Poszczególne wypowiedzi, aczkolwiek kompetentne, nie były jednak pozbawione emocji świadczących o aktualności poruszonej tematyki i braku jednomyślności w ocenie aktualnie przeprowadzanych we Francji reform, także wśród niekwestionowanych autorytetów.

Debata na  paryskiej Sorbonie

Adam Gałkowski

Dokąd zmierza, dokąd powinna zmierzać, a dokąd faktycznie będzie zmierzać szkoła wyższa XXI wieku, to pytania, które od momentu powstania deklaracji bolońskiej zadaje sobie coraz więcej osób, poczuwających się do odpowiedzialności za kondycję i rozwój szkolnictwa wyższego w Europie. Polska, jako sygnatariusz tej deklaracji, także podjęła stosowne zobowiązania. Efekty tego widać zarówno w coraz częściej organizowanych konferencjach i debatach publicznych, jak również w postępujących modyfikacjach obowiązujących przepisów prawa w naszym kraju.

5 marca br. Centrum Cywilizacji Polskiej w Uniwersytecie Paris IV – Sorbonne zorganizowało „okrągły stół” na temat misji publicznej uniwersytetu i wyzwań stających przed tą instytucją w XXI wieku. Ów kontekst nabiera dodatkowego znaczenia, kiedy przypomnimy, że 11 lat temu w uniwersytecie tym ogłoszono tzw. deklarację sorbońską. Tak więc debata, jaka odbyła się 5 marca w gmachu Sorbony przy rue Saint−Jacques w Paryżu, dobrze się wpisuje w cały ciąg wydarzeń związanych z kształtowaniem się europejskiej przestrzeni szkolnictwa wyższego, zarówno po stronie polskiej, jak i francuskiej.

W spotkaniu zainicjowanym i zorganizowanym przez nowego dyrektora polskiego ośrodka na Sorbonie, prof. Wojciecha Fałkowskiego, udział wzięli uczeni i zarazem pełniący ważne funkcje w zarządzaniu szkołami wyższymi: prof. Gilbert Béréziat, z−ca prezydenta Uniwersytetu Piotra i Marii Curie w Paryżu – Paris VI, odpowiedzialny za stosunki międzynarodowe, prof. Jean Breuillard, dyrektor UFR studiów słowiańskich na Sorbonie, prof. Katarzyna Chałasińska−Macukow, rektor Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Tristan Lecoq, m.in. główny inspektor edukacji narodowej i dyrektor Międzynarodowego Ośrodka Badań Pedagogicznych w Sevres pod Paryżem – CIEP oraz prof. Henri Mélonie, dyrektor generalny w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego i Badań. W roli współgospodarza spotkania, obok prof. W. Fałkowskiego, wystąpił prof. Georges Molinié, prezydent Uniwersytetu Paris IV – Sorbonne.

Granica kompetencji

Na wstępie prof. W. Fałkowski przyznał, iż myśląc w październiku 2008 o organizacji „okrągłego stołu” nie przypuszczał, że dotyka tematu tak aktualnego i „gorącego”. Nawiązując do średniowiecznych korzeni uniwersytetu przypomniał, iż pomimo zasadniczych różnic wynikających z odmienności epok, zarówno wówczas, jak i współcześnie, instytucja ta uczestniczy w dyskusjach nad zagadnieniami fundamentalnymi dla państwa i społeczeństwa.

Zaproponowana formuła spotkania była dosyć szeroka i ujęta została w czterech grupach zagadnień odnoszących się w równym stopniu do kondycji szkolnictwa wyższego we Francji, jak i w Polsce: Misja szkolnictwa wyższego, Autonomia wyższych uczelni, Zasady oceniania uczelni, godzenie obowiązków dydaktycznych z prowadzeniem badań naukowych, finansowanie, Jak reformować szkolnictwo wyższe?

