Nie na wszystkie ksiki zawsze jest odpowiedni czas. Rynkowy umys najlepiej czyta w okresie… gospodarczego kryzysu. A jeli jego kulminacja przypada na rok, ktrego patronem jest Karol Darwin, ksika Michaela Shermera, amerykaskiego historyka nauki i zapalonego mionika kolarstwa, staje si lektur obowizkow.
Ale nie okolicznoci zewntrzne, niezalene przecie od autora, stanowi o randze tej pozycji. Wartoci sam w sobie jest sposb ukazania tematu. Shermer sprowadza dobr naturalny i niewidzialn rk rynku do wsplnego mianownika, jakim jest ekonomia ewolucyjna. Pokazuje analogie midzy dwoma mechanizmami z pozoru tak odlegymi od siebie, a jednak bliskimi. Bo tak jak dobr naturalny odrzuca to, co ze, tak i w gospodarce pozostaj jedynie produkty dobrej jakoci, uyteczne, cieszce si popytem. Teoria ekonomii ewolucyjnej nie jest nowa – zaistniaa w pocztkach XX w. – niemniej prno dzi jej szuka w awangardzie koncepcji ekonomicznych. Po przeczytaniu tej ksiki trudno zrozumie, dlaczego wci to Homo economicus pozostaje obowizujc doktryn. Moe po prostu chcemy sdzi, e kierujemy si zdrowym rozsdkiem?
Shermer, jak na zawodowego sceptyka przystao (jest zaoycielem Skeptic Society i wydawc magazynu „Skeptic”), bierze si za bary z takim myleniem, bezlitonie obnaajc jego podstawowe zaoenie, jakoby czowiek we wszelakich posuniciach, w ktrych w gr wchodz pienidze, kierowa si li tylko rozumem. Kae nam wybiera. Pewna firma oferuje nowy telefon komrkowy za 100 dolarw, ale pi ulic dalej identyczny model mona kupi za 50. Kt by nie skorzysta z okazji? A gdyby ta sama firma sprzedawaa notebooka za 1000 „zielonych”, a kilkaset metrw dalej by on dostpny za jedyne 950, to te wybralibycie si na spacer? Jeli odpowied brzmi „nie”, to wanie znaczy, e logika nie bya tutaj waszym sprzymierzecem, bo przecie w obydwu przypadkach chodzio o zaoszczdzenie takiej samej sumy. Autor pyta dalej: wolicie by stutysicznym klientem kina i otrzyma w nagrod 100 dolarw czy te by milion pierwszym – dosta wicej, bo 150, ale widzie, jak ten przed wami, milionowy klient, odbiera bonus w postaci 1000 „baksw”?
Nad odpowiedzi nie ma co si zastanawia. Zakodowana jest ona w nas od tysicy lat. Te same „programy”, ktre steroway zachowaniem w gospodarce owiecko−zbierackiej, wyznaczaj dziaania w gospodarce konsumencko−handlowej. Potrafilimy jedynie waciwie zaadaptowa je do naszych wzrastajcych psychologicznych aspiracji. Nad egoizm zaczto wic przedkada bezinteresowno, a wsppraca okazaa si cenniejsza od rywalizacji. Pojawio si te zaufanie, dla Shermera najbardziej kluczowa emocja. Jego zdaniem, sieci oparte na zaufaniu i gwarantujce ich istnienie instytucje spoeczne skaniaj ludzi do moralnego postpowania. A to prowadzi do wzrostu gospodarczego. W ten sposb od hord, klanw i plemion moglimy przej do demokratycznych imperiw, od braku wymiany handlowej – do wolnego rynku.
Niejednokrotnie w trakcie lektury czuem si skonfundowany. Najbardziej chyba dlatego, e na wikszo stawianych przez autora pyta odpowiadaem tak, jak chcia, potwierdzajc tym samym jego zaoenie o irracjonalnoci ludzkich zachowa. Taka lustrzana konfrontacja z samym sob daje wicej ni niejedna lekcja teorii. To dokadnie tak, jak z kryzysem. Dopki nie poczuje si go w kieszeni, trudno uwierzy w jego istnienie.
