Urodzony w 1904 r. Leon Koźmiński należał do pokolenia Polaków, którym młodość wypełniły zadania o skali narodowej, które także otrzymało szansę realizowania własnych twórczych ambicji w ich wypełnianiu.

Koźmińscy

cz. 1 Wzory

Magdalena Bajer

Leon Koźmiński

„W ramach szkolnictwa wyższego specjalną rolę odgrywała Szkoła Główna Handlowa (SGH), w której wykładowcą, już w okresie przedwojennym, był Leon Koźmiński. Szkoła ta obok wysokich walorów czysto merytorycznych reprezentowała tradycję fair play, solidności, lojalności, sumienności według rzymskiej zasady pacta sunt servanda (umowy są dotrzymywane). Tę postawę narzucała studentom również osobowość kadry profesorskiej, w której młody, z francuskim doktoratem Sorbony, Leon Koźmiński cieszył się zasłużonym szacunkiem”.

Autor tych zdań, Witold Kieżun, także profesor, najpierw UW, potem Akademii Leona Koźmińskiego, wskazał dwa zespolone ze sobą ściśle wzory, jakie są celem życiowych dążeń Andrzeja Koźmińskiego: ojciec, którego śladem poszedł i Alma Mater, uczelnia, którą ukończył, której najlepsze tradycje rozwija w szkole wyższej przez siebie stworzonej.

Ze względu na ten drugi wzór, żywo obecny w rodzinnej tradycji, o Szkole Głównej Handlowej sporo było w mojej rozmowie z rektorem Akademii Leona Koźmińskiego. Nie chcę tego wątku nazbyt skracać, gdyż z przyczyn historycznych powojenne pokolenia inteligentów nie za wiele wiedzą o dorobku nauk ekonomicznych w II Rzeczypospolitej i potem, gdy eksponowano jedynie uznany przez oficjalnych ideologów dorobek. Mój gość wspominał i różne epoki, i znaczące postaci na tle opowieści o swoim ojcu, osobie szczególnie zasłużonej.

Europejska edukacja dla rodzimej nauki

Jedna gałąź rodu Koźmińskich wywędrowała na Ukrainę z Wielkopolski w XV wieku, druga została w rodzinnych dobrach. Pan profesor Andrzej pochodzi z tych, którzy po rewolucji rosyjskiej wracali do Polski centralnej. Babka po mieczu, która owdowiała w r. 1914, zawiozła jedynaka Leona na naukę do College Champité w Lozannie – ekskluzywnej szkoły, którą wiele lat później wnuk Andrzej znalazł taką, jak zapamiętał z fotografii. Nie widzieli się aż do powrotu syna w r. 1923.

Leon Koźmiński przywiózł do niepodległej Polski drugi język, w którym przez dalsze życie pisał wiele prac naukowych, a także umiłowanie gór zaszczepione mu przez szwajcarskiego opiekuna−księdza, z którym wędrował po Alpach. Maturę zdał w kraju i poszedł do SGH, studiując równocześnie w warszawskim Instytucie Francuskim i UW. Pracę magisterską pisał u „samego Ludwika Krzywickiego” na temat ciekawej a mało znanej postaci, polskiego arystokraty Prota Potockiego, który w XVIII wieku stał się przedsiębiorcą i kapitalistą, trudnił się bowiem przemysłem oraz handlem.

Nie zagrzawszy miejsca w kraju absolwent SGH wyjechał na polskie stypendium robić doktorat jako pierwszy cudzoziemiec na Wydziale Humanistycznym Sorbony. I do tej rozprawy znalazł oryginalnego bohatera, pisząc o Wolterze jako finansiście (Voltaire Financier). Praca otrzymała wyróżnienie, a opublikowało ją wydawnictwo uniwersyteckie Presses Universitaires de France. Autor wrócił z doktoratem po czterech latach do Warszawy, żeby się zająć nauczaniem tego, co dzisiaj jego syn określa mianem biznesowego języka francuskiego. Opracowywanie i wdrażanie metod nauki języków obcych – podstawowego narzędzia w poznawaniu innych kultur, co uważał za nieodzowny składnik akademickiej formacji intelektualnej – stanowiło główne zajęcie dr. Koźmińskiego we wczesnych latach pracy w SGH. Zdążył się habilitować przed wojną, w r. 1937, na podstawie pracy o domach towarowych we Francji, zawierającej wiele prekursorskich wówczas konstatacji na temat organizacji i techniki obrotu towarowego.

