Jedno z wanych pyta zadawanych przez pracownikw uczelni i przedstawicieli jej organw brzmi: komu i w jakim zakresie przysuguj prawa autorskie do utworw opracowanych przez pracownika uczelni w wyniku wykonywania obowizkw ze stosunku pracy? Oczywicie chodzi tu o prawa majtkowe, bo problem autorskich praw osobistych nie budzi wtpliwoci, regulujce go przepisy (art. 16 ust. o pr. aut. z 4 lutego 1994 r.) s oczywiste. Twrca ma prawo do ochrony swojej wizi z utworem, wyraajcej si m.in. prawem do autorstwa, do oznaczania utworu swoim nazwiskiem. Jest to wi nieograniczona w czasie i niepodlegajca zrzeczeniu si na inne podmioty, a take niepodlegajca zbyciu. Twrca ma prawo domaga si, aby do jego nazwiska nie dopisywano innych nazwisk – osb, ktre nie s wsptwrcami.
O wsptwrstwie stanowi art. 9 ust. o pr. aut. Zasadnicz cech wsptwrczoci (podobnie jak twrczoci) jest kreacyjne, a nie mechaniczne uczestnictwo w ustaleniu utworu wsplnego. Z powoanych tu przepisw ustawy wynika przede wszystkim, e wsptwrcom przysuguje prawo autorskie wsplnie, a take, i w sytuacji, kiedy nie okrelono wielkoci udziaw poszczeglnych wsptwrcw, domniemywa si, e s one rwne. Kady ze wsptwrcw moe wykonywa prawo autorskie do swojej czci utworu majcej znaczenie samodzielne, np. do rozdziaw podrcznika stanowicego dzieo zbiorowe. Podejmujc tego rodzaju czynnoci nie wolno spowodowa uszczerbku dla praw pozostaych wsptwrcw. Wykonywanie prawa autorskiego do caoci utworu wymaga zgody wszystkich wsptwrcw. Jeeli nie dojdzie do porozumienia w tej sprawie, kady ze wsptwrcw moe da, aby rozstrzygn j sd. Orzeczenie sdu musi uwzgldnia interesy wszystkich wsptwrcw; kady z nich moe dochodzi roszcze z tytuu naruszenia prawa autorskiego do caoci utworu, a uzyskane wiadczenia przypadaj wszystkim wsptwrcom w czciach odpowiadajcych wielkoci ich udziaw. Do autorskich praw majtkowych przysugujcych wsptwrcom stosuje si przepisy kodeksu cywilnego o wspwasnoci w czciach uamkowych.
Z przepisw art. 16 ust. o pr. aut. wynika, e autorskie prawa osobiste nale do „trwajcych wiecznie”. Twrca ma prawo domaga si, aby osoby trzecie uznaway, e jest on autorem danego dziea. Wane s tu take te postanowienia, ktre mwi o prawie do zachowania nienaruszalnoci treci i formy utworu oraz do jego rzetelnego wykorzystania (art. 16 pkt 3 ust. o pr. aut.). Wydawnictwo moe si ustrzec przed ewentualnymi pretensjami twrcy z tego tytuu wysyajc mu maszynopis po korekcie redakcyjnej „do zatwierdzenia”, jeli w toku prac redakcyjnych dokonano w tekcie chociaby drobnych zmian. Do naruszenia tych praw autora moe take doj w czasie kopiowania utworu, np. artykuu z czasopisma w czci (pozbawiajc kopi informacji o autorstwie, bd te koczcej artyku bibliografii). Ustawa gwarantuje autorowi prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu (art. 16 pkt 5 ust. o pr. aut.).
