W projekcie zaoe reformy systemu szkolnictwa wyszego, ktry powsta w wyniku Zarzdzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 1 lutego 2008 r., przedstawiono zmiany w czterech obszarach. Dotycz one: zarzdzania szkoami wyszymi, modelu kariery akademickiej, finansowania szkolnictwa wyszego oraz dydaktyki.
Proponowane zmiany zostay okrelone jako reforma systemu. Natomiast szkolnictwu wyszemu potrzebna jest restrukturyzacja, czyli zasadnicza zmiana istniejcego systemu prowadzca do wzrostu racjonalnoci i efektywnoci dziaa, realizacji zasady wyrwnywanych warunkw ekonomicznych dostpu do usug edukacyjnych bez wzgldu na sektor, do ktrego naley uczelnia. Spord wielu wypowiedzi o potrzebie restrukturyzacji polskiego szkolnictwa wyszego przytocz dwie.
„Potrzebna jest realna reforma uniwersytetw, tak aby bardziej przypominay wspczesne amerykaskie, a nie redniowieczne” – pisze L. Balcerowicz.
W wielu publikacjach zwraca si uwag na nierwny dostp do bezpatnych usug edukacyjnych. B. Misztal pisze: „istnienie nominalnie bezpatnego sektora pastwowego szkolnictwa wyszego stao si kapitaem, ktry pad upem elit kulturalnych i politycznych skupionych w wielkich miastach. Dostp do bezpatnego szkolnictwa wyszego sta si wic dobrem chronionym i pilnowanym, dobrem wartym dodatkowych rodkw finansowych”.
Rozwizanie tego problemu powinno nastpi moliwie jak najszybciej, w interesie znacznej grupy studentw stacjonarnych sektora uczelni niepublicznych. Omwienie wszelkich problemw restrukturyzacji szkolnictwa wyszego przekracza ramy tego artykuu. Zwrc uwag tylko na kilka wybranych kwestii.
Ustawa z 27 lipca 2005 Prawo o szkolnictwie wyszym, cznie z lawin rozporzdze wykonawczych, nie pozostawia wiele miejsca na inicjatywy uczelni. Zarzdzanie uczelni sprowadza si do cigego studiowania przepisw i ich realizacji. Ogranicza to rnorodno. Ksztacenie w uniwersytetach i uczelniach niepastwowych odbywa si na takich samych zasadach, co sprawia, e podzia na uczelnie akademickie i zawodowe jest bezprzedmiotowy. Nadmierna szczegowo pozornie wynika z kulturowoci naszego spoeczestwa. Kulturowo mierzona jest rnymi miernikami, m.in. unikaniem niepewnoci. Wyraa si stopniem zagroenia wobec zmian, sytuacji niepewnych, nowych, trudnych do przewidzenia, nieznanych. Pod tym wzgldem, jak podaje G. Hofstede, najwyej zostaa sklasyfikowana Grecja – 112 pkt. Polska ma 106 pkt., dynamicznie rozwijajcy si Singapur – 8 pkt., a najbardziej innowacyjny kraj wiata USA – 46 pkt.
Skonno spoeczestwa i wadzy do unikania niepewnoci owocuje chci drobiazgowej regulacji zachowa jednostki. Ma to, obok aspektw by moe pozytywnych, take duo wad, a mianowicie:
• tumi wiele korzystnych inicjatyw,
• przeciwdziaa powstawaniu zdywersyfikowanych rozwiza,
• przeczy rnorodnoci,
• sprawia, e system dziaa, struktur, a czsto i metod zarzdzania uczelni jest zdeterminowany przepisami,
• zarzdzajcy powicaj cay swj wysiek kontroli realizacji przepisw.
Ustawa powinna by skrcona do 1/3 objtoci i okrela gwne zasady funkcjonowania szk wyszych, chroni uczelnie mniejsze, zlokalizowane poza wielkimi aglomeracjami miejskimi. May biznes te ma przepisy bardziej liberalne. W Polsce uczelnie mae s dyskryminowane. Moe to ograniczy dostpno do usug edukacyjnych na poziomie wyszym dla modziey z maych miast i rodowisk wiejskich.
Studia niestacjonarne s odpatne w uczelniach pastwowych i prywatnych. Stwarza to rwnowag midzy sektorami. Natomiast studia stacjonarne s bezpatne w uczelniach pastwowych i odpatne w uczelniach niepastwowych. Dlatego te grupa studentw stacjonarnych w uczelniach niepastwowych si kurczy. Coraz wicej tych szk prowadzi tylko studia niestacjonarne. Powoduje to dwie konsekwencje:
• ogranicza dostpno do studiw zwaszcza kandydatw z maych miast i ze rodowisk wiejskich, dla modziey, ktra ze wzgldw ekonomicznych nie moe wyjecha do duych orodkw akademickich;
• sprawia, e baza materialna uczelni przygotowanych, od pitku do poniedziaku wieci pustkami, a jednoczenie rozwija si baz sektora uczelni pastwowych.