Rozprawa o nienawici francuskiego filozofa Andr Glucksmanna zasuguje na uwan lektur, poniewa jest dzieem odwanym, walczcym, idcym pod prd dominujcym nurtom lewicujcej myli europejskiej. Jest ostrzeeniem. Przy tym napisana jest z pasj publicystyczn bardziej ni filozoficzn, cho pena jest erudycji, odniesie do literatury.
Przedmiotem Rozprawy nie jest jednak nienawi, a zo moralne w wiecie, zo „przez due Z”. Motywem do jej napisania by za fakt negowania za (nienawici) jako takiego. „Wikszociowa i konformistyczna teza brzmi nastpujco: nienawi przez due „N” nie istnieje. W gruncie rzeczy dowiadczan i okazywan nienawi naley zredukowa do poprzedzajcych j przyczyn zewntrznych: nieszczcia, niefortunnych wydarze, ndzy, frustracji, upokorze i zniewag. Nienawi jest tylko zgniym owocem niedostatkw edukacji, ktra rczy, e to, co pono nie istnieje, zostanie przez ni wyplenione. Potem nastpi powszechne uniewinnienie i zgodne uciski. Teza, ktrej bronimy, jest zgoa odmienna: nienawi istnieje i kady z nas si z ni zetkn.”
Wskamy dwie interesujce kwestie. Pierwsza to opis struktury dziaania rzdzonego nienawici. Glucksmann, w nawizaniu do antycznego dramatu i pism Seneki, wskazuje trzy etapy takiego dziaania: dolor, furor i nefas: „kanoniczny scenariusz nadajcy tragedii struktur rozwija si w trzech etapach. Pierwsza runda, dolor, bohater kryje si w sobie, daje si pochon swemu cierpieniu, wyolbrzymia je do tego stopnia, e nie syszy w sobie nic poza nim. Druga runda, furor, bl objawia si na zewntrz i ciera w proch to, co bliskie, pniej to, co bardziej odlege. Ostatnia, trzecia runda, nefas, kiedy nieznana dotd zbrodnia zmiata lad teraniejszoci i przyszoci (...). W sercu mechanizmu porusza si niewzruszony silnik, odio, gniew (...) w caoci jest jednym wzburzeniem i znajduje swj wyraz w gwatownym porywie szau i zionie z gruntu nieziemsk dz broni, krwi, miertelnych tortur”.
Druga interesujca rzecz to trzy miejsca, ktre Glucksmann wskazuje jako tereny wspczesnej nienawici. Po pierwsze, wspczesny antysemityzm, ogniskujcy si w powszechnej, przynajmniej we Francji, niechci do Izraela oraz sympatii do islamu i Palestyczykw; dzisiejszy terroryzm za to, wedug Glucksmanna, nowa ikona nienawici. Drugi przejaw nienawici to dominujcy w Europie kontynentalnej antyamerykanizm, z Bushem przyrwnywanym w prasie np. francuskiej (sic!) do Hitlera i z zachwytami nad klsk Ameryki, jakie si pojawiy po 11 wrzenia 2001. Trzecia za forma nienawici to „najstarsza w historii” nienawi do kobiet. Trwao i powszechno tej ostatniej tumaczona jest przez Glucksmanna saboci kobiety. „W jej nagiej i widocznej skoczonoci jawi si jako alter ego wszystkich ego, ktrych zuchwao kae im traktowa j z gry.”
Na koniec uwaga (krytyczna?). Rozprawa nie daje (chyba w ogle nie szuka) metafizycznego wyjanienia fenomenu za. Pytanie o natur za i jego korzenie (w naturze czowieka?) w ksice nie pada. Autor zatrzymuje si (by moe w sposb zamierzony, eby nie straci dononoci krzyku) na paszczynie fenomenologicznej. Ten, kto wierzy, e zo istnieje, ale chciaby si dowiedzie dlaczego, nie jest zatem jej gwnym adresatem.
