wychwyci wyranej granicy oddzielajcej oba tematy, ale po przeczytaniu caoci wida, e na pocztku stawiana jest (osadzona w szerokim kontekcie) diagnoza, w drugiej za propozycja terapii. T pierwsz wi gwnie ze wspomnianym wyej poziomem „debaty” sejmowej, t drug wycznie z problemem masowoci ksztacenia.
Na, bajkowy w naszej rzeczywistoci, opis brytyjskiej edukacji nakada si jednak troch informacji o zachowaniach zwykych, nieksztaconych ani w Eton, ani w Oxfordzie Anglikw podczas wielu zawirowa, w ktre bogata jest historia Anglii. Nie jestem pewien, czy to edukacja nielicznej w istocie elity miaa wikszy wpyw na to zachowanie, czy te moe odwrotnie, to wanie charakter narodowy Brytyjczykw wygenerowa taki wanie model ksztacenia. Zwizki midzy charakterem i histori Anglikw a ich uniwersytetami s na pewno bardzo zoone. Nasz Korzeniowski (Conrad) pobiera nauki na pokadach statkw i w kantorach handlowych, a jego przynaleno do kultury brytyjskiej (to chyba o to chodzi w ksztaceniu) nie budzi wtpliwoci, wic Oxford nie jest warunkiem koniecznym. Z drugiej strony, gdyby edukacja uniwersytecka miaa tak wielki wpyw na charakter, to rzdzcy w wielu krajach Afryki absolwenci brytyjskich uczelni doprowadziliby swe ojczyzny do dobrobytu, a korupcj uczynili rwnie egzotyczn jak sonie pod Wawelem. Pol Pot by absolwentem dobrej uczelni francuskiej, a swych rodakw potraktowa raczej mao uprzejmie.
Elitotwrcza rola uniwersytetu jest bardzo mocno osadzona w realiach kulturowych, by nie powiedzie etnicznych. Kada grupa spoeczna ma takie elity, jakie chce mie. Fataln cech naszych elit jest ich inercja personalna (skad zmienia si niewiele) poczona z du elastycznoci w sferze przekona. To troch na opak w porwnaniu do elit Zachodu, gdzie bywao odwrotnie. Nikt nie wymaga, by nasi prominenci wypisywali sobie na noach stoowych, jak rozumiej pojcie honoru, ale znacznie wiksze przywizanie do korzyci z naleenia do elity ni do pyncych std obowizkw jest troch dranice. Znam, niestety, takie przypadki, gdy ludzie zasadniczo zmieniali swoje aksjologie, bdce baz ich naukowych rozwaa. Znam te takich, ktrzy oburzali si, gdy kto cytowa wczeniejsze wypowiedzi takich uczonych, wypowiedzi naukowe, za ktre otrzymywali stopnie. Uprzedze nie mam. Elit Drugiej Rzeczpospolitej tworzyli ludzie, ktrzy w rny sposb zwizani byli z zaborcami, a potem wnosili do wsplnego dobra wiele wanych osigni. To byy chyba jednak jakociowo inne czasy i Dyzmowie musieli uwaa, by si nie polizn. Dzi, nawet gdy wyo si na obie opatki, mog spokojnie wsta i zasi za biurkiem. By moe nowym. I tego zmieni si nie da. Elitarno nam staniaa i raczej nie podroeje.
Pewnie kiepsko znam histori nauki i uniwersytetw, ale mam dziwne wraenie, e akademicy chyba zawsze i wszdzie wykazywali sporo serwilizmu w stosunku do aktualnej wadzy. W dawniejszych czasach, gdy uczony by czsto takim troch lepszym baznem na garnuszku ksicia lub owieconego monarchy, byo to pewnie i etyczne, ale dzi sytuacja jest ju troch inna i uczeni oraz ich uczniowie te swj udzia we wadzy maj. Wystarczy przejrze CV naszych posw i senatorw. Uczeni−parlamentarzyci biesiaduj wszak z kolegami i yjc obok nich, np. w sejmowym hotelu, maj sporo okazji, by – jak profesorowie Oxbridge – prezentowa uniwersytecki etos i zmienia ten parlamentarny, np. poprzez odcicie si od nowoparlamentarnych obyczajw lub napitnowanie swoich wychowankw. A ja niczego takiego w mediach nie zauwayem (moe gapa jestem?). O tym wanie mylaem piszc o nadziei, e wkrtce rwnie debaty naukowe zamienimy na „debaty”.
