Wobec toczcej si wPolsce dyskusji na temat organizacji izarzdzania nauk warto przypatrze si cechom charakterystycznym laboratoriw narodowych wUSA (National Laboratories, NL). Jest to siedemnacie placwek podlegajcych obecnie Ministerstwu Energii (Department of Energy, DoE), dziesi znich bdcych wgestii departamentu nauki (Office of Science). S to: Ames Laboratory (AL), Argonne National Laboratory (ANL), Brookhaven National Laboratory (BNL), Fermi National Accelerator Laboratory (FNAL), Idaho National Laboratory (INL), Lawrence Berkeley National Laboratory (LBNL), Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL), Los Alamos National Laboratory (LANL), National Energy Technology Laboratory (NETL), National Renewable Energy Laboratory (NREL), Oak Ridge National Laboratory (ORNL), Pacific Northwest National Laboratory (PNNL), Princeton Plasma Physics Laboratory (PPPL), Sandia National Laboratories (SNL), Savannah River National Laboratory (SRNL), Stanford Linear Accelerator Center (SLAC), Thomas Jefferson National Accelerator Facility (TJNAF).
Powstaway one wrnym czasie (pocztki najstarszego mona umieci nawet wroku 1910, najnowsze rozpoczo dziaalno wroku 1995) iwrnych warunkach (od budowania od podstaw do organizacyjnej konsolidacji kilku pokrewnych instytucji), ale generalnie byy tworzone ze wzgldu na potrzeby bada podstawowych wymagajcych urzdze, na ktre nie mogy sobie pozwoli indywidualne organizacje, oraz do prowadzenia bada wysokiego ryzyka, na granicy poznania naukowego.
Istotna jest pragmatyka funkcjonowania caego systemu:
1. Waciciel (DoE) okrela misj kadego laboratorium idostarcza fundusze na ich dziaalno. Zwyjtkiem jednego (NETL), nie zarzdza jednak nimi bezporednio, ale stosuje tzw. rozwizanie GOCO (Government Owned, Contractor Operated). Dotego zadania wybiera wodpowiednim procesie ina okrelony czas kontraktorw zarzdzajcych. Kontraktorem bywaj uniwersytety (obecnie cztery: Idaho State University, University of California, Stanford iPrinceton), due firmy (jak Battelle, same lub zuniwersytetem) lub te specjalnie utworzone organizacje typuLLC (Limited Liability Company –firma oograniczonej odpowiedzialnoci) powoane do zarzdzania danym laboratorium.
2. Pracownicy laboratorium okrelaj sposb prowadzenia bada.
Fermi Lab - wielki przyspieszacz hadronw
3. Firma zarzdzajca tworzy odpowiednie warunki dugoterminowe do:
• rekrutacji iutrzymania wiatowej klasy specjalistw do prowadzenia bada;
• stworzenia takiego intelektualnego iorganizacyjnego rodowiska pracy, ktre zapewnia naukow spjno ioddziela dziaalno laboratorium od naciskw politycznych;
LANL - neutron line
• ocenia jako pracy naukowej przez nadzr oparty na wasnej wiedzy eksperckiej izwizkach zinnymi wsppracownikami badawczo−rozwojowymi.
Roczny budet laboratoriw rozciga si od 100 mln (TJNAF) do 7,4 mld USD (Brookhaven NL). czna liczba pracownikw/etatw to od 400 (Ames L) do 8300 (Sandia NL). Udzia pracownikw naukowych ze stopniem doktora wynosi przewanie 20−25 proc.
Laboratoria prowadz badania we wsppracy ina zlecenie innych laboratoriw DoE, agencji federalnych, uniwersytetw iprzemysu. Np. Argonne NL (2800 pracownikw, budet 530 mln) wsppracowao od roku 1990 zponad 600 rnymi organizacjami. Zwyjtkiem czci laboratoriw iich jednostek zwizanych zbadaniami dla wojska ibezpieczestwa pastwa, co szczeglnie dotyczy Sandia iLawrence Livermore, laboratoria iich poszczeglne pracownie s otwarte na szerok imidzynarodow wspprac inieodpatne wykorzystywanie wielu swoich wyjtkowych urzdze przez badaczy zzewntrz. Kady naukowiec na wiecie moe zoy propozycj badawcz izosta zaakceptowanym przez komisj kwalifikujc. Liczba naukowcw−goci potrafi przekroczy rocznie liczb pracownikw etatowych (Brookhaven NL: na 3 tys. pracownikw−goci co roku – ponad 4 tys. naukowcw zzewntrz).