Czsto si syszy, e nie ma zych ludzi, s tylko ze uczynki. Rodney Castleden z takim twierdzeniem raczej by si nie zgodzi. Przedstawia w swojej ksice ludzi, ktrzy celowo i systematycznie popeniali ze czyny. W ich postpowaniu nie byo niczego przypadkowego czy nieumylnego, zatem trudno szuka usprawiedliwienia tego, co zrobili. Autor wychodzi z zaoenia, e zo jest komponentem naszego ycia, czy tego chcemy, czy nie. Naley mu si przyjrze z bliska, po to, by je zrozumie (przynajmniej prbowa), broni si przed nim, a jeszcze lepiej – umie zdusi je w zarodku.
Zo w duej mierze zaley od ducha epoki. Niektre okresy w historii wydaj si bardziej obfitowa w zych ludzi ni inne. Dwudziesty wiek wie si z niespotykan wczeniej epidemi za, prawdopodobnie dlatego, e technologia i uprzemysowienie dziaa wojennych uczyniy stosunkowo atwym zabijanie ogromnej iloci ludzi przy uyciu broni masowego raenia. Kady z 20 najwikszych krwawych epizodw XX stulecia, opisywanego jako haemoclysm, czyli powd krwi, pociga za sob miliony ofiar.
Castleden pisze we wstpie, e jego praca jest dokadn analiz za. Takie twierdzenie jest jednak mylce. W ksice opisano ponad 90 najgorszych ludzi, ale na kad posta przypadaj zaledwie 2−3 strony. To zdecydowanie za mao, by czytelnik mg wnikn w psychik zbrodniarza, zrozumie go czy przerazi si jego sposobem mylenia i czynami. Opisywani ludzie pozostaj papierowi, bo suche fakty, jakimi autor operuje, nie s w stanie poruszy nas, zbulwersowa, sprawi, e poczujemy do tych potworw odraz i wstrt. Nie da si jednak ukry, e ksik wertuje si z nieprzyzwoit ciekawoci i apczywoci, nieco wstydzc si tego, e zo moe bardziej pociga ni dobro.
Autor grupuje opisywane postaci ze wzgldu na rne rodzaje za. S wrd nich: Straszne kobiety, Nazici, Seryjni mordercy, Wspczeni tyrani i zbrodniarze wojenni. Wszystkich jednak czy jedna charakterystyczna cecha: nieprzewidywalno. Iwan Grony np. cierpia na depresj maniakaln z napadami szalonego sadyzmu na przemian z okresami statycznej depresji religijnej, kiedy to nosi pokutne odzienie i publicznie wyznawa swoje grzechy. Kaligula jako may chopiec doskonale odgrywa rol maskotki wrd onierzy, ktrzy ubierali go w malutki mundur i rwnie mae, onierskie buty. Zaledwie kilka lat pniej uroczy chopczyk przeobrazi si w dzik besti uzalenion od ekscesw seksualnych. Elbieta Batory, pikna hrabianka o gadkiej cerze i jasnych wosach, z braku innych rozrywek na zamku pia ludzk krew i staa si inspiracj Brama Stokera do stworzenia powieci o Drakuli. Heinrich Himmler podczas wizyty na froncie rosyjskim oglda zorganizowan specjalnie dla niego egzekucj – rozstrzelanie setki ydw. Zrobio mu si niedobrze i prawie zemdla. Po tym zdarzeniu zarzdzi bardziej „humanitarn” metod egzekucji: zastosowanie trujcego gazu w specjalnie zbudowanych komorach, upozorowanych na kabiny prysznicowe. By to przeraajcy przebysk wraliwoci i czowieczestwa.
Zo kci si z zasadami – przynajmniej dla wikszoci z nas – i cho wolimy o tym nie pamita, stanowi integraln cz historii, a co gorsza – jest nieodcznym elementem naszej codziennoci.