Jako pierwszy głos zabrał współgospodarz „okrągłego stołu”, prof. G. Molinié, dla którego „nie ma uniwersytetu bez autonomii”. We Francji, przywiązanej do idei „uniwersytetu republikańskiego”, autonomia ta dotyczy takich sfer, jak wolność badań i ich upowszechniania oraz zasad finansowania. Ma to bezpośredni związek z misją publiczną tej instytucji w społeczeństwach demokratycznych XXI w., rozumianą jako praca dydaktyczna, „tworzenie wiedzy na wysokim poziomie” i jej upowszechnianie oraz propagowanie „kultury pokoju i różnorodności”. A to wszystko kosztuje i, jak się czasem słyszy, jest wydawaniem publicznych pieniędzy na cele, które „niczemu nie służą”.

Ale uniwersytet nie musi być „masowym przedsiębiorstwem edukacyjnym”, a jego pozycję powinna określać nie liczba studentów, lecz zdolność tworzenia dzieł „interesujących dla nauki światowej”. Patrząc zatem z takiego punktu widzenia, rektor Sorbony wierzy, iż w XXI w. pozostanie on instytucją otwartą na świat i umocnioną.

Prof. K. Chałasińska−Macukow, jedyny gość zagraniczny debaty, przypomniała, iż Polacy we współczesnym życiu akademickim także sięgają do własnej tradycji, która wyrosła z tych samych, co francuskie, korzeni kulturowych i opiera się na podobnych wartościach. Podobieństwa te widać w definiowaniu misji: nauczanie, badania i „służba społeczeństwu”, czyli „wolny dostęp do wiedzy i kompetencji dla wszystkich tych, którzy są uprawnieni”, „misja obywatelska”, polegająca na kształtowaniu elit oraz „misja kulturalna”, dbająca o „wartości uniwersalne”. Ale co z misją uniwersytetu na przyszłość? Kto jest bardziej uprawnionym do jej redefiniowania – państwo czy korporacja akademicka? Gdzie przebiega granica kompetencji i władzy między tymi dwoma światami? Pytania te, równie aktualne dla prezydenta Sorbony, co rektora Uniwersytetu Warszawskiego, są dzisiaj źródłem wielu problemów bieżących uczelni i stresu ich władz.

W konkluzji nie zabrakło jednak nuty optymizmu – Uniwersytet Warszawski, w przekonaniu pani rektor, pomimo problemów i „społecznej presji”, by przekształcić go w „organizm wielofunkcyjny”, wciąż cieszy się dość szeroką autonomią i jest sukcesywnie modernizowany.

Uniwersytet bez barier

Występujący w roli moderatora prof. J. Breuillard zaapelował o precyzję terminologiczną – kiedy bowiem mówi się o „uniwersytecie”, to nie oznacza to tego samego we Francji, w Polsce, „gdzie indziej”. Na pewno wiadomo, że w przypadku Francji nie należy mylić uniwersytetu z grande école!

Wątek ten podchwycił następny uczestnik debaty, prof. G. Béréziat, który mówiąc o status quo instytucji uniwersytetu we Francji przypomniał, iż jest on wynikiem historycznych przekształceń. Ów status quo utwierdza go jednak w przekonaniu, że dotychczasowy model uniwersytetu we Francji już się wypalił i wymaga gruntownej reorganizacji, włącznie z likwidacją. Może z jednym wyjątkiem – jego uczelni macierzystej, Uniwersytetu Piotra i Marii Curie (Paris VI).

Przechodząc do własnej wizji uniwersytetu prof. Béréziat stwierdza, iż powinna to być instytucja „tolerancji dla różnorodności”. Tej jednak sobie nie wyobraża bez autonomii i „solidnego finansowania”. Polemizując z prof. Molinié, wiceprezydent Paris VI uważa, że dzisiejszy uniwersytet zajmuje się jednak kształceniem zawodowym, skoro istnieją na nim „studia zawodowe” (études de métiers), jak np. szkoła inżynierów (école des ingénieurs) w Paris VI, który przecież nie jest politechniką. Nie musi to jednak oznaczać rezygnacji z „treści kształcenia” na wysokim poziomie.