Urodzony w 1904 r. Leon Koźmiński należał do pokolenia Polaków, którym młodość wypełniły zadania o skali narodowej, które także otrzymało szansę realizowania własnych twórczych ambicji w ich wypełnianiu. Świadomi tego młodzi wówczas przedstawiciele nauk ekonomicznych stworzyli SGH, placówkę, gdzie badania naukowe wyprzedzały niekiedy osiągnięcia wiodących w świecie ośrodków.

Ojciec dzisiejszego twórcy Akademii Leona Koźmińskiego (do 2008 roku Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego) przez całe naukowe życie związany był z uczelnią, której historia wyznaczyła los trudny i wystawiła na niejedną próbę wierności regułom akademickiej współpracy oraz ludzkiej solidarności. Ideały, jakie wyniósł ze szlacheckiego, kresowego domu, przede wszystkim umiłowanie wolności, znalazły nowe zapotrzebowanie. Sprostali mu ci z „ojców założycieli”, którzy przeżyli drugą wojnę światową i ich uczniowie, którzy zdążyli przejąć porządek wartości, jakich należy bronić.

Cezura

Zmobilizowany we wrześniu 1939 roku, Leon Koźmiński znalazł się po zakończeniu walk na Zamojszczyźnie w niewoli sowieckiej, skąd uciekł wraz ze swoim przypadkowo spotkanym byłym studentem, wyskakując z pociągu, którego „pasażerowie” trafili później do Katynia. Wróciwszy zakupionym po drodze wozem konnym do Warszawy, zajął się tajnym nauczaniem w Miejskiej Szkole Handlowej, która była zakonspirowaną SGH, działającą pod kierunkiem prof. Edwarda Lipińskiego, znanego dzisiejszym studentom z działalności opozycyjnej. W latach 1941−44 prowadził również zajęcia w Instytucie Morskim tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich w Warszawie.

Pan profesor junior (urodzony w 1941) wie, że ojciec był mocno zaangażowany w ruch oporu, ale od niego niewiele o tym słyszał, poza stwierdzeniem, że złożona przysięga zobowiązuje do zachowania tajemnicy o tym rodzaju służby, jaką pełnił. Zapewne był to wywiad AK.

Podczas Powstania Warszawskiego zajmował się logistyką w zgrupowaniu „Radosława” na Mokotowie. Namierzany ciągle i ostrzeliwany przez Niemców sztab przenosił się do kolejnych willi, wraz z nim rodzina Koźmińskich. Spod gruzów jednej z nich, które pogrzebały kilkadziesiąt osób, wydostała się babcia mojego rozmówcy i on – paroletni chłopiec. Matka, nie schodząc do piwnicy, przeżyła lekko ranna.

Z ojcem spotkali się w styczniu 1945 r. we wsi Masłomiąca pod Miechowem, dokąd Leon Koźmiński, sposobem do dziś nieznanym, dotarł z niemieckiej niewoli w Ardenach, gdzie jako jeniec budował umocnienia Linii Zygfryda.

Jeszcze przed zakończeniem wojny, w kwietniu 1945, SGH rozpoczęła zajęcia dla studentów. Wielki w tym udział miał ojciec mojego rozmówcy – organizacyjny, ale i ciężkiej pracy fizycznej, gdy z profesorami Andrzejem Grodkiem, Aleksym Wakarem, Stanisławem Skrzywanem i innymi ratował od zniszczenia i porządkował ocalone przez Grodka zbiory biblioteczne i archiwa szkoły. Ogromna biblioteka, uchodząca w okresie międzywojennym za najlepszy księgozbiór ekonomiczny w Europie, służyła po wojnie studentom innych uczelni.

W lutym 1946 Leon Koźmiński otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego na podstawie dużego dorobku, w tym także prac napisanych podczas okupacji – w ciągle jeszcze prywatnej jego macierzystej uczelni. Niespełna rok później ówczesny prezydent RP mianował go profesorem ekonomiki obrotu towarowego na etacie państwowym w Szkole Głównej Handlowej. Przywołane szczegóły są znaczące dla rodzinnych dziejów, ale przede wszystkim dla historycznej pamięci o tamtym krótkim okresie między okupacją niemiecką a stalinizmem, kiedy udało się części środowisk inteligenckich, także akademickich, nawiązywać do przerwanej wojną tradycji, która, jak się po niemal półwieczu okazało, zdołała przetrwać.