Dostalimy kolejn ju ksik powsta na podstwie materiaw zgromadzonych podczas pracy nad Wielk Encyklopedi PWN. Tym razem jest to obszerne opracowanie dziejw ludzkiej twrczoci, zarwno w dziedzinie myli teoretycznej, jak i wszelkich przejaww artystycznej aktywnoci. Chronologiczny ukad ksiki pozwala ledzi rozwj kultury od prehistorii a do naszych czasw. Cao podzielono na pi rozdziaw wedug wielkich epok (Prahistora i staroytno, redniowiecze, Nowoytno, Wiek XIX i Wspczesno), a w ich ramach pomieszczono przegld kierunkw i stylw (np. od preromantyzmu do secesji w rozdziale Wiek XIX, od fowizmu do wideo−artu we Wspczesnoci). W krgu zainteresowa twrcw encyklopedii znalazo si cae spektrum dziedzin sztuki: od architektury, przez rzeb i malarstwo, muzyk, literatur i teatr, po film i sztuki audiowizualne. Zasadnicze teksty opisujce kierunki w dziejach kultury s bogato ilustrowane oraz uzupenione o dodatkowe zestawienia, noty i opisy. Otrzymujemy wic kompetentny przewodnik po historii sztuki. Jeli dodamy do tego staranno i estetyk wydania, pozostaje tylko poleci t ksik wszystkim zainteresowanym sztuk zarwno zawodowo, jak i hobbystycznie.
Jaki obraz dziaalnoci artystycznej czowieka wyania si z tej ksiki? Niewtpliwie jest to obraz upadku. Monumentalne dokonania staroytnoci, ktrych tylko niewielka cz dochowaa si do naszych czasw i odwoujce si do nich dziea nowoytnego klasycyzmu, akty strzeliste redniowiecza tworzone ad maiorem Dei gloriam i urocze deformacje barokowo−rokokowych manieryzmw, gboko humanistyczne zainteresowania renesansu i realizmu czy pozytywizmu, rozwichrzone parapsychologie romantyczne i ekspresjonistyczne lki, a take przeestetyzowane, patetyczne dziea symbolizmu czy secesji – wszystkie te prdy i trendy w kulturze czyo jedno podstawowe kryterium: wysokie umiejtnoci warsztatowe artystw, to, co z jzyka niemieckiego znamy jako kunst. Dziki dbaoci o artystyczny ksztat i wyraz dziea, twrca nie traci kontaktu z odbiorc. Sztuka nie zawsze bywaa „Bibli dla ubogich”, niemniej forma wci pozostawaa paszczyzn komunikacji, nawet z nieco mniej wyrobionym odbiorc.
I komu to przeszkadzao? – mona by zapyta. Demonta sztuki zacz si na przeomie wiekw XIX i XX, w epoce moderny. Wtki indywidualistyczne pojawiay si, co prawda, ju przedtem, ale teraz haso walki z filistrem i jego konsekwencja – „sztuka dla sztuki” wprost nakazyway ignorowa potencjaln publiczno. Od tej pory jzyk sztuki staje si coraz bardziej hermetyczny, a jej tematyka systematycznie si zawa do samego artysty i aktu twrczego, za metody oddziaywania ograniczaj si do prowokacji i szokowania. Artyst moe zosta kady, wystarczy, e bdzie mia na to papier, a wwczas wszystko, co wychodzi spod jego rki, staje si automatycznie dzieem sztuki. Coraz bardziej grnolotnie brzmice manifesty, zastpuj rzeczywiste dziaania artystyczne.
I tak rozchodz si drogi twrcw i ich odbiorcw. Pomieszanie jzykw powoduje brak jakiejkolwiek komunikacji. Budowa Wiey Babel, wiadczcej o potdze wyobrani i kunsztu, o tkwicej w czowieku Boej iskrze, przerabiajcej „zjadaczy chleba w aniow”, zostaje skutecznie przerwana. I nic nie wskazuje na to, by prace mogy kiedy znowu ruszy z miejsca. Pouczajce, cho niewesoe.