Art. 14 ust. o pr. aut. odnosi si do sytuacji, w ktrej pracodawc twrcy jest instytucja naukowa. Z przepisw tych wynika, e uczelni, ktra bez wtpienia jest instytucj naukow, zawsze przysuguje pierwszestwo opublikowania utworu naukowego pracownika, utworu stanowicego rezultat naukowego procesu poznawczego, utworu, ktry pracownik stworzy w wyniku wykonywania obowizkw ze stosunku pracy. Jeli utwr taki zostanie opublikowany, pracownik ma prawo do wynagrodzenia. Nalece do pracodawcy prawo pierwszestwa opublikowania utworu naukowego pracownika wygasa, jeli w cigu szeciu miesicy od dostarczenia utworu nie zawar on z twrc umowy o wydanie utworu albo jeli w okresie dwch lat od daty przyjcia utworu nie zosta ten utwr przez pracodawc opublikowany. Pracodawca ma prawo opublikowania utworu [zwielokrotnienia utworu i udostpnienia egzemplarzy utworu publicznie (art. 6 pkt 1 ust. o pr. aut.)] take w bibliotece cyfrowej uczelni. Biblioteka cyfrowa to, w rozumieniu obecnie obowizujcych przepisw, „biblioteka”, ale o szczeglnym charakterze, nie wyrniaj jej z grona bibliotek, o ktrych stanowi ustawa o bibliotekach, przepisy tego aktu normatywnego, nie ma take odmiennych przepisw w tej sprawie w ustawie o prawie autorskim (m.in. w art. 28 ust. o pr. aut.).
Uczelnia ma prawo wystpienia przeciwko kademu, kto naruszy jej uprawnienie do pierwszestwa opublikowania utworu naukowego pracownika, m.in. take przeciwko wasnemu pracownikowi, ktry swoim dziaaniem uniemoliwi jej skorzystanie z tego prawa, ktry nie zgosi faktu zakoczenia utworu (nie dostarczy uprawnionemu organowi uczelni ustalonego tekstu utworu) i sam, bez zgody tego organu przed upywem ustawowego terminu zawar umow o publikacj utworu. Raz jeszcze trzeba wyranie to podkreli, e opublikowanie utworu naukowego stworzonego w ramach wykonywania obowizkw ze stosunku pracy przez pracownika uczelni – twrc, w okresie, w ktrym uczelnia jest uprawniona do zawarcia umowy na wydanie tego utworu (szeciu miesicy) bd na opublikowanie utworu w cigu dwch lat od daty jego przyjcia (zgoszenia przez twrc, e utwr jest gotowy do rozpowszechnienia, e jest ukoczony i zdaniem twrcy kwalifikuje si do publikacji), wymaga zgody uczelni.
Naley take wskaza na to, e obowizkiem kadego pracownika naukowego bd naukowo−dydaktycznego jest aktywne uczestnictwo w szeroko pojtym „yciu naukowym”, a wic take w konferencjach naukowych, zjazdach itp. Dlatego przepisy nie mog ograniczy prawa pracownika do referowania wynikw jego pracy na wspomnianych „spotkaniach naukowych”, co z kolei z zasady wie si z moliwoci odnotowania tekstu tego wystpienia w materiaach zjazdowych. Zamieszczenie tekstu referatu w tych materiaach w adnym wypadku nie moe by potraktowane jako naruszenie prawa.
Nie ma take znaczenia, w rozumieniu przepisw ustawy o prawie autorskim, status zawodowy pracownika uczelni, jego stanowisko. Przepisy te odnosz si zarwno do nauczycieli akademickich, jak i do pozostaych pracownikw szkoy wyszej, do tych wszystkich osb, ktre bdc pracownikami stworzyy dzieo o charakterze naukowym w wyniku wykonywania obowizkw ze stosunku pracy (rwnie przez pracownikw naukowo−technicznych, bibliotekarzy, pracownikw administracyjnych i innych).
O tym, czy utwr zosta stworzony w ramach wykonywania obowizkw ze stosunku pracy, decyduj przepisy stanowice o zadaniach okrelonej grupy pracowniczej (np. ustawa Prawo o szkolnictwie wyszym w art. 111 stanowi o zadaniach nauczycieli akademickich), wewntrzzakadowe akty normatywne (statuty, regulaminy wydane na podstawie postanowie tych statutw bd te ustaw, np. art. 12 ustawy o bibliotekach). Moe to take wynika z treci umowy o prac zawartej przez uczelni z konkretnym pracownikiem (patrz: art. 119 ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym), z jego zakresu czynnoci (indywidualnego bd te odnoszcego si do okrelonej grupy pracownikw). Na pewno do takich utworw nale take dysertacje, ktre powstay w ramach stosunku pracy pracownika, na urzdzeniach i materiaach instytucji, pod nadzorem „samodzielnego” (doktora habilitowanego, profesora) pracownika nauki – pracownika instytucji, utwory stanowice wynik dziaa warunkujcych awans zawodowy twrcy.
