Ryszard Markiewicz
Prof. Ryszard Markiewicz i jego modszy o dziesiciolecie brat Adam, lekarz, s drugim pokoleniem inteligenckim w rodzinie. Ich ojciec, Henryk Markiewicz, wybitny badacz literatury, autor wielu ksiek z kanonu polonistycznego, zapocztkowa t tradycj, przebywajc nieatw i w nieatwych warunkach drog z domu krakowskiego ajenta handlowego na katedr uniwersyteck, fotel w prezydium PAN, do redakcji czasopism naukowych. Mia w dziecistwie impulsy do tego, gdy w domu duo czytano, a starszy brat cioteczny, Zygmunt Blumenfeld, sta mu si przewodnikiem w poznawaniu ojczystej historii, take literatury. Syn poszed t sam akademick drog, co dzisiaj, ze znacznej ju perspektywy, uwaa za oczywiste.
W opowieciach obu profesorw – ojca i syna – duo syszaam o ksikach. Tych, ktre czyta w dziecistwie i modoci (wczenie posiadszy nauk czytania) pniejszy autor wielu, wielokrotnie wydawanych – Henryk Markiewicz i tych, wrd ktrych rs Ryszard, w domu, gdzie ksiki wypeniaj pki sigajce od podogi po sufit, wzdu czterech cian duego pokoju, w ktrym profesor senior opowiada o swojej yciowej drodze.
Z prof. Ryszardem Markiewiczem rozmawialimy przy dugim stole w Instytucie Prawa Wasnoci Intelektualnej UJ, na kocu ul. Kanoniczej w Krakowie, u stp wawelskiego wzgrza. Stylowy gabinet take jest obstawiony regaami i szafami bibliotecznymi. Z jednej gospodarz wyj gruby tom zatytuowany Prawo mediw (J. Barta, R. Markiewicz, A. Matlak, Prawo mediw, LexisNexis 2008), ktrego jest wspautorem, eby mi ofiarowa t „pomoc naukow”, bardzo potrzebn w pracy Rady Etyki Mediw. Jeszcze raz dzikuj.
– Tata, ktry nie widzia wiata poza nauk i Mama, ktra szefowaa wszystkiemu. Ojciec zatopiony w pracy polegajcej na czytaniu i pisaniu, odrywa si od niej skwapliwie, jeli kto z bliskich, najczciej by to starszy syn, okaza zainteresowanie jak ksik, chcia si podzieli przeyciami zwizanymi z lektur, zadawa dotyczce jej pytania lub wyraa wtpliwoci. Mj rozmwca od dziecistwa mia przywilej grzebania w ojcowskiej teczce, gdy ten przychodzi do domu. Poza gazetami bardzo czsto znajdowa tam now ksik. Nieco trudniejsze, ale nie mniej fascynujce byo odnajdywanie takiego nabytku w bibliotece, na ktrym z regaw, co stanowio ulubion zabaw wybitnego polonisty z potomkiem. Gdy syn napotka now ksik z ilustracjami, zaczynali je razem oglda, ale ojca rycho pochania tekst, a chopiec zsuwa si z jego kolan i szuka obrazkw w innej ksice.
Prof. Markiewicz junior opowiada mi o tym, eby wskaza rdo swojego rozmiowania w czytaniu, trwajcego cigle, jakkolwiek dzisiaj w pracy naukowej, a i w yciu prywatnym, korzysta z najnowszych narzdzi poznawania wiata. Wzi t pasj od ojca, ktry delikatnie sterowa lekturami, eby ksiki Karola Maya nie wypary klasyki polskiej i powszechnej, ale synowi wolno byo czyta wszystko, co zechcia. – Wielkie wistwo zrobi mi kiedy mwic: „Mam tak ksik, ktr ci dam dopiero jak skoczysz 16 lat”. By to Wsplny pokj Uniowskiego. Niedocieczona przyczyna zakazu pozostaje tajemnic rodzinnego lektorium.
Kiedy starszy syn zacz dostawa „kieszonkowe” (stosunkowo wczenie), wspiera czasem ojca kupujc ksiki, ktrych w bibliotece domowej jeszcze nie byo, cho powinny si tam znale, gdy nie starczao pienidzy wydzielonych na ich zakup przez matk prowadzc domowe finanse.