O Ryszardzie Kapuciskim wydano ju kilka prac, na og zbiorowych. Jedn z nich jest ksika opracowana przez Bogusawa Wrblewskiego. Autorami szkicw s znani i uznani krytycy literaccy, literaturoznawcy, jzykoznawcy, twrcy, politolodzy czy akademicy o zainteresowaniach kulturoznawczych: W. Pisarek, J. Bralczyk, M. Czermiska, M. Gowiski, J. Mikoajewski, L. Mdzik, P. Czapliski i inni.
Badacze rozpatruj twrczo Kapuciskiego przede wszystkim jako pisarza. Posugujc si instrumentarium literaturoznawczym i jzykoznawczym, opisuj jego utwory w wymiarze przynalenoci do literatury. Wnikliwie omwione zostay jego dwa tomy wierszy.
Mimo e opracowaniom tym trudno odmwi bogactwa poznawczego, to jednak czego w ksice brakuje. Skoncentrowano si przewanie na „formie”, a przecie jdro pisarstwa Kapuciskiego mieci si gdzie indziej. Ale i nie tutaj tkwi przyczyna pewnej saboci tego skdind ciekawego wydawnictwa. Problem, jak sdz, polega na tym, e wobec twrczoci Kapuciskiego przyjto postaw afirmatywn: jego teksty, wypowiedzi i autokomentarze przyjto nieomal w kategoriach sowa objawionego. A przecie badacze, wgbiajc si w osobowo twrcz autora Hebanu bezbdnie pokazuj, e rdem jego pasji podrowania i pisania by samokrytycyzm i krytycyzm wobec wiata. Wielko Kapuciskiego najbardziej ujawnia si wtedy, gdy czytelnik podejmuje z nim polemik (uczyni to w jakim stopniu w swoim syntetycznym szkicu P. Czapliski, ktry pokazuje, jak reporter dotar do granic uprawianego przez siebie gatunku).
Mimo powyszego zastrzeenia, zachcam do lektury tego wielowymiarowego portretu, w ktrym Kapuciski odkrywany jest jako mdrzec, prozaik, poeta, eseista, dziennikarz, fotograf, wykadowca, politolog, filozof, kulturoznawca, uczestnik najnowszej historii zarwno Polski, jak i Azji, Afryki czy Ameryki Poudniowej. Tak wielu autorw o rnej wraliwoci i zainteresowaniach dostrzego wsplne wyjtkowe waciwoci pisarstwa Kapuciskiego – jest ono emanacj czy te nastpstwem ywego czowieczestwa. Zdolno pisarza do empatii, do wspodczuwania oraz autentyczne zaciekawienie drugim czowiekiem wyznaczaj tu swego rodzaju pewnik, od ktrego zaczyna si mylenie o Kapuciskim. W tych rozmaitych narracjach, w ktrych pojawia si czasem ton osobisty, poufay, powtarzaj si tak kluczowe dla zrozumienia tego pisarstwa sowa, jak: „godno”, „wolno”, „rwno”, „braterstwo”, „kultura”, „tosamo”, „inno”. Nie ulega wtpliwoci, e wiele za bierze si z tego, i kto kogo upodli lub pragnie to zrobi z racji przyznawania wycznie sobie lub swojej kulturze faktycznej wartoci. Reportaysta pokaza mnstwo razy, e upodlenie byo i jest jednym z najskuteczniejszych sposobw realizowania dzy dominacji.
Zastanawia mnie, e aden z autorw nie waha si przed identyfikowaniem tekstw Kapuciskiego z nim samym. Odejcie za od fikcji nie stanowi przeszkody, by traktowa jego ksiki w kategoriach artystycznych. wiadomo, e autor Imperium odnosi si wci do obserwacji i dowiadcze realnych, wzmacnia u interpretatorw potrzeb snucia refleksji etycznej. Nikt si nie dziwi, e Kapuciski podj si misji zrozumienia tego, co dzieje si z ludmi i ludzkoci. Wspominam o tym, bo mogo si wydawa, e nawet w uniwersyteckim dyskursie humanistycznym pozbylimy si wiary w moraln funkcj literatury.