Czy brytyjski model ksztacenia jest w jakiej sensownej przyszoci moliwy do zaakceptowania w Polsce? Wtpi. Jako nie widz tych wsplnych posikw studentw z profesorami przy dobrym winie ani zamieszkiwania w tym samym miejscu. Ju sysz pytania o to, kto i po co za wino zapaci. Jeli student, to jak wyglda egzamin? Jeli profesor, to jak ocen wystawili mu studenci? Pytania takie mona mnoy. To jest ta – nie jedyna – rnica midzy Polsk i Angli. Legenda (?) o krlu Arturze rni si istotnie od historii naszych powsta. Prof. Sowa susznie podkrela fundamentaln warto uniwersyteckiej korporacji nauczanych i nauczajcych, wsplnie poszukujcych prawdy. Zniszczy tak wsplnot jest atwo i to si w Polsce rzeczywicie udao. Odbudowa nie bdzie prosta.
W moim przekonaniu jedyn drog jest powrt do rde i rezygnacja z jakichkolwiek egzaminw lub ustawienie nauczanych i nauczajcych po tej samej stronie jednolitego pastwowego egzaminu na poziomie licencjatu (inynierskim) i powrt do wsppracy mistrz – ucze na poziomie wyszym. Nie ma u nas ani autorytetu profesora na poziomie umoliwiajcym funkcjonowanie struktur nieformalnych, znanych z uczelni brytyjskich (czy jest sens pyta o powody?), ani wystarczajco masowej gotowoci do zaakceptowania czego takiego przez studentw. Pisz o moim miecie, bo to znam najlepiej, ale nie wydaje mi si, by w jakiejkolwiek duej uczelni (a dobre s u nas due) byo inaczej. Autor bardzo susznie pisze, e „tego, czego mona byo oczekiwa i wymaga od, powiedzmy, 10 proc. najzdolniejszej modziey z rocznika, nie mona wymaga od 50 proc.” Rzecz jednak w tym, e owe 10 proc. przychodzi na uczelnie z (w jakiej mierze bezinteresownej) ciekawoci wiata, a prawie wszyscy z tych 50 proc. przychodz po (w ich mniemaniu dobrze patny) zawd. Tych pierwszych studia bawi, tak jak ciekawy film na „Discovery”, ci drudzy chtniej obejrz „film akcji”, a studia s dla nich cik prac. By moe le zrozumiaem Autora, ale oferowanie jednym i drugim tego samego towaru rnicego si tylko „poziomem ksztacenia” jest nieporozumieniem. Takim samym nieporozumieniem jest pakowanie czowieka, przyzwyczajonego do dobrego kontaktu intelektualnego ze studentem, w zajcia z ludmi majcymi niekiedy trudnoci z poprawnym artykuowaniem myli w jzyku polskim. Obie strony wyjd z tego pokiereszowane: dobry naukowiec – sfrustrowany biciem gow w mur braku zainteresowania, a student – problemami ze zrozumieniem treci zaj. Jest chyba nawet gorzej, bo koncepcja studiw zaocznych – jeli rozumie j serio – zakada znacznie wiksze moliwoci intelektualne i psychiczne, a nawet wiksz wydolno fizyczn (skumulowanie zaj w krtkim czasie i przy duych przerwach midzy nimi) studenta zaocznego ni dziennego. Byoby chyba lepiej wyranie zaproponowa tym 10 procentom normalne studia uniwersyteckie, podobne (ale nie takie same, bo to nie jest moliwe!) do tych w Oxfordzie, a tym drugim zawodowe.
