Na początku grudnia 1996 roku zorganizowano w Krakowie seminarium, którego celem było przybliżenie idei Legal Clinics. Zarysowano także koncepcję przeniesienia amerykańskiej inicjatywy na grunt polski.

Kliniki prawa

Katarzyna Krzyżanowska

Uniwersyteckie poradnie prawne to inicjatywa, której przyświecają dwa cele – edukacyjny i wychowawczy. Program ten służy przede wszystkim udoskonaleniu procesu edukacji prawniczej. Dzięki niemu studenci ostatnich lat studiów, pod okiem pracowników naukowych i czynnych prawników, udzielają porad prawnych. W ten sposób dostają szansę zetknięcia się z zawodem – do którego przygotowywali się do tej pory jedynie teoretycznie – już na etapie akademickim. Cel społeczny to udzielanie pomocy osobom ubogim. Cel ten służy uzmysłowieniu studentom, że zawód prawnika to pewnego rodzaju służba publiczna. Służyć powinni oni zatem tym, którzy sami nie są w stanie sobie tego rodzaju pomocy zapewnić – ubogim i ludziom, których prawa są w drastyczny sposób naruszane. Osobami, którym w szczególności poświęcona jest działalność poradni, są bezrobotni, emeryci, renciści, niepełnosprawni, ofiary przestępstw, uchodźcy, cudzoziemcy, bezdomni.

Idea działalności poradni opiera się na założeniu, że w polskim systemie prawnym uzyskanie bezpłatnej porady jest możliwe dopiero na etapie procesu sądowego. Nie ma zatem takiej instytucji, która zapewniłaby obywatelowi dostęp do informacji na temat przysługujących mu praw lub nałożonych na niego obowiązków w postępowaniu przedprocesowym. W ten sposób rodzi się zapotrzebowanie na usługi organizacji trzeciego sektora, w tym uniwersyteckich poradni prawnych.

Poradnie prawne na świecie

Na początku XX w. w rosyjskich i amerykańskich periodykach prawniczych pojawiły się pierwsze wzmianki na temat bezpłatnych porad udzielanych przez studentów osobom niezamożnym. W latach 60. w Stanach Zjednoczonych uniwersyteckie poradnie (Legal Clinics) działały już przy każdej uczelni mającej wydział prawa. Dzięki wsparciu merytorycznemu American Bar Association i finansowemu Fundacji Sorosa program nauczania klinicznego przeniósł się także poza USA. Szybko się przyjął w państwach środkowowschodniej Europy: Polsce, Czechach, Słowacji, Rosji, Bułgarii, Chorwacji, Serbii i Czarnogórze, Macedonii, Mołdawii, Ukrainie, Litwie, Łotwie, Armenii i Azerbejdżanie.

W Europie Zachodniej kliniki są mniej popularne. Działają we Francji, Niemczech, Austrii, pojedyncze w Belgii i Holandii. W Wielkiej Brytanii funkcjonuje Organizacja Klinicznej Edukacji Prawnej. W Afryce najbardziej rozwinięty system poradni funkcjonuje w RPA. W Ameryce Łacińskiej darmową pomoc prawną można otrzymać w Chile, Argentynie, Peru i Meksyku. Kliniki działają także w Azji – w Tajlandii, Bangladeszu, Indiach, Indonezji i na Filipinach. Idea powoli rozwija się także w Chinach.

Powstanie i rozwój poradni w Polsce

Na początku grudnia 1996 z inicjatywy Uniwersytetu Jagiellońskiego, Konsulatu Generalnego Stanów Zjednoczonych w Krakowie, Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie zorganizowano w Krakowie seminarium, którego celem było przybliżenie idei Legal Clinics. W spotkaniu uczestniczyli profesorowie praktycy ze Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii oraz przedstawiciele wydziałów prawa polskich uczelni. Zarysowano także koncepcję przeniesienia amerykańskiej inicjatywy na grunt polski.

1 października 1997 w Uniwersytecie Jagiellońskim funkcjonować zaczęła pierwsza w Polsce Uniwersytecka Poradnia Prawna. Rok później na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego studenci mogli uczestniczyć w zajęciach Kliniki Prawa. Dzięki inicjatywie Europejskiego Stowarzyszenia Studentów Prawa ELSA, w czasie trwających w październiku 1997 Dni Edukacji Prawniczej, na wydziałach prawa przedstawiono ideę nauczania klinicznego. ELSA zebrała listy popierające przeniesienie inicjatywy na grunt polski. Listy podpisane przez osoby znane w środowisku prawniczym, ambasadorów, profesorów z zagranicy, pracowników firm prawniczych i konsultingowych przekazano dziekanom wydziałów prawa. Przekonywano w ten sposób o tym, że program ma wsparcie finansowe i merytoryczne.

