Każdy pracownik naukowy może korzystać z rozpowszechnionych utworów w zakresie własnego użytku osobistego.

Nieodpłatne korzystanie z utworu

Bolesław Howorka

Pracowników szkoły wyższej, pracowników nauki, nie trzeba przekonywać, że działalność badawcza wymaga nieskrępowanego dostępu do tekstów uczonych zajmujących się problemami zbieżnymi z tematyką ich prac naukowych. Pracownicy naukowi są stałymi użytkownikami bibliotek uczelni, bibliotek jednostek badawczo−rozwojowych oraz placówek PAN i innych. Dawno minęły czasy, kiedy trzeba było ślęczeć w czytelniach, przeglądać czasopisma bibliograficzne i spisy treści, na miejscu czytać artykuły z czasopism naukowych. Obecnie, na dobrą sprawę, nie trzeba przychodzić do biblioteki. Można, dzięki Internetowi, korzystać ze zbiorów biblioteki, z prenumerowanych przez nią baz danych, z udzielanych przez pracowników biblioteki informacji u siebie, w swoim zakładzie, a także w domu.

Uzasadnione w takiej sytuacji jest pytanie, czy i w jakim zakresie dopuszczalne jest korzystanie z utworów, do których prawa majątkowe mają inni twórcy? Czy korzystanie z tych utworów bez świadczenia na rzecz ich twórców jest legalne? Osobom korzystającym z usług bibliotek pragnę przybliżyć przepisy stanowiące podstawę legalnego korzystania z utworów innych twórców, postanowienia polskiej ustawy (ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. J.t. w DzU z 2000 r. nr 80 poz. 1402; zmiany: w 2001 r. nr 128 poz. 1402, w 2002 r. nr 126 poz. 1068 i nr 197 poz. 1662, z 2003 r. nr 166 poz. 1610, z 2004 r. nr 91 poz. 869 i nr 96 poz. 959), której przepisy są zgodne z ratyfikowanymi normami prawa międzynarodowego, m.in. z postanowieniami aktu paryskiego konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych oraz dyrektyw UE.

Dążenie do zabezpieczenia praw majątkowych twórców, a jednocześnie do ułatwienia szerokiemu ogółowi dostępu do osiągnięć nauki zmusiło ustawodawców do skonstruowania takich przepisów prawnych, które zapewniają równowagę między uzasadnionymi prawami twórców z tytułu majątkowych praw autorskich a szeroko pojętym interesem społecznym.

Własny użytek osobisty

Ustawa o prawie autorskim w art. 17 gwarantuje twórcy wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu (monopol autorski), ale jednocześnie przewiduje, że ustawa może stanowić inaczej.

Ograniczenia w monopolu autorskim, to m.in. konsekwencje sytuacji, w jakich powstają utwory naukowe. Artykuły w czasopismach naukowych mają szczególny charakter i szczególne przeznaczenie (patrz: art. 49 ust. 1 ustawy: korzystanie z utworu powinno być zgodne z charakterem i przeznaczeniem utworu oraz przyjętymi zwyczajami). Często stanowią one „podsumowanie” etapu działalności twórczej uczonego. Ich celem jest informacja skierowana do innych zainteresowanych osób, naukowców i praktyków, o wynikach najnowszych badań naukowych, o nowych technikach. Taka informacja musi dotrzeć do jak najszerszego grona osób zainteresowanych, taki jest interes społeczny, bowiem ze społecznych pieniędzy dotowana jest większość prac badawczych. Należy ponadto wskazać, że każdy obywatel naszego państwa ma zapewnione przez konstytucję prawo do korzystania z dóbr kultury, do pozyskiwania i rozpowszechniania informacji (patrz: art. 6 ust. 1 i art. 54 ust. 1 Konstytucji RP).