Naukowcy etatowi staraj si cay czas iprzy kadej sposobnoci ooddzielne granty na prowadzenie wasnych bada naukowych. Nie jest to konieczne do utrzymania etatu, ale wpywa na moliwoci rozwoju naukowego przez poszerzanie zakresu bada wasnych (pozyskiwanie studentw czy postdokw) itym samym na dalsz karier zawodow. DoE ogasza wrcz oddzielne konkursy na projekty naukowe wanie dla pracownikw laboratoriw narodowych.
Laboratoria narodowe mog si pochwali wieloma laureatami Nagrody Nobla za prace prowadzone wanie wtych laboratoriach. Takich osb jest cznie 26, zprzodujcym Lawrence Berkley NL, ktre ma na swoim koncie a 11 noblistw.
Bardzo wan cech dziaalnoci laboratoriw jest ich powizanie zszeroko rozumian edukacj. Niektre wrcz dziaaj wsymbiozie zpowizanymi uniwersytetami, jak SLAC iStanford czy LBNL iBerkley, gdzie profesorowie na etacie laboratorium nale niejednokrotnie rwnoczenie do kadry akademickiej danego uniwersytetu. Kade laboratorium oferuje stypendia ima wielu studentw czy doktorantw zuczelni pracujcych nad swoimi projektami dyplomowymi. Np. wArgonne NL, na 2300 pracownikw, kadego roku przewija si lub pracuje stacjonarnie 1000 studentw uniwersyteckich ipostdokw. WFermi NAL, wroku 2007, na 1960 zatrudnionych wypromowano 100 doktorw iwsppracowano zsetk amerykaskich isetk zagranicznych uniwersytetw. WAmes Laboratory ponad 20 proc. pracownikw naukowych iinynieryjnych to studenci.
Misja edukacyjna laboratoriw nie ogranicza si do wyszych uczelni, wiele programw nakierowanych jest na uczniw szk rednich, anawet podstawowych. Np. tene Fermi NL odwiedzio wroku 2007 ok. 15 tys. uczniw lokalnych szk, 900 nauczycieli odbyo szkolenia, anaukowcy zlaboratorium spotkali si cznie z10 tys. uczniw wlokalnych szkoach. Ames Laboratory organizuje corocznie tzw. Science Bowl, czyli zawody naukowe (praktyczne, nie teoretyczne), tak dla uczniw licew (high school), jak igimnazjw (middle school), ima program (Science Night) praktycznego zapoznawania si znaukami przyrodniczymi dla uczniw szk podstawowych. Podobne programy ma wiele innych laboratoriw.
Zgodnie zamerykaskim pragmatyzmem badania naukowe prowadzone wlaboratoriach narodowych s wduym, jeeli nie dominujcym stopniu nakierowane na zastosowania praktyczne. Wyrazem tego jest liczba patentw uzyskiwanych przez laboratoria. Np. Pacific Northwest NL uzyskao w2007 roku 39 patentw amerykaskich i52 zagraniczne.
Podsumowujc, amerykaskie laboratoria narodowe to przykad efektywnego zagospodarowania rodkw federalnych wwykorzystaniu nauki do potrzeb gospodarki iksztacenia na wszystkich szczeblach edukacji. Porwnujc je zpolskimi jednostkami naukowo−badawczymi, pomijajc do naturaln dysproporcj wwysokoci budetw oraz duy zakres prac naukowych na potrzeby wojska wUSA, warto zwrci uwag na trzy istotne cechy charakterystyczne, ktre s do wprowadzenia take wPolsce: sposb zarzdzania, silne nastawienie na aplikacje ipowizanie zprzemysem oraz szerokie wczenie laboratoriw do procesw dydaktycznych na wszystkich szczeblach edukacji.