Nieco bardziej optymistyczny, ale ciągle niezadowalający, jest scenariusz słabnącego rozwoju. Realizować się on będzie przy założeniu, że w kraju znajdą się politycy rozumiejący niezbędność wprowadzania reform wewnętrznych stymulujących modernizację.

Polska 2020

Artur Wolski

Polacy nie chcą już wierzyć hasłom i sloganom wyborczym o lepszej przyszłości, która ma się pojawić wkrótce. 20 lat procesu transformacyjnego wyrobiło przeświadczenie, że „nic nie zrobi się samo”. Młodzi ludzie uważają, co potwierdzają sondaże, że nadszedł już czas odpowiedzialnego uczestnictwa w tworzeniu nowej jakości kraju. Są gotowi do podjęcia trudu śmiałych decyzji i otwarcia Polski na świat. Aby im pomóc, nauka dostarcza doskonałego narzędzia, jakim są wyniki Narodowego Programu Foresight – Polska 2020, zaprezentowane 16 lutego br. To również czytelny drogowskaz dla polityków podejmujących strategiczne decyzje. Jest jednak kilka czynników komplikujących prognozowanie.

Drzemią w nas – jak mówi prof. Michał Kleiber, prezes Polskiej Akademii Nauk, kierownik naukowy Narodowego Programu Foresight – Polska 2020 – historyczne uwarunkowana niechęci do aktywności planistycznej. Pamiętamy je dobrze z okresu komunistycznego. Jest poza tym świadomość istnienia nadmiaru nieskutecznych rządowych dokumentów strategicznych, które nigdy nie zostały zrealizowane. Brakuje w kraju funkcjonalnej administracji mogącej udźwignąć ciężar wprowadzanych zmian. Obywatele przez tyle lat widzą ciągłe niedofinansowanie sektora wiedzy i sami odczuwają niedosyt dostępu do nowych technologii, co odbija się na standardzie życia. Nie ma też od dawna odpowiedniego poziomu debaty publicznej i zwyczaju rozmowy ze społeczeństwem. Te i wiele jeszcze innych czynników skutecznie blokują naszą wiarę w prognozowanie i możliwości jej sprawdzania się.

Czym jest Foresight?

Termin foresight określa prognozę, której realizacja zależna jest od naszych decyzji podejmowanych w okresie trwania danego zjawiska. Ponad 5000 ekspertów, pracując przez 2 lata, stworzyło dzięki metodyce „badania przyszłości” różne wizje Polski w roku 2020, kluczowo zależne od działań, które my, Polacy, zdecydujemy się podejmować „po drodze”. Foresight ma na celu wskazanie przyszłych potrzeb, szans i zagrożeń związanych z rozwojem społecznym i gospodarczym oraz zaplanowanie odpowiednich działań z dziedziny nauki i techniki. W realizacji foresightu wykorzystuje się dyskusje panelowe, warsztaty celowe, metodę Delphi, scenariusze rozwoju dziedzin, seminaria itp.

Ekspertyzy powstałe podczas realizacji procesu foresight mogą dostarczać informacji o istniejących niszach rynkowych i możliwościach ich wykorzystania oraz o nowych tendencjach rozwojowych, a także ich odbiorze przez społeczeństwo.

Foresight po raz pierwszy zastosowano w Japonii w roku 1970 i upowszechniono na świecie na przełomie XX i XXI wieku, m.in.: w Niemczech, Francji, Korei Płd., Wielkiej Brytanii, Holandii, Austrii, Hiszpanii, RPA, Tajlandii, Indonezji, Peru, Brazylii, a w ostatnich latach w Czechach i na Węgrzech. Aktualnie na świecie realizowanych jest z pewnością kilkaset projektów foresight, poza NPF – Polska 2020 kończą się prace przy 16 projektach tego typu. Wiele z uzyskanych na świecie rezultatów wykorzystano przy tworzeniu strategii rozwoju poszczególnych firm, branż, regionów i całych krajów.