Dugo rozmawialimy o czytaniu ksiek, zanim pan profesor zacz opowiada o tym, co w swoich publikacjach pisze – dlatego, e widzi bardzo cisy zwizek obu tych zaj, a zajmuje si sprawami zwizanymi z rozmaitego rodzaju autorstwem. W domu z bogat, cigle pomnaan bibliotek nabra estymy, a take wci niezaspokojonej ciekawoci do dzie ludzkiego umysu we wszelkich odmianach ich stylu i wyrazu.
Dwa wiaty – ojcowski, poza codziennymi trudami i kopotami, oraz matczyny, w ktrym kopoty zamykano i rozwizywano – zapewniy nastpnemu pokoleniu moliwo wyboru yciowych drg wedle upodoba i ambicji oraz... poczucia zobowizania wobec takiego wanie domu.
Dla synw Henryka Markiewicza byo najzupeniej oczywiste, e pjd na studia. Ryszard waha si midzy polonistyk i... matematyk. W pierwszym przypadku miaby zawsze stresujcy imperatyw sigania wzoru ojca, w drugim istniaa obawa, e jeli nie powiedzie si start do pracy naukowej, pozostanie nauczycielska – trudna i odpowiedzialna, a mao powabna. Za rad znajomej dziennikarki wybra prawo.
W rozmowie ze mn wspomina studia – w latach 1965−69 – jako „atwe i przyjemne”, dlatego e zostawiay sporo czasu na rozrywki, gr w bryda, no i czytanie ksiek, niekoniecznie podrcznikw. – Studiowaem bez pasji. W czasie sesji uczyem si po dziesi godzin dziennie, ale w cigu roku mao, rzadko chodziem na wykady. Teraz uwaam, e prawo to by bardzo szczliwy wybr.
Prof. Markiewicz modszy nie mia zamiaru zosta na uniwersytecie, bo nie chcia pracowa do pnej nocy przy biurku, jak ojciec. Uwaa to za „nudne i okropne”. Dzisiaj powiada: – Nie moe by rzeczy bardziej fascynujcej ni to, co robi.
Dwa lata po tym, jak zoy egzamin sdziowski (1972), utworzono Instytut Wynalazczoci i Ochrony Wasnoci Intelektualnej w Uniwersytecie Jagielloskim z „cudownym szefem” prof. Andrzejem Kopffem, ktremu Ryszard Markiewicz „zawdzicza wszystko”, bowiem pod jego okiem przeszed kolejne szczeble drogi naukowej, zyskujc wiedz i formacj. Kiedy pisali co razem z mistrzem, ten poprawia wielekro tekst swego ucznia, ale podpisywali rzecz wsplnie.
Doktorat by z prawa patentowego. Prac habilitacyjn mj rozmwca wkroczy na obszar, gdzie jego zainteresowania spotykaj si z problematyk, ktra przez dziesiciolecia pasjonuje ojca. Dotyczya ochrony dziea literackiego – budowy, postaci, tytuu... Szukajc odpowiedzi na pytania, w jakim stopniu mona zmienia utwr w adaptacji filmowej czy teatralnej, jak si ma parodia lub pastisz do oryginau i ktre elementy oryginau stanowi wasno jego autora, zatem podlegaj ochronie prawnej, dr Markiewicz „punkt po punkcie” szed tropem teoretycznoliterackich docieka i ustale prof. Henryka Markiewicza, wkraczajc na to samo pole poznania z innej strony i patrzc na te same problemy z innej perspektywy. Wspomina to jako fascynujc przygod.
Kolejny etap to badania nad ochron dziea naukowego, nie tylko w ramach prawa autorskiego, ale i prawa patentowego, ochrony dbr osobistych.