Konieczne jest take umowne uregulowanie problemw zwizanych z wynagrodzeniem twrcy – pracownika uczelni, przepisy art. 14 ust. 1 ust. o pr. aut. stanowi o prawie twrcy do wynagrodzenia. O prawie tym stanowi take art. 45 ust. o pr. aut., jednake przepisy te daj moliwo zrezygnowania przez twrc z wynagrodzenia w drodze zawarcia stosownej umowy.
Inn jest sytuacja, kiedy utworami powstaymi w ramach dziaalnoci uczelni s prace doktorskie bd habilitacyjne osb, ktre nie s jej pracownikami, s np. zatrudnione w innej instytucji naukowej. Tutaj przepisy art. 14 ust. o pr. aut. nie maj zastosowania. Pragnc opublikowa takie dzieo, m.in. w bibliotece cyfrowej uczelni, konieczne jest uzyskanie na to stosownej zgody twrcy (np. wyraenie takiej zgody moe stanowi warunek otwarcia przewodu doktorskiego).
Szkoa wysza moe, bez odrbnego wynagrodzenia dla twrcy, korzysta zarwno z utworu opublikowanego przez ni, jak i „poza uczelni” (w sytuacji, kiedy nie skorzystaa z ustawowego prawa pierwszestwa opublikowania utworu pracownika), jak te z materiau naukowego zawartego w tym utworze. Naley przez to rozumie, e nie ma przeszkd, by z tego utworu korzystali inni pracownicy uczelni, zarwno dla wasnych bada naukowych, jak te prowadzc zajcia dydaktyczne. Utwr ten moe by take przekazany innym, zainteresowanym osobom bd instytucjom („osobom trzecim”). Uczelnia moe, bez odrbnego wynagrodzenia dla autora, wyrazi zgod na to, by korzystali z tego utworu, z zawartych w nim informacji, pracownicy wasnej uczelni, ale take osoby trzecie: inne biblioteki naukowe, inne szkoy wysze (ich jednostki organizacyjne), inne osoby fizyczne zainteresowane tematyk bada, pod warunkiem, e wynika to z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostao postanowione w umowie z pracownikiem – twrc.
Zatrzymujc si nad problemem „uzgodnionego przeznaczenia utworu” nie wolno zapomina o tym, e przeznaczeniem kadej publikacji naukowej jest przekazanie zawartych w niej informacji, wynikw bada, opinii itp. szerokiemu ogowi zainteresowanych osb. Nie wolno take zapomina o tym, e publikacje pracownikw instytucji naukowych stanowi czsto wynik pracy szerszego grona osb, wsppracownikw twrcy (nie zawsze wspautorw, czsto tylko pracownikw „technicznych”, laborantw i innych opacanych przez instytucj naukow), e z budetu instytucji zapacono za materiay do bada, w kocu, e badania prowadzono na aparaturze stanowicej wasno instytucji. Dlatego te nie ma ogranicze w korzystaniu z tych dzie na podstawie przepisw o dozwolonym uytku chronionych utworw, przepisw rozdz. 3 oddz. 3 ustawy o prawie autorskim.
Piszc o prawach autorskich pracownikw uczelni naley take przypomnie o „prawie cytatu”, o tym, e wolno przytacza we wasnych utworach cytaty z kadego utworu, jeli takie przytoczenie jest uzasadnione wyjanieniami, analiz krytyczn, nauczaniem lub prawami gatunku twrczoci (art. 29 ust. 1 ust. o pr. aut.). Korzystanie z utworu w ramach dozwolonego uytku zobowizuje korzystajcego do wymieniania imienia i nazwiska twrcy cytowanego utworu oraz rda (art. 34 ust. o pr. aut.). Zawsze trzeba pamita o tym, e korzystanie z cudzego utworu, w zakresie dozwolonym przez ustaw, nie moe narusza normalnego korzystania z utworu lub godzi w suszne interesy twrcy (art. 35 ust. o pr. aut.).
I jeszcze jedna uwaga. Wydawca utworu zbiorowego to take wydawca czasopisma (utworu zbiorowego skadajcego si z kilku elementw skadowych – artykuw). Wydawca ma autorskie prawa majtkowe do utworu zbiorowego – jako caoci, a przede wszystkim prawa do tytuu. Prawo do tytuu czasopisma przysugujce wydawcy opiera si na domniemaniu, ktre moe by obalone, gdy bdzie mona udowodni, e przysuguje ono innej osobie.