W czasie tworzenia foresightu w poszczególnych grupach tematycznych pracowało ponad 300 najwybitniejszych autorytetów, natomiast w realizacji pewnych zadań odwoływano się do wiedzy prawie 6 tys. ekspertów określanych mianem zewnętrznych. W ideę foresightu zaangażowani byli, obok naukowców, także przedstawiciele administracji rządowej, samorządowej, organizacji pozarządowych, stowarzyszeń naukowo−technicznych. Pomagali studenci, dziennikarze, przedsiębiorcy.

Wyróżniono cztery grupy tzw. czynników kluczowych. Pierwsza grupa to czynniki opisujące problematykę globalizacji i integracji europejskiej, a wśród nich m.in.: rynki finansowe, bezpieczeństwo międzynarodowe, rynki surowców, migracje ludności, sytuacja w Unii Europejskiej.

Druga grupa czynników kluczowych charakteryzuje reformy wewnątrz kraju, a wśród nich: system zabezpieczeń społecznych, ochronę zdrowia, instytucje publiczne, regulacje sektora finansowego, wymiar sprawiedliwości, system podatkowy, funkcjonowanie samorządów. Te dwie zintegrowane grupy czynników kluczowych – zewnętrznych i wewnętrznych – stanowią szkielet do budowy scenariuszy przyszłej sytuacji kraju. „Analizę uzupełniliśmy dwiema dodatkowymi grupami czynników, bardziej szczegółowymi, ale nie mniej kluczowymi dla przyszłości kraju” – mówi w wielu wywiadach prof. M. Kleiber.

Trzecia grupa czynników kluczowych to elementy charakteryzujące gospodarkę opartą na wiedzy, a wśród nich: kapitał intelektualny i system edukacji, potencjał naukowo−badawczy, system wdrażania innowacji, przedsiębiorczość high−tech, dostępność kapitału podwyższonego ryzyka, infrastruktura teleinformatyczna, ochrona własności intelektualnej, uspołecznienie polityki naukowej.

Wreszcie czwarta grupa to czynniki odnoszące się do społecznej akceptacji działań modernizacyjnych, a wśród nich: partycypacja społeczeństwa obywatelskiego, rozkład kosztów polityki rozwojowej, instytucje społeczeństwa obywatelskiego, ewolucja dominującego systemu wartości.

Scenariusze dla Polski

Jest ich pięć. Najbardziej pesymistyczny – scenariusz zapaści. Tu żadna grupa czynników kluczowych nie sprzyja rozwojowi: procesy globalizacji i integracji europejskiej napotykają na kłopoty, pozostawiona własnemu losowi Polska nie potrafi wypracować skutecznej polityki rozwojowej, nasila się drenaż mózgów, systemy edukacji, nauki i innowacji nie nadążają za wyzwaniami czasu, społeczeństwo nie wykazuje dostatecznej woli zmian.

Nieco bardziej optymistyczny, ale ciągle niezadowalający, jest scenariusz słabnącego rozwoju. Realizować się on będzie przy założeniu, że w kraju znajdą się politycy rozumiejący niezbędność wprowadzania choćby pewnych reform wewnętrznych stymulujących modernizację, a na świecie i w Europie trwać będą procesy integracyjne sprzyjające rozwojowi gospodarczemu Polski. Nasz kraj próbuje być aktywnym uczestnikiem polityki międzynarodowej – co udaje się przynajmniej w początkowym okresie. Później ujawniają się poważne kłopoty wynikające z braku doceniania wiedzy i społecznej kreatywności jako kluczowych czynników rozwoju – zaniedbane uczelnie, kulejąca edukacja ustawiczna, niewydolny system wdrażania innowacji, brak stymulatorów przedsiębiorczości wraz z brakiem społecznego poparcia dla kontynuowania twardych działań reformatorskich uniemożliwiają dalszy rozwój. Sytuacja pogarsza się z każdym rokiem – pod koniec drugiej dekady Polska staje w obliczu poważnego kryzysu.