Trzeba pamiętać i o tym, że liczba i wartość merytoryczna publikacji naukowych, artykułów zamieszczanych na łamach liczących się w świecie naukowym indeksowanych czasopism stanowi często podstawę do przyznania pracownikowi naukowemu środków finansowych na dalsze działania badawcze (owocujące później – z zasady – nową publikacją, sprawozdaniem z wyników pracy wykonanej za środki publiczne), a także podstawę do awansu zawodowego, ma wpływ na uzyskanie stopnia bądź tytułu naukowego, ma również swoje znaczenie przy opracowywaniu rankingu uczelni.

Przepisy o dozwolonym użytku chronionych utworów (oddz. 3 rozdz. 3 ustawy) stanowią, że prawo do skutecznego żądania wynagrodzenia od osoby korzystającej z licencji ustawowych dotyczy tylko takich przypadków, o których stanowi ustawa (art. 34: „Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej”).

Art. 23 ustawy zezwala na nieodpłatne korzystanie, bez zezwolenia twórcy, z rozpowszechnionego (udostępnionego publicznie) utworu – w zakresie własnego użytku osobistego. Przepisy te pozwalają także na korzystanie z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, jednakże tylko w takiej sytuacji, kiedy dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym. Zakres własnego użytku osobistego obejmuje wyłącznie korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworu. Przepisy te nie ograniczają objętości kopiowanego egzemplarza, tak że dopuszczalne jest skopiowanie nawet całego utworu.

Jeden użytkownik – jedna kopia

Powstaje pytanie, kto może korzystać z utworu w zakresie własnego użytku osobistego? Czy użytek „do własnych celów zawodowych” można uznać za mieszczący się w granicach „własnego użytku osobistego”?

Według doktryny (komentarz Elżbiety Traple w: Janusz Barta, Monika Czajkowska−Dąbrowska, Zbigniew Ćwiąkalski, Ryszard Markiewicz, Elżbieta Traple, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dom Wydawniczy ABC 1995, s. 179; podkreślenia w tekście – autora), zakresem działania przepisu o dozwolonym użytku osobistym są objęte osoby dokonujące zwielokrotnienia dzieła (np. lekarz wykonujący odbitkę z czasopisma fachowego), aby wykorzystać uzyskane z niego informacje w celach zawodowych. Ważne jest bowiem to, aby z odbitki korzystały obok zainteresowanego tylko te osoby, które pozostają z nim w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Komentująca te przepisy zwraca uwagę na to, że użytek wewnątrz zakładu pracy nie jest użytkiem osobistym i nie podlega przepisowi art. 23 ustawy. Instytucje naukowe mogą korzystać z licencji, o których mowa w art. 27 ustawy. Natomiast inne zakłady pracy, które dla swoich pracowników wykonałyby określoną liczbę egzemplarzy dzieła, np. w celach szkoleniowych, powinny na taki użytek uzyskać od twórcy stosowne zezwolenie.

Znowelizowana w kwietniu 2004 ustawa stanowi (art. 23 ust. 2), że: „Zakres własnego użytku obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów...”. Z tych znowelizowanych postanowień art. 23 ust. 2 ustawy wynika, że nie wolno skopiować dla jednego zamawiającego użytkownika biblioteki większej liczby egzemplarzy utworu, że jeden użytkownik ma prawo tylko do jednej kopii.

Za dopuszczalny w świetle przepisów art. 23 ustawy można więc uznać tylko taki „użytek profesjonalny”, który jest związany z własnymi, osobistymi celami zawodowymi użytkownika, m.in. użytek polegający na podnoszeniu jego kwalifikacji (np. sporządzanie kopii artykułów z czasopism w celu poszerzenia własnej wiedzy), uzyskania przez niego (wyłącznie przez niego) stopnia naukowego, tytułu naukowego, specjalizacji. Inaczej przedstawia się sprawa, kiedy określone działania użytkownika mają na względzie charakter zarobkowy, m.in. stanowią przedmiot umowy o dzieło z jednostką, która nie ma charakteru instytucji naukowej (np. jest przedsiębiorstwem), jest jednostką prowadzącą działalność gospodarczą, mającą charakter komercyjny.

Prawo korzystania z utworów rozpowszechnionych (tzn. z utworu, który za zezwoleniem twórcy został w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie – art. 6 pkt 3 ustawy) w zakresie własnego użytku osobistego ma każda osoba fizyczna, a więc także osoby kształcące się, doskonalące się zawodowo.