Kolejną inicjatywą ELSA było zorganizowanie w Szczecinie konferencji Reforma edukacji prawniczej. Rozwój idei uniwersyteckich poradni prawnych. Pojawili się na niej przedstawiciele ośrodków akademickich zainteresowani prowadzeniem klinik. Konferencja połączona była z Ogólnopolskim Zjazdem Zrzeszenia Prawników Polskich i Ogólnopolskim Zjazdem Dziekanów Wydziałów Prawa.

Okoliczności te znacznie wpłynęły na przyspieszenie rozwoju idei. W 2008 roku działało 25 poradni w 15 miastach – siedem w Warszawie, dwie w Lublinie, Białymstoku, Olsztynie i Krakowie, po jednej w Gdańsku, Katowicach, Łodzi, Wrocławiu, Toruniu, Szczecinie, Słubicach, Rzeszowie, Poznaniu i Opolu.

Fundacja Uniwersyteckich Poradni Prawnych

Z każdym rokiem uniwersyteckie poradnie prawne cieszą się większym zainteresowaniem i uznaniem, wzrasta także zapotrzebowanie na świadczone w poradniach usługi – w samym roku akademickim 2007/2008 poradnie przyjęły 10 598 spraw. Polski program nauczania klinicznego jest jednym z najlepiej rozwijających się w regionie. W związku z tym konieczne stało się powołanie instytucji, która przejmie rolę koordynacyjną nad wszystkimi poradniami w Polsce. Na przełomie 2001 i 2002 roku do życia powołano więc Fundację Uniwersyteckich Poradni Prawnych. Prezes fundacji – Filip Czernicki – za jej kluczowe obowiązki uważa wzmacnianie struktury, zapewnianie współpracy między poradniami i dbanie o przyszłość polskiego ruchu klinicznego. Najważniejsza pomoc dla organizacji non−profit, jakimi są poradnie, to oczywiście pomoc finansowa. Do zadań fundacji należy więc pozyskiwanie środków finansowych i przekazywanie ich poradniom. Wśród poradni spełniających określone standardy działalności organizowane są cyklicznie konkursy grantowe. Fundacja stara się także pozyskiwać sprzęt (komputery) oraz pomoce dydaktyczne (m.in. program informacji prawniczej), by móc przekazać je najbardziej potrzebującym poradniom. Od stycznia 2008 FUPP ma status organizacji pożytku publicznego. Może więc otrzymywać wsparcie finansowe od osób fizycznych w wysokości 1 proc. podatku dochodowego, co niewątpliwie ułatwi jej wykonywanie obowiązków, do pełnienia których została powołana.

Poszczególne poradnie planują rozszerzenie swego pola zainteresowań o kolejne obszary prawa, licząc, że zwiększy się także liczba studentów działających w poradniach. Bardzo istotna jest również wymiana doświadczeń – fundacja pragnie rozbudowania i wzmocnienia więzi z amerykańskimi ośrodkami uniwersyteckimi praktykującymi nauczanie kliniczne. W czasie konferencji i szkoleń z udziałem doświadczonych profesorów z USA studenci i opiekunowie poradni mogliby zdobywać cenne informacje, wskazówki oraz wymieniać doświadczenia. – Chcielibyśmy wysyłać stypendystów na staż na Columbia University w Nowym Jorku – mówi Czernicki – ale to wymaga dużych nakładów finansowych.

Fundacja podkreśla także konieczność prowadzenia nieustannej kampanii informacyjnej i reklamowej skierowanej do urzędów państwowych i samorządowych. Akceptacja urzędów administracji publicznej dla działań podejmowanych w ramach poradni prawnych pozwoli im stać się instytucjami poważnymi i trwałymi. Dzięki temu studenci aktywni w klinikach mogliby spotykać się z większą życzliwością i pomocą przy załatwianiu spraw związanych z pracą w poradni. Ale nie tylko do urzędów powinna trafić kampania reklamowa. Na początku 2003 r. uruchomiony został portal www.fupp.org.pl, który ma służyć szerzeniu wiedzy na temat poradni prawnych w całym społeczeństwie.