Niełatwa ciągłość

W 1949, kiedy powojenne władze przystąpiły do ofensywy ideologicznej, SGH upaństwowiono (twórca szkoły, prof. Bolesław Miklaszewski, zmarł w czasie okupacji) nadając jej nową nazwę – Szkoła Główna Planowania i Statystyki. Poprzedziła to kilkumiesięczna „kursokonferencja” w Moskwie, na którą wysłano grono osób przewidzianych na przyszłych wykładowców oraz ograniczenie uprawnień i zakresu działania władz kolegialnych uczelni na rzecz mianowanego przez administrację państwową rektora. Okresowo bawili w SGPiS wykładowcy radzieccy prezentując i wyznaczając kierunki kształcenia. W cytowanej wyżej książce o patronie uczelni zrodzonej z ducha SGH, a stworzonej przez jej absolwenta Andrzeja Koźmińskiego, czytam wspomnienie jego ojca: „Największą szkodą dla nauki było jednak oddzielenie nauczania w wyższej uczelni od badań naukowych prowadzonych przez pracowników naukowych uczelni”.

Leon Koźmiński wykładał w SGPiS, ale pracę naukową mógł prowadzić w ministerialnym Instytucie Handlu Wewnętrznego i Żywienia Zbiorowego, gdzie trudniej było kontrolować jej prawo− lub nieprawomyślność. Po Październiku sytuacja się poprawiła. Prof. Koźmiński uczestniczył w międzynarodowych konferencjach, występował jako ekspert w swojej specjalności – ekonomice handlu wewnętrznego, kształcił studentów SGPiS, na którą to uczelnię powrócił jako badacz (wykładowcą był nieprzerwanie) w r. 1966.

W tradycji Szkoły Głównej Handlowej przetrwały – ponad całym narzuconym złem – podstawowe wartości akademickie. Badania niechętnie widziane przez rządzących prowadzono w katedrach i zakładach, których nazwy nie najdokładniej odpowiadały ich treści, ale wyniki tych badań przydatne bywały i dla władz, jako że prawa ekonomii nie dają się wymyślić wedle ideologicznych wskazówek i dlatego, że owe władze wiedziały, że opłaca się zerkać za żelazną kurtynę, choć bywała bardzo szczelna. Z drugiej strony, dla wybitnych polskich ekonomistów, a mieliśmy w tej dziedzinie liczący się, często pionierski dorobek, doświadczenia z okresu wdrażania utopii mogły być niekiedy inspirujące.

W 1993, kiedy prof. Leon Koźmiński doznał ciężkiego wylewu, syn zdążył przylecieć z Los Angeles, gdzie w latach 1990−96 wykładał w UCLA. Nie jest pewien, czy ojciec go poznał, ale wiedział na pewno, co było jego pragnieniem.

W domu państwa Koźmińskich mówiono trzema językami. Matka była pół−Francuzką, prowadziła lektorat w SGH. Bliskim podsuwała francuską literaturę, w miarę jak rosła jej dostępność w Polsce. Dziadek często rozmawiał z wnukiem po rosyjsku, proponując lekturę rosyjskich klasyków. Z własnej inicjatywy mój rozmówca wcześnie sięgnął po Herberta, którego trwale polubił „za połączenie wielkiej sztuki z wielkim intelektem”.

Ojciec przywiązywał ogromną wagę do podróżowania i poznawania innych kultur, starając się zapewnić tę możliwość jedynakowi. Andrzej zaczął się czuć obywatelem świata zanim jeszcze warunki to uzasadniały.

Rodzice „nie popychali w żadną stronę”, jednak ojcu zależało (nigdy tego nie artykułował), by syn poszedł jego śladem i kiedy Andrzej już zaczął studiować w SGPiS, pragnął go widzieć pod skrzydłami swego przyjaciela, wybitnego polskiego ekonomisty, profesora Aleksego Wakara, twórcy tzw. szkoły wakarowskiej w ekonomii. Pragnienie się spełniło, choć prof. Wakar zmarł w 1966 roku, zdążywszy jednak doprowadzić Andrzeja Koźmińskiego niemal do habilitacji.

Studiom na Wydziale Handlu Wewnętrznego (ojciec był wtedy dziekanem, co synowi życia nie ułatwiało) towarzyszyły równoległe studia socjologiczne w UW pod kierunkiem Stanisława Ossowskiego, a po jego śmierci – Stefana Nowaka.

Droga naukowa, na którą wszedł wcześnie i przebył szybko, prowadziła do „wielkiej powtórki”, do odwzorowania – w tej samej skali – dzieła, któremu ojciec, najważniejszy wzór osobowy, poświęcił całe życie zawodowe. O tym dziele – druga część rodzinnej opowieści.