Art. 23 ustawy pozwala na przejściowe lub incydentalne zwielokrotnienie utworów – bez zezwolenia twórcy. Takie działania nie mogą mieć samodzielnego znaczenia gospodarczego, muszą stanowić integralną i podstawową część procesu technologicznego, a więc m.in. ściśle się wiązać z działalnością fizyczną. Jak już na to wskazałem, prawo to może być także wykorzystywane w działalności dydaktycznej bądź badawczej uczelni. Celem tych działań musi być umożliwienie przekazu utworu w systemie teleinformatycznym pomiędzy osobami trzecimi przez pośrednika lub zgodnego z prawem korzystania z utworu.

Należy podkreślić, że przepisów art. 23 (a także art. 27, 28 i 30) ustawy nie stosuje się do programów komputerowych, a także to, że: „Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy” (art. 35 ustawy).

Z powołanych tu przepisów i z zacytowanego fragmentu komentarza wynika, że każdy pracownik naukowy może korzystać z rozpowszechnionych utworów (utworów, które za zezwoleniem swoich twórców zostały w jakikolwiek sposób udostępnione publicznie – art. 6 pkt 3 ustawy) w zakresie własnego użytku osobistego.

Przywileje bibliotek

Za legalność korzystania z utworów udostępnianych czytelnikom w bibliotekach odpowiadają te biblioteki, a także uczelnie i inne instytucje, których jednostkami organizacyjnymi są te biblioteki. One dbają o to, by korzystanie ze zbiorów bibliotecznych nie łączyło się z naruszeniem przepisów chroniących prawa autorskie. Biblioteki są „szczególnie uprzywilejowane” przez przepisy ustawy o prawie autorskim. Korzystają one z licencji ustawowych, a w szczególności z uprawnień, które dał im art. 28 ustawy. Biblioteki mają prawo: „1) udostępniać nieodpłatnie, w zakresie swoich zadań statutowych, egzemplarze utworów rozpowszechnionych, 2) sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów, 3) udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem końcówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek”.

Mówiąc o odpłatności za korzystanie z utworów przez biblioteki i ich użytkowników trzeba także wspomnieć, że czasopisma naukowe mają często dwie ceny, prenumerujący – osoba fizyczna płaci mniej, natomiast instytucja (m.in. biblioteka, uczelnia) płaci więcej i w ten sposób przysparza wydawnictwu (przedsiębiorstwu prowadzącemu działalność gospodarczą, zarobkową) dodatkowych dochodów. Można także wspomnieć o tym, że niektóre czasopisma naukowe korzystają z dotacji ze środków finansowych państwa przeznaczonych na naukę.

Biblioteki naukowe, instytucje, których jednostkami organizacyjnymi są te biblioteki, to w rozumieniu przepisów tej ustawy instytucje naukowe, do których odnosi się wspomniany tu już wyżej art. 27. Jego przepisy pozwalają instytucjom naukowym i oświatowym na korzystanie z rozpowszechnionych utworów (za zezwoleniem twórcy w jakikolwiek sposób udostępnionych publicznie – art. 6 pkt 3 ustawy) w celach dydaktycznych lub do prowadzenia własnych (to ważne!) badań. Przepisy te pozwalają na sporządzenie do tych celów egzemplarzy fragmentów opublikowanego utworu.