Nie mona kwestionowa praw wydawcy czasopisma, ktry odpowiada za terminowe wydanie numeru, za jego poziom oraz za osignicie „sukcesu rynkowego”, a wic za to, by czasopismo „si sprzedawao”, za to, by pozyska rodki finansowe na kolejne wydania. Wydawca ma liczcy si wkad twrczy, jest autorem koncepcji utworu zbiorowego (czasopisma), „konstrukcji” jego poszczeglnych numerw, wyraajcej si waciwym zebraniem poszczeglnych czci utworu zbiorowego – artykuw rnych autorw, jak te, czsto, zebraniem ocen ich wartoci i wycigniciem z tych ocen waciwych wnioskw.
Kady twrca dziea – elementu skadowego utworu zbiorowego (m.in. artykuu w czasopimie) ma nadal autorskie prawa majtkowe do swojego utworu. Autorzy poszczeglnych czci utworu zbiorowego maj pene prawa autorskie i kademu z nich przysuguj prawa autorskie do opracowanych przez nich tekstw. Oczywicie nie wyklucza to prawa autorw do zezwolenia w umowie wydawniczej wydawcy na okrelone dziaania. Mog oni jednak mie te prawa ograniczone, m.in. w zwizku z przepisami art. 14 ust. o pr. aut.
Konieczne jest take przypomnienie przepisw ustawy (art. 11 ust. o pr. aut.) mwicych o „utworach zbiorowych”. Utwr zbiorowy (z wyroku Sdu Apelacyjnego w Krakowie z 10 lutego 1995 r. Nr I AC 722/94) „skada si z szeregu oddzielnych od siebie i odrbnych partii, ktre czy w jedn cao dziaalno redaktorska, polegajca przede wszystkim na odpowiednim wyborze oraz ukadzie tych partii. Zaoeniem dziea zbiorowego jest to, e poszczeglne jego czci s dzieami poszczeglnych autorw” (Barta J., Czajkowska−Dbrowska M., wikalski Z., Markiewicz R., Traple E., Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, wyd. IV, Kantor Wydawniczy „Zakamycze”, 2005.).
Na koniec warto take przypomnie o prawach bibliotek, wynikajcych z przepisw art. 28 ust. o pr. aut. Biblioteki (a take archiwa i szkoy) mog udostpnia nieodpatnie, w zakresie swoich zada statutowych (okrelonych przepisami statutu uczelni bd te regulaminu organizacyjnego wydanego na podstawie przepisw tego statutu, regulaminu, o ktrym mowa w art. 12 ustawy o bibliotekach; posiadanie przez bibliotek takiego regulaminu stanowicego o zadaniach, organizacji i szczegowym zakresie dziaania biblioteki jest ustawowym obowizkiem), egzemplarze utworw rozpowszechnionych, utworw, ktre za zezwoleniem twrcy zostay w jakikolwiek sposb udostpnione publicznie (art. 6 pkt 3 ust. o pr. aut.).
Przepisy te odnosz si take do bibliotek cyfrowych. Mona w nich zamieszcza utwory, do ktrych prawo pierwszestwa opublikowania posiada uczelnia, a take inne utwory ju rozpowszechnione na zasadach i w zakresie ustalonym przepisami aktw wewntrznych uczelni (statutu, regulaminu biblioteki).
Z obowizujcych przepisw i z tego tekstu wynikaj nastpujce wnioski:
• zarwno pracownicy uczelni – twrcy, jak i ich zwierzchnicy oraz organy uczelni, musz zna obowizki naoone na nich przez przepisy art. 14 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych mwice o pierwszestwie opublikowania utworu przez uczelni;
• organy uczelni maj obowizek podejmowania decyzji o skorzystaniu bd te o rezygnacji z prawa pierwszestwa opublikowania utworu pracownika na zasadach okrelonych powoanymi przepisami;
• organy uczelni maj prawo do podejmowania decyzji zwizanych z udostpnianiem dzie pracowniczych, zgodnie z ich przeznaczeniem, osobom trzecim, tak innym pracownikom instytucji macierzystej, jak i osobom z zewntrz, zatrudnionym w innych instytucjach, m.in. innym pracownikom nauki, osobom ksztaccym si itp., np. za porednictwem odpowiednich bibliotek naukowych, take bibliotek cyfrowych.