Jest to nieracjonalne z oglnospoecznego punktu widzenia. Zgodnie z art. 94 ustawy: „Uczelnia niepubliczna (...) moe otrzyma dotacj przeznaczon na pokrycie czci opat wnoszonych przez studentw studiw stacjonarnych”. Ale art. 95 wprowadza istotne ograniczenia, ktrych nie maj szkoy pastwowe. W art. 95. kryje si polityka ograniczenia i likwidacji mniejszych uczelni prywatnych, zwaszcza tych, ktre nie maj uprawnie do doktoratw, a przecie funkcj wielu mniejszych uczelni jest ksztacenie zawodowe. Niech do finansowywania studentw studiw stacjonarnych w uczelniach niepastwowych powoduje, e cytowane na wstpie sowa B. Misztala i wielu innych znajduj potwierdzenie w praktyce. W dodatku urzdnicy pastwowi nieracjonalnie rzdz podatkami spoeczestwa, kontraktujc usugi w jednostkach, ktre ksztac droej przy wyrwnanym poziomie ich jakoci.
W art. 54 ustawy, wbrew opiniom uczelni niepastwowych i pastwowych szk zawodowych, utworzono dwie konferencje – szk akademickich oraz zawodowych. Bdno przyjtego kryterium zweryfikowa czas. Pastwowe uczelnie zawodowe przyczyy si do KRASP. Okazao si, e kryterium wasnociowe jest silniejsze od przyjtego w ustawie. Przepis ustawowy o konferencjach powinien mie charakter oglny, niekrpujcy uczelni, ograniczeniem, e konferencja powinna skupia przewaajc cz uczelni danego typu.
W Prawie o szkolnictwie wyszym ustawodawca narzuci szkoom prywatnym dodatkowe obowizki pacowe – by moe poprzez przeoczenie i niedopisanie do wyraenia „uczelnia” sowa „pastwowa” – bez zagwarantowania rodkw finansowych. Pomimo przeciwnych wnioskw, wykrelono z ustawy z 12 wrzenia 1990 o szkolnictwie wyszym zapisy w artykule 128, ktry brzmia: „Statut uczelni niepastwowej moe ustanowi inne ni okrelone w ustawie stanowiska pracownicze oraz kwalifikacje wymagane do ich objcia, a take odmienne uregulowanie praw i obowizkw pracownikw”. Przepis zapewnia znaczn elastyczno w wynagradzaniu pracownikw.
Polskie rzdy i przedsibiorstwa od lat przeznaczaj na badania naukowe enujco niskie rodki kompromitujce nasz kraj i jak sdz nie wynika to z braku moliwoci. Polska nie wykona w tym zakresie zobowiza wynikajcych ze strategii lizboskiej. Rwnie w NPR udzia wydatkw na badania naukowe jest o ponad poow niszy ni przyjte zobowizania rzdu w strategii lizboskiej. Obok szczupoci rodkw na badania naukowe (B+R) pozostaje problem efektywnoci ich wykorzystania. Miar tej efektywnoci powinien by udzia przychodw uniwersytetu z tytuu sprzeday know−how, licencji i wzorw uytkowych w caoci przychodw uczelni.
Uczelni flagowej nie tworz rzd ani spoeczestwo. Powinna ona wyrosn przy oglnie sprzyjajcych warunkach okrelonych polityk edukacyjn, naukowo−techniczn i innowacyjn. MIT jest uczelni flagow liczc si w wiecie, ma 10 tys. studentw, sprzedaje know−how, licencje. Ambicj polskich uniwersytetw jest pozyskanie jak najwikszej liczby studentw i kierunkw studiw oraz uprawnie do doktoratw, a wczeniej habilitacji. Jednak nie dziwi si polskim uniwersytetom, bo do tych postaw zachcaj je rozwizania prawne i system rozdzielnictwa rodkw, majcy charakter kosztowy.
Naszkicowane uwagi maj charakter fragmentaryczny, ale wskazuj na to, e polskiemu szkolnictwu wyszemu potrzebna jest gboka restrukturyzacja. Naley wyrazi zadowolenie, e obecne kierownictwo resortu zapocztkowao ten proces. Jego realizacja bdzie zaleaa od kultury rektorw uczelni, senatw i caej spoecznoci akademickiej. Uczelnie musz mie stosunek krytyczny do tego, co istnieje obecnie i wykaza daleko idce skonnoci do innowacji w zarzdzaniu.