Jak uniknąć błędów

Działalność poradni, oparta na aktywności studentów, budzi jednak wątpliwość. Wiedza, którą zdobywają oni w czasie studiów, ma charakter głównie teoretyczny, a ich kontakt z praktyką ogranicza się zwykle do wymaganych regulaminem studiów praktyk studenckich. Czy studenci ostatnich lat studiów prawniczych wyposażeni w znajomość przepisów prawnych, są w stanie zastosować je prawidłowo i skutecznie w praktyce? Czy umiejętności, które nabyli w czasie czterech lat studiów akademickich wystarczą, by mogli się mierzyć z często skomplikowanymi i bolesnymi problemami ludzi? Czy są oni w stanie wypełnić związane z pracą w klinice obowiązki równie dobrze, jak radca prawny z wieloletnim stażem? Czy osoby korzystające z pomocy poradni mogą liczyć na równie rzetelną pomoc, jaką uzyskałyby odpłatnie u prawnika z kwalifikacjami?

Prezes fundacji zapewnia, że zachowane są wszelkie procedury zabezpieczające przed popełnianiem błędów. Studenci, którzy pragną podjąć pracę w klinice, muszą przejść szkolenie wstępne. W jego ramach uczą się wypełniać akta sprawy, zbierać potrzebne dane klienta, zakładać teczkę sprawy. Następnie, zgodnie ze swoją specjalizacją (prawo karne, cywilne, administracyjne itd.), odbywają szereg zajęć z opiekunem poradni. W skład szkolenia wstępnego wchodzą także zajęcia specjalne – etyka zawodów prawniczych, spotkania z socjologami, doświadczonymi pracownikami społecznymi czy prawnikami przybliżają studentom najczęstsze i najważniejsze przypadki, z jakimi mogą się zetknąć w czasie pracy poradni. Treningi z psychologiem, dzięki metodom symulacji i scenki, uczą umiejętności praktycznych – jak rozmawiać, jak radzić klientowi. – Jednym z zabezpieczeń przed popełnianiem błędów – przekonuje Czernicki – jest także zakaz udzielania porad ustnie. Student przygotowuje rozwiązanie danego problemu i ma obowiązek skonsultowania go z opiekunem – praktykiem. Dzięki temu klient może mieć pewność, że otrzyma odpowiedź bezbłędną pod względem merytorycznym.

Pismo i konkurs

Z inicjatywy fundacji w roku akademickim 2006/07 podjęto decyzję o kontynuowaniu wydawania związanego z Uniwersytecką Poradnią Prawną UJ czasopisma „Klinika”. Składają się na nie trzy działy tematyczne: warsztat pracy nauczyciela klinicznego, dorobek poradni, debata środowiskowa. Pismo ukazuje się dwa razy w roku, w nakładzie 200 egzemplarzy i jest nieodpłatnie rozprowadzane wśród poradni oraz rozsyłane w formie dodatku do czasopisma „Edukacja Prawnicza”. „Klinika” dostępna jest także w formie elektronicznej na stronie internetowej FUPP. Autorami artykułów mogą być opiekunowie poradni, studenci i wszyscy, którzy mieli jakiekolwiek doświadczenie z nauczaniem klinicznym. Periodyk ma stanowić zatem swoiste forum wymiany poglądów, a także doświadczeń klinicznego nauczania.

Kolejną, ale jedną z ważniejszych inicjatyw fundacji i dziennika „Rzeczpospolita” jest organizowany pod patronatem Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych konkurs Prawnik Pro Bono. Konkurs ten, jak możemy przeczytać na portalu FUPP: „odwołuje się w swej treści do czynu publicznego oraz społecznego pracy prawników”.

Pracownicy i studenci działający w klinikach, a także sama fundacja zabiegają o nadanie statusu prawnego poradniom. Uregulowanie sytuacji prawnej na drodze ustawowej mogłoby uczynić ich działalność bardziej transparentną i tym samym pomóc w zyskaniu większego zaufania w społeczeństwie. Czy jednak te starania sprawią, że zapomnimy, iż nasze problemy powierzamy studentowi, który za zajmowanie się naszą sprawą otrzymuje punkty kredytowe ECTS, konieczne do zaliczenia kolejnego roku studiów? Mimo że głównym celem istnienia poradni prawnych jest edukacja praktyczna, należy pamiętać, że problemy, z którymi będą musieli się mierzyć studenci, to już nie tylko podręcznikowe kazusy, ale prawdziwe, często bardzo skomplikowane, ludzkie dramaty.