TNW od początku było szczególnym tworem akademickim – towarzystwem, które dysponowało licznymi komisjami, pracowniami, laboratoriami, gabinetami, a nawet instytutami, ukierunkowanymi na bezpośrednie prowadzenie badań.

TOWARZYSTWO NAUKOWE WARSZAWSKIE

Działalność TNW posiada już dość obszerną dokumentację w postaci prac Marcelego Handelsmana i Bogdana Nawroczyńskiego, a także licznych studiów i artykułów publikowanych w „Rocznikach TNW”. Powstałe w 1907 roku TNW uznane zostało oficjalnie za spadkobiercę Towarzystwa Warszawskiego (od 1808 także Królewskiego) Przyjaciół Nauk funkcjonującego w latach 1800−32. Zostało to formalnie usankcjonowane przez Sejm Rzeczypospolitej, który uchwałą z 26 lipca 1919 wezwał ówczesny rząd do przyznania TNW Pałacu Staszica – dawnej siedziby TPN. W momencie tworzenia TNW w l. 1906/07 naturalnym zapleczem dla nowego towarzystwa byli dawni wykładowcy i studenci warszawskiej Szkoły Głównej, przede wszystkim związani z Kasą im. Mianowskiego, istniejącą od 1881, i członkowie krakowskiej Akademii Umiejętności: Ignacy Chrzanowski, Samuel Dickstein, Władysław Gosiewski, Henryk Hoyer, Aleksander Jabłonowski, Jan Kowalczyk, Adam Antoni Kryński, Władysław Smoleński i Teodor Wierzbowski.

Komisje, gabinety, instytuty...

TNW od początku było szczególnym tworem akademickim – towarzystwem, które dysponowało licznymi komisjami, pracowniami, laboratoriami, gabinetami, a nawet instytutami, ukierunkowanymi na bezpośrednie prowadzenie badań. Pod tym względem TNW różniło się zasadniczo od Polskiej Akademii Umiejętności, która funkcjonowała tradycyjnie przede wszystkim jako korporacja uczonych.

Warto przypomnieć, że przy Wydziale I Językoznawstwa i Historii Literatury, oprócz dwóch komisji: Językowej, której przewodniczył Kryński (a następnie Stanisław Szober) i Komisji do Badań nad Historią Literatury i Oświaty, której przewodniczył Gabriel Korbut, istniał również Gabinet Filologiczny, kierowany przez Korbuta, a następnie przez Juliana Krzyżanowskiego, będący de facto placówką badawczą.

Przy Wydziale II Nauk Historycznych, Społecznych i Filozoficznych funkcjonowały komisje: Bibliograficzna, kierowana przez Stefana Dembego, Historyczna, której przewodniczył Marceli Handelsman (a następnie Józef Siemieński). Handelsman kierował również Gabinetem Nauk Historycznych. Wszystkie te komisje i gabinet prowadziły prace badawcze, przede wszystkim w zakresie edytorstwa źródeł i bibliografii.

Największą jednak placówką Wydziału II był Instytut Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, powstały z dawnej Pracowni Antropologicznej Kazimierza Stołyhwy. Stołyhwo kierował nim do 1935, a po jego odejściu do Uniwersytetu Jagiellońskiego kierownictwo przejął Stanisław Poniatowski.

Z Wydziałem II i instytutem związane było także Muzeum Archeologiczne im. Erazma Majewskiego. W 1933 oddzieliło się od instytutu, jednak utrzymało związki z wydziałem. Po śmierci Majewskiego w 1922 nowym dyrektorem muzeum został Włodzimierz Antoniewicz, który doprowadził do rozkwitu placówki.

Najpotężniejszym zapleczem naukowym dysponował Wydział III Nauk Matematyczno−Fizycznych. Perłą w koronie był funkcjonujący od 1919/20 Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego, który po 1928 przeszedł do Wydziału IV Nauk Biologicznych. Kierowany kolejno przez Kazimierza Białaszewicza, Romualda Minkiewicza i Jana Dembowskiego, skupił początkowo istniejący od 1913 Zakład Fizjologii i utworzony w 1918 Zakład Biologii Ogólnej. W latach dwudziestych instytut rozszerzył swą działalność. Powstały wówczas: Stacja Hydrobiologiczna na jeziorze Wigry, Zakłady Embriologii Eksperymentalnej (późniejszy Zakład Morfologii Doświadczalnej), Zakład Biometryczny, Stacja Morska na Helu i Stacja Biologiczna w Pińsku. W 1933 przyłączono do instytutu Pracownię Neurobiologiczną, przekształconą następnie w zakład, a w 1938 wileński Instytut Badań Mózgu.

Przy Wydziale III, a następnie IV, funkcjonowały również: Komisja Fizjograficzna, Pracownia Meteorologiczna, Gabinet Aktynometryczny, Gabinet Matematyczny, pracownie: Mineralogiczna, Radiologiczna i Fizyczna.