Kolejny, bardziej optymistyczny scenariusz to scenariusz trudnej modernizacji. Zakłada on niekorzystną sytuację międzynarodową (przedłuża się globalny kryzys, instytucje międzynarodowe ulegają osłabieniu), ale pozytywne zmiany w naszym społeczeństwie. Elitom politycznym udaje się stworzyć przekonywającą wizję polityki modernizacyjnej, której ważną częścią są reformy szeroko rozumianego środowiska wiedzy. Stopniowo rośnie społeczne poparcie zmian, poprawia się innowacyjność i kreatywność społeczna we wszystkich obszarach życia społecznego. Czytelna wizja polityczna i jej społeczne poparcie umożliwiają stały rozwój kraju mimo przedłużających się kłopotów międzynarodowych.

Jeszcze atrakcyjniejszą perspektywą rozwojową jest scenariusz twardych dostosowań. Bazuje on na założeniu, że świat i Unia Europejska odnajdują drogę do trwałej i stabilnej współpracy, a Polska jest beneficjentem tego procesu. Politykom udaje się stworzyć realny plan przechodzenia do gospodarki opartej na wiedzy, następuje stopniowa poprawa efektywności funkcjonowania instytucji edukacyjnych i badawczych, konsekwentnie wprowadzane są reformy dynamizujące gospodarkę, własne, innowacyjne technologie zaczynają kształtować rozwój wybranych gałęzi przemysłu. Brakuje jednego – pełnego zrozumienia, zaangażowania i w konsekwencji jednoznacznego poparcia całego społeczeństwa dla procesu reform. Uniemożliwia to przeprowadzenie niektórych ważnych reform – rozwój kraju jest przez to znacznie wolniejszy niż mógłby być dzięki korzystnemu układowi pozostałych czynników kluczowych.

Dla porządku wymieńmy także ostatni z rozpatrzonych – scenariusz skoku cywilizacyjnego. Jest to oczywiście sytuacja wymarzona i, niestety, mało prawdopodobna. Realizacja takiego scenariusza wymaga korzystnego układu wszystkich czynników kluczowych – w konsekwencji po kilkunastu latach sytuacja w Polsce staje się przykładem udanej transformacji i obiektem zazdrości społeczności międzynarodowej. Szybko zbliżamy się do tych krajów, na przykładzie których budujemy sobie dzisiaj wszystkie nasze aspiracje cywilizacyjne.

kultura publicznej debaty

„Czekają nas trudne i ciekawe czasy, w których kluczem do sukcesu będzie społeczne zaangażowanie w budowę sprawnego państwa i zdolność do pozyskiwania, tworzenia i wykorzystywania wiedzy, będącej fundamentem nowoczesnej gospodarki i rozwoju cywilizacyjnego” – twierdzi prof. Michał Kleiber. Warto dodać, że problem obszarów wiedzy, jakie należałoby tworzyć i wykorzystywać w naszej sytuacji tak, aby uzyskać największe korzyści społeczne, był przedmiotem oddzielnych analiz w zrealizowanym projekcie.

Pamiętajmy, że celem foresightu jest stworzenie również modelu kultury debaty publicznej, prowadzącej do uzgodnienia różnych wizji rozwoju kraju, a którego realizacja będzie jednak zależna od naszych działań.

Najnowsza historia uczy nas niestety pokory wobec optymizmu, którego Polakom nie brakuje. „Niemało dobrych dokumentów odłożono na półki bez jakichkolwiek prób ich użycia w praktyce gospodarczej” – mówi prof. Michał Kleiber. Trzeba więc mieć nadzieję, że wyniki NPF – Polska 2020 zostaną przestudiowane z dostateczną uwagą przez politycznych decydentów.