Kolejny mówca, prof. T. Lecoq, swoją wizję tematu ujął – jak sam to określił – geograficznie. Oceniając obecną sytuację jako „wybuchową”, wskazał na wątki wymagające pilnych reform, m.in. relacji między szkolnictwem średnim i wyższym, programów nauczania, kształcenia nauczycieli oraz pilotowania systemu edukacyjnego. Polemizując z przedmówcami (G. Molinié i G. Béréziat) w kwestii oceny „mapy francuskich uniwersytetów”, prof. Lecoq stwierdził, iż w okresie ostatnich kilkunastu lat nastąpiły jednak na niej istotne zmiany, widoczne chociażby w liczbie uniwersytetów. Jako zwolennik reform, zwłaszcza w aspekcie jakości nauczania i finansowania z budżetu państwa, równocześnie wskazał na ryzyko z nimi związane. Chodzi zwłaszcza o los małych ośrodków regionalnych, po utworzeniu tzw. centrów uniwersyteckich (pôle universitaire). Znane mu uniwersytety – np. Artois w regionie Nord−Pas−de−Calais i Bretagne−Sud – zdają się potwierdzać tę opinię. Placówki te bowiem są nowoczesne, sprawnie zarządzane i równocześnie pełnią ważną funkcję społeczną, ułatwiając dostęp do studiów młodzieży pochodzącej z rodzin „defaworyzowanych” – ok. 40 proc. studentów Artois korzysta z pomocy socjalnej w formie stypendiów (wskaźnik znacznie wyższy od średniej krajowej). Taki „uniwersytet bez barier” (université de proximité) odgrywa ważną rolę w procesie „demokratyzacji” szkolnictwa wyższego.

Wrażenie niedosytu

Jako ostatni wystąpił prof. H. Mélonie. Podzielając pogląd o użyteczności małych placówek, tych universités de proximité (przykłady z Awinionu i wyspy La Réunion), przyłączył się także do zwolenników autonomii uniwersyteckiej, o granicach której „mówi się stosunkowo mało”, a które pozostają w ścisłym związku z poziomem finansowania, w znakomitej większości z budżetu państwa. To państwo, jako centralny regulator wielu sfer życia akademickiego, tak naprawdę wyznacza ramy tej autonomii.

Kończąc, prof. Mélonie nie chciał nikomu odbierać prawa do „marzeń o uniwersytecie idealnym, instytucji o niepowtarzalnych walorach w służbie publicznej”, lecz przestrzegał, że praktyka codzienna będzie nieustannie weryfikować te marzenia.

W dyskusji, na pytanie prof. Gérarda Vasseur (z sali), prof. K. Chałasińska−Macukow wyjaśniła niektóre aspekty związane z funkcjonowaniem wyższych szkół niepublicznych w Polsce oraz poinformowała o realizacji zasad procesu bolońskiego w naszym kraju. Z kolei p. Jacques Maignier (z sali) zapytał, czym wytłumaczyć ten reformatorki pośpiech, skoro z wypowiedzi uczestników debaty można odnieść wrażenie, iż uniwersytety francuskie „mają się bardzo dobrze”? W tej sprawie wyjaśnień udzielił prof. G. Béréziat, jako prezydent Paris VI (2001−06), który obecny kryzys tłumaczył m.in. centralizacją w zarządzaniu uczelniami państwowymi oraz „ogromną przepaść pomiędzy administracją i korporacją uczonych”, niepozostającą bez wpływu na jakość zarządzania. Wypowiedź prof. H. Méloniego na temat – mimo wszystko – „skuteczności systemu francuskiego” w tonie bardziej „pojednawczym” zakończyła posiedzenie.

Reasumując, trzeba powiedzieć, że podczas debaty z 5 marca poruszono wiele istotnych dla instytucji uniwersytetu kwestii, ale wielu też nie poruszono, pozostawiając wrażenie niedosytu. Taka jest jednak natura spotkania poświęconego tematyce bardzo obszernej i ograniczonego w czasie. Co jeszcze zwracało uwagę, to fakt, że poszczególne wypowiedzi, aczkolwiek kompetentne, nie były jednak pozbawione emocji, świadczących o aktualności poruszonej tematyki i braku jednomyślności w ocenie aktualnie przeprowadzanych we Francji reform, także wśród niekwestionowanych autorytetów. Fakt ten pozwala stwierdzić, iż debata była wydarzeniem o wymowie nie tylko lokalnej (ważnej dla inicjatora i organizatora, tj. Centrum Cywilizacji Polskiej na Sorbonie), lecz także polsko−francuskiej i europejskiej.