Wtek, powiedziaabym, polonistyczny (tak go zreszt okreli pan profesor) powraca w zainteresowaniach naukowych. Ostatnio Ryszard Markiewicz zajmuje si zagadnieniem, ktre bywa rdem dylematw moralnych wspczesnych pisarzy, zwaszcza tych, ktrzy uprawiaj literatur faktu, wic tworz na pograniczu belles lettres i reportau, fikcji i studium dokumentalnego, biografistyki i powieci z kluczem... Prawnik o polonistycznej wraliwoci rozwaa, w jakim stopniu wolno pisarzowi wykorzystywa wiedz o osobach ze wiata realnego. Czy w tym ostatnim gatunku dopuszczalne jest podawanie autentycznych, rozpoznawalnych dla czytelnika, imion, nazwisk, miejsc, realiw?
Nowy rozdzia w yciu naukowym prof. Ryszarda Markiewicza okrela dokadnie tytu ksiki, ktr mi ofiarowa. Obejmuje zagadnienia prawa autorskiego, ochrony dbr osobistych w przekazie medialnym, prawa telewizji, prawa prasowego.
Mniej wicej 30 lat temu wyjecha na stypendium do Monachium z koleg Januszem Bart, z ktrym pisali prac o programach komputerowych. Od tego czasu wszystkie ksiki, artykuy, recenzje, opinie pisz wsplnie. Razem te wykadaj, stojc obok siebie na katedrze. W instytucie na zmian s dyrektorami (teraz prof. Markiewicz). – A jestemy absolutnie rni. Inaczej uprawiamy nauk, mamy zasadniczo rny wiatopogld, odmienne sympatie polityczne. Przez tyle lat ani razu si nie pokcilimy (jeli nie liczy gorcych dyskusji podczas wykadw, co bardzo si podoba studentom) piszc razem ponad dziesi ksiek. Kiedy nie udaje nam si czego uzgodni – rzadko – piszemy, e mamy odmienne stanowiska, ale nie ujawniamy, kto ma jakie. Uwaam to za fenomen w wiecie naukowym.
Pytaam naturalnie, co jest do zrobienia w tej sferze spraw, ktr zajmuje si prof. Markiewicz junior. Najkrtsza, z koniecznoci uproszczona odpowied mwi, e w wiecie coraz powszechniejszego dostpu do Internetu i coraz wikszej wolnoci korzystania ze, trzeba wymyli system, ktry by z jednej strony zabezpiecza suszne prawa twrcw, ale z drugiej, nie krpowa wolnoci najszerzej rozumianych odbiorcw ich dorobku i nie spowalnia tempa „rozchodzenia si” tego dorobku w sieci. Pan profesor uwaa, e wie si to ze zmian koncepcji prawa autorskiego w kierunku ograniczenia moliwoci decyzyjnych wacicieli utworw przy penym respektowaniu ich praw majtkowych. Na granicy prawa i etyki powstaj pytania o zakres cytowania, prawa robienia antologii np. tekstw naukowych itp. Od osb, ktre uwaa za swoje yciowe wzory – ojca i prof. Kopffa przede wszystkim – wzi przekonanie, e na te pytania trzeba odpowiada zanim si zacznie rozwaa rozwizania prawne. – Najpierw musz wiedzie, czy mam do czynienia ze wistwem, czy nie.
Instytut jest mioci i dum jego gospodarza. W zabytkowej kamienicy przy Kanoniczej udao si zgromadzi grono zapalecw, „ktrym bardzo si chce pracowa”. Udao si te zebra znakomit bibliotek w zakresie zainteresowa instytutu – w Polsce jedyn, daleko poza konkurencj, w Europie nalec do pierwszej dziesitki. Po adn ksik nikt nie musi jedzi za granic.
Prof. Ryszard Markiewicz podj ojcowski trop pasji naukowej, ktrej czynienie zado przynosi satysfakcj i rado. Niektre cechy klimatu wasnego dziecistwa powiela w swoim domu mniej lub bardziej wiadomie. Czytanie ksiek jest oczywist kontynuacj, a zamiowanie do... gier komputerowych wtkiem nowym i oryginalnym. – To wysze pitro dozna, jakie daj filmy przygodowe, bo mona samemu reyserowa. Jako ojciec za mao czasu powica domowi, ale kiedy syn, uzdolniony matematycznie i widziany przez rodzicw jako przyszy informatyk, zdecydowa si studiowa prawo, poczu si bardzo szczliwy.