Wojna i po wojnie

W okresie wojny i okupacji TNW poniosło ogromne straty osobowe. Przypomnijmy, że w 1938 roku Towarzystwo liczyło 290 członków, na początku 1946 roku było ich zaledwie 198. W czasie wojny zmarło 74 członków TNW, co stanowiło jedną czwartą przedwojennego składu. W sumie zaś towarzystwu ubyło 92 członków, czyli ponad jedna trzecia pierwotnego składu.

Podczas okupacji działania członków TNW skoncentrowane były na dwóch kierunkach. Z jednej strony starano się uratować jak najwięcej z materialnego dorobku towarzystwa. Dotyczyło to oczywiście przede wszystkim zbiorów, aparatury i wydawnictw. Z drugiej, członkowie TNW, będący w przeważającej części także profesorami warszawskich szkół wyższych, starali się uczestniczyć w akcjach tajnego nauczania, głównie w zdelegalizowanym Uniwersytecie Warszawskim. Większość nieruchomości stanowiących własność TNW, nie tylko na terenie Warszawy, uległa poważnym uszkodzeniom lub została całkowicie zniszczona podczas planowego palenia i burzenia miasta przez hitlerowców po kapitulacji powstania.

Po wojnie działalność towarzystwa została wznowiona w Krakowie pod przewodnictwem prezesa, matematyka Wacława Sierpińskiego. Pierwsze po wyzwoleniu zebranie w stolicy odbyło się 10 listopada 1945. Nim nowy rząd Rzeczypospolitej, która w 1952 roku przybierze nazwę PRL, zabrał się do otwartej rozprawy z towarzystwem i innymi organizacjami akademickimi, w pierwszych latach powojennych TNW otrzymało dosyć pokaźną pomoc państwa. Utrzymywało się i odbudowywało swoje struktury przede wszystkim dzięki subwencjom państwowym.

Śledząc uważnie powojenne losy towarzystwa widać wyraźnie, że ówczesne władze państwowe w pierwszych latach po zakończeniu działań wojennych nie miały jeszcze jednoznacznej wizji przyszłego kształtu akademickich organizacji naukowych w Polsce, a przynajmniej decyzje w tej sprawie odkładały do momentu uporania się z PSL−owską opozycją i Stanisławem Mikołajczykiem. Zasadna wydaje się teza, że dopiero nasilenie walki politycznej w latach 1947−48, połączone z monopolizacją władzy w rękach utworzonej w 1948 Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, formalnie wspieranej przez wasalne i sojusznicze Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne, stworzyło sytuację, w której można było się zabrać za reorganizację struktur nauki w Polsce.

Sytuacja ulegała stopniowej, jednak dość wyraźnej zmianie po roku 1948, kiedy środowisko naukowe zorientowało się, że plany ówczesnych władz państwowych zmierzają do utworzenia jednej centralnej instytucji naukowej. Podstawowym problemem stało się więc pytanie, jak uratować dorobek TNW, jak uratować warsztaty pracy uczonych, jak uchronić instytucje i zbiory?

Istotną zmianą było to, że po wojnie TNW odrodziło się już bez zakładów przyrodniczych, a przede wszystkim bez Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego, który stał się samodzielną placówką państwową. Główny nurt aktywności towarzystwa stanowiła więc działalność wydawnicza, która apogeum osiągnęła w końcu lat czterdziestych. W 1948 wydano 200 arkuszy druku, a rok później aż 249 arkuszy.

renesans

W dotychczasowej literaturze przedmiotu przeważa opinia, że TNW, choć pod przymusem, to jednak z nieco większą ochotą zgodziło się na swoją samolikwidację i przejęcie struktur towarzystwa przez PAN niż to miało miejsce w przypadku Polskiej Akademii Umiejętności. Wydaje się, że opinia ta jest mocno przesadzona. Członkowie towarzystwa mającego swą siedzibę w Warszawie, związani od lat ze stolicą, byli prawdopodobnie lepiej zorientowani co do autentycznych intencji władz państwowych. Gdy zdano sobie sprawę, że decyzja jest nieodwracalna i nieunikniona, uznano, że głównym celem władz TNW powinno być zminimalizowanie strat. Ostateczne rozwiązanie towarzystwa nastąpiło na mocy uchwały Rady Ministrów o ustaniu działalności TNW i przejęciu majątku towarzystwa przez PAN 13 grudnia 1952.

Towarzystwo odrodziło się w 1981 roku. W 2003 skupiało 434 uczonych z różnych ośrodków w kraju w 6 wydziałach. Kolejnymi prezesami po reaktywowaniu byli: W. Kemula (1981−85), P. Strebeyko (1985−86), A. Gieysztor (1986−92), B. Górnicki (1992−95), W. Rudowski (1995−2001), A. Paszewski (2001−07), J. Lipkowski (od 2007).