Myl jednak, e Autora rozumiem. Mnie atwo jest takie teksty pisa, bo o niczym nie decyduj i nie musz kombinowa, jak pogodzi rozdte nadmiernie ambicje ze skrzeczc rzeczywistoci. Pomysw na jawne zrnicowanie ksztacenia po prostu nie da si zrealizowa, bo opr materii jest zbyt duy. Zamiast „obnia rang” wielu dzisiejszych szk akademickich (tj. tych o statusie uniwersytetu), mona przecie „podnie rang” uczelni dobrych. Uzyska si ten sam efekt przy niszych kosztach spoecznych (moe lepiej byoby napisa – mniejszym oporze spoecznym?). Taka jest chyba idea „uczelni flagowych” czy „uniwersytetw badawczych”. Podejrzewam, e pomys Federacji Jagielloskiej, o ktrej pisze Autor, prowadziby w kocu do podobnych efektw. Sytuacja ekonomiczna wymusi zreszt wczeniej czy pniej jakie wyodrbnienie kilku lepszych uczelni spord tych ok. 400, ktre mamy. Za par lat problem jednak powrci, bo dyplomy si zwyczajnie zdewaluuj, a nie wida odwanego, ktry powie ludziom, e dobra sprztaczka jest spoecznie waniejsza ni kiepski magister. To nie jest, oczywicie, tylko nasza przypado, ale pocieszenie std niewielkie.
Istnieje i staje si coraz bardziej widoczny problem zapenienia czasu wolnego i zapotrzebowania ludzi na rozadowywanie agresji inne ni zabijanie si w kolejnych wojnach, co byo rozrywk naszych przodkw. Dowartociowywanie si poprzez pisanie sobie przed nazwiskiem jakich skrtw jest na pewno lepsze ni pokazywanie innym swej wartoci przez rozwalanie im gowy, zabieranie np. ziemi czy nakazywanie bicia pokonw przed swoim kapeluszem. Wielu Czytelnikw „FA” (w tym ja) z pdu do takiego dowartociowania yje, wic ma to warto nie tylko dla dowartociowywanych. Mona, oczywicie, nazywa to adnymi sowami, ale niczego to nie zmieni. Mam odczucie, e cena „poprawnoci politycznej”, czy jak to inaczej nazwa, staje si ju zbyt wysoka. Mieszkacy wikszoci miast chc, by ich uczelnia miaa status uniwersytetu. Bywa, e chc tego rwnie pracownicy tych uczelni. Tego i Wilhelm Tell nie przeskoczy, wic formalnie im si to daje i podejmuje jednego dnia kilka ustaw sejmowych, gwkujc jednoczenie, jak wyskroba grosz dla tych lepszych.
Do dosownie rozumianych tradycji uniwersyteckich i tzw. wartoci z wieku XIX i pocztku XX wrci si nie da, bo ludzie s inni i przyapany na szwindlach prominent nie popenia samobjstwa, lecz kombinuje, jak by tu uwali tych, co jego szwindle wykazali. Moe warto si cofn jeszcze dalej, do czasu, gdy uniwersytety byy po prostu lunymi grupami osobnikw, ktrzy lubili sobie pogada o wiecie inaczej ni Zagoba przy, zacnym niewtpliwie, miodzie. Mona by da im dostp do bibliotek i przernych „parkw”: technologicznych, „cisonaukowych”, a nawet humanistycznych (jakkolwiek by to rozumie). Na kredyt, aby ci, ktrzy wi z tym nadzieje na du fors, musieli co zainwestowa. I jako jedyny „dyplom” dawa wiadectwo pobytu w takiej instytucji. Niech ewentualny pracodawca sam sprawdza, czy mu taki „absolwent” odpowiada. A dyplomom uczelni zawodowych zapewni warto dziki wydawaniu ich przez centralne urzdy pastwowe. Niech te zawodowe uczelnie maj pen autonomi w zakresie ksztacenia i zerow w zakresie oceniania. Dzi jest akurat odwrotnie.
A wracajc do elit, wida, e zapotrzebowanie na politykw−przywdcw maleje. Wojen nie prowadzimy, a wikszo spoeczestwa stanowi doroli, ktrzy jako wiedz, co jest dobre, a co ze i nikt im tego nie musi mwi. Po prawdzie, to rnie z t wiedz bywa, ale i obecni moralizatorzy tak gboko swj stosunek do dobra wsplnego ukryli, e nie wiadomo, kto miaby by beneficjentem ich dziaa. Pouczanie w stylu prezentowanym ostatnio przez naszych wybracw na pewno tu nie pomoe. A urzdnikw pastwowych pastwo moe ksztaci samo. I personalnie za jako tego ksztacenia odpowiada. Za szkody wyrzdzone przez zajmujcego wysoki stoek ora intelektu i nowomodnej moralnoci odpowiada powinni rwnie ci, ktrzy go z gniazda wypucili i ci, co go na stoek posadzili. Moe tych szkd byoby mniej?