Wyraz „fragmentów” może budzić pewne wątpliwości. Sporządzanie kopii fragmentów artykułu naukowego może być działaniem naruszającym prawa osobiste autora. Art. 16 pkt 3 ustawy stanowi o prawie twórcy do żądania, aby nie naruszano treści i formy jego utworu, aby z niego rzetelnie korzystano. Dokonanie podziału artykułu z czasopisma naukowego na części byłoby działaniem wbrew tym przepisom, nie można przecież pozbawiać artykułu informacji o twórcy i źródle (początek artykułu) bądź też bibliografii załącznikowej (koniec artykułu), bez sensu byłoby także sporządzanie dwóch kserokopii (początkowej i końcowej części artykułu). Takie działania naruszałyby, moim zdaniem, przepisy art. 34 ustawy, zobowiązujące korzystającego do wymieniania imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Wyrwanie z artykułu naukowego fragmentu może również doprowadzić do zniekształcenia głównej myśli twórcy, doprowadzić do takiej sytuacji, w której korzystający z informacji zawartych w artykule mógłby niewłaściwie zinterpretować poglądy autora, stworzyć sobie o nich fałszywe wyobrażenie. Dodać należy, że wg art. 11 ustawy, mówiącego o „utworze zbiorowym”, publikacja periodyczna (czasopismo) to utwór złożony z szeregu części, z których każda ma samodzielne znaczenie. Z przepisów tych wynika, że artykuł stanowi mającą „samodzielne znaczenie” część (fragment) czasopisma.

Prawo cytatu

Należy jeszcze wspomnieć o ważnych dla pracowników nauki przepisach art. 29 ustawy stanowiących o tzw. prawie cytatu. W pracach naukowych (i nie tylko) przytaczane są cytaty: urywki rozpowszechnionych utworów, a nawet drobnych utworów – w całości. Przytoczenia takie są dopuszczalne, jeśli uzasadnione jest to wyjaśnieniem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości. „Cytatem jest przytoczenie w dziele własnym, w całości lub w części, cudzej pracy, przy spełnieniu warunków określonych w art. 34, tj. podaniu twórcy i źródła. Brak odpowiedniego oznaczenia przejętego fragmentu, uniemożliwiający zorientowanie się, że mamy do czynienia z cudzą twórczością, powoduje powstanie przesłanek plagiatu. Natomiast niewłaściwe oznaczenie danych wymaganych w art. 34, polegające np. na niepełnym podaniu źródła, może stanowić naruszenie osobistych praw autorskich. […] Cytatem jest przejęcie wyniku cudzej działalności intelektualnej bez wprowadzania żadnych zmian…” (komentarz Elżbiety Traple do art. 29 w: Janusz Barta, Monika Czajkowska−Dąbrowska, Zbigniew Ćwiąkalski, Ryszard Markiewicz, Elżbieta Traple, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, wyd. IV. Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2005, s. 345−346).

Na koniec warto się zastanowić nad tym, czy korzystanie z licencji ustawowych, z przepisów oddz. 3 rozdz. 3 ustawy, jest „całkowicie nieodpłatne”.

Każdy posiadacz urządzeń reprograficznych, każda osoba kupująca czyste nośniki służące do utrwalania utworów, w zakresie własnego użytku osobistego, przy użyciu tych urządzeń, wnosi stosowny, przewidziany ustawą (art. 20 ustawy) wkład finansowy (przeniesiony na cenę zakupu urządzenia, nośnika...), kwotę przekazywaną przez producentów i importerów na rzecz twórców i wydawców za pośrednictwem odpowiedniej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Ten wkład finansowy jest niezależny od ewentualnego kolejnego obowiązku, związanego z przeniesieniem na klienta przez przedsiębiorcę, posiadającego urządzenia kserograficzne i prowadzącego działalność gospodarczą, w zakresie zwielokrotniania utworów do własnego użytku osobistego osób trzecich w związku z art. 20 ustawy.

I jeszcze jedna uwaga. Twórca, jak też i wydawca, musi otrzymać stosowne wynagrodzenie w każdej sytuacji, kiedy mu ono, zgodnie z przepisami ustawy, przysługuje. Pracownicy nauki powinni mieć pełne zrozumienie dla oczywistych interesów twórców, dla wydawców, chronić ich interesy. Nie wolno zapomnieć o tym, że przekroczenie granic licencji ustawowej, zakresu dozwolonego użytku chronionych utworów, może doprowadzić do zmniejszenia nakładu cennego dla czytelników czasopisma, czego konsekwencją będzie najpierw wzrost jego ceny, potem upadek tytułu, a nawet bankructwo całego wydawnictwa. A do tego pracownikowi naukowemu nie wolno doprowadzić!