Co czy „Dam z harf” i w. Krzysztofa z Kopic, epitafia Kitlizw, figur Chrystusa znalezion na skadowisku kamieni Zieleni Miejskiej w Opolu, kolumn dominikask, figury czterech pr roku z Biestrzykowic? Nie tylko to, e wszystkie te przepikne, zabytkowe rzeby zostay przez bezmylnych ludzi skazane na zniszczenie, a nastpnie uratowane dziki pasji jednego czowieka. Take to, e dzi zdobi budynki i place Uniwersytetu Opolskiego. W ssiedztwie Collegium Maius i wspomnianych zabytkowych figur pojawiy si te pomniki wybitnych artystw kultury popularnej: A. Osieckiej, Cz. Niemena i M. Grechuty. Wszyscy oni byli zwizani z Festiwalem Piosenki Polskiej w Opolu. Posgi stare i nowe czy nie tylko miejsce posadowienia, ale take to, e powstay z inicjatywy prof. Stanisawa Niciei, byego rektora UO.
Ksika opowiada o tym, jak z ruin podominikaskiego budynku, ktry przez wiele lat peni funkcj szpitala, powsta wspaniay gmach uniwersytecki – Collegium Maius. Pasja prof. Niciei doprowadzia do odbudowy zabytkowych gmachw (rwnie Collegium Minus, czyli dawny sierociniec), a take do ozdoby tych obiektw i ich okolicy wspaniaymi pomnikami.
Opisujc dzieje obiektw i rzeb, ktre dzi tworz klimat uniwersytetu, prof. Nicieja przywouje ludzi, ktrzy wnieli choby najdrobniejszy wkad w to dzieo. Obok wybitnych politykw, biznesmenw, profesorw i artystw pojawiaj si nazwiska ludzi prostych, pracownikw uniwersytetu, wjtw, rzemielnikw. Wskazuje take tych, ktrzy doprowadzili do ruiny zabytkowe obiekty lska, nie tylko pojedyncze rzeby, ale i cae zespoy paacowe. Niestety, czsto pojawiaj si w tym kontekcie nazwiska konserwatorw zabytkw – urzdnikw pastwowych, ktrzy powinni zabytki ratowa.
Prof. Nicieja rzetelnie przytacza kwoty, niemae, jakie na pozyskanie i restauracj tych obiektw i rzeb wydano. Czy byo warto? Moim zdaniem tak. Uniwersytet powinien bowiem by nie tylko miejscem bada naukowych i wykadw, ale take twrc i obroc kultury. Dziki zabytkowym gmachom, piknym rzebom posadowionym w historycznych wspaniaych miejscach Uniwersytet Opolski moe dzi peni t rol.
Autor oddaje, co nalene wszystkim, ktrzy przyczynili si do realizacji jego pomysw. Trzeba przyzna, e to wanie jego determinacja i pasja doprowadziy do ocalenia wspaniaych obiektw przed zniszczeniem, do wzbogacenia substancji uniwersyteckiej we wspaniae zabytkowe obiekty i umoliwienia modemu Uniwersytetowi Opolskiemu penienie nalenej takiej instytucji roli. Prof. Nicieja, ktry wpad na szalony pomys, zdoa zaszczepi nim inne osoby i zrealizowa go, ma te znakomite piro i potrafi w sposb barwny i fascynujcy opisa niezwyk histori przywrcenia do ycia i waciwej roli centrum starego grodu.
Szkoda, e nie do koca rozumiej to wadze miejskie i nie kontynuuj dziea uniwersytetu. W ssiedztwie wspaniaych gmachw UO powstaa galeria handlowa, a tu obok funkcjonuje obskurny parking, oszpecony barakiem sucym robotnikom z ssiedniej budowy. A przecie przywracajc wzgrzu rang, na ktr z racji pooenia i historii zasuguje, mona byo stworzy z tego placu centralne miejsce miasta, gdzie spotykaliby si opolanie. Prof. Nicieja kreuje now nazw tego miejsca – Wzgrze Uniwersyteckie. Niestety, jest w tym osamotniony.