Nauka – sprawa egzystencjalna

Mogłoby się wydawać, że we współczesnym świecie, zdominowanym przez szybkie tempo życia, nie ma już miejsca dla uczonych. Postrzega się ich na ogół jako ludzi oderwanych od rzeczywistości, których działalność nie ma większego znaczenia. Ich miejsce zajęli wszechwiedzący eksperci, specjaliści od prostych i szybkich recept na wszystko. Wydaje się, że i wiedza nie jest już tym, co dawniej. Niegdyś do jej świata wstępowano z respektem i szacunkiem, dzisiaj stała się czymś banalnym i powierzchownym. Przypomina gotowy produkt, podlegający – jak każdy towar – prawom rynku.

Zaskakuje zatem – a nawet i zawstydza – niewielka w swojej objętości, ale jakże ważna książka Michała Hellera, w której autor podjął się odpowiedzi na zbyt rzadko stawiane dziś pytania: Kim jest uczony? Jak w dzisiejszych czasach wygląda jego życie i kariera? Czy można jeszcze mówić o powołaniu uczonego? Ks. prof. Michał Heller sam jest wybitnym naukowcem, posiadającym ogromny dorobek w dziedzinie metodologii nauk, fizyki i kosmologii. Dzieli się więc z czytelnikiem tym, co najcenniejsze: wieloletnim doświadczeniem osoby, której całe życie zostało podporządkowane zdobywaniu wiedzy oraz przekazywaniu jej innym.

Lektura inspiruje do namysłu nad istotą powołania uczonego. Powołania, albowiem – według autora – działalność naukową trudno nazwać jedynie zawodem czy sposobem zarabiania pieniędzy. To coś znacznie więcej: podejmowanie stale na nowo twórczych działań, wytyczanie nowych ścieżek ludzkiego myślenia, odkrywanie tajemnic świata. W przypadku ludzi nauki jest to również stałe dążenie do przekraczania swoich możliwości, codzienna próba charakteru. Składa się na to wysiłek i ryzyko, które ponoszą w wielu wymiarach i aspektach życia, ale z drugiej strony ich udziałem jest także doświadczanie ogromnej przyjemności intelektualnej. Heller zwraca uwagę, że uczony to ktoś, kto powinien mieć „odwagę bycia trochę innym” niż osoby z otoczenia.

Autor nie tai, że bycie uczonym ma także ciemną stronę: jest nią poczucie osamotnienia, a nawet intelektualna udręka towarzysząca zdobywaniu naukowych szczytów. W tym aspekcie nic się nie zmienia od najdawniejszych czasów, bowiem „uprawianie nauki nie przestało być sprawą egzystencjalną, sprawą sięgającą samych trzewi ludzkiej osobowości”. Niesie to ze sobą rozliczne niebezpieczeństwa, a jednym z nich jest, według autora, „możliwość zdziwaczenia”. Znajdziemy w książce szereg cennych wskazówek, jak nie utracić poczucia równowagi pomiędzy życiem naukowca a życiem codziennym.

Michał Heller szczególnie mocno akcentuje poczucie etycznej odpowiedzialności uczonego wobec samego siebie, a także wobec ludzkości. Należy stale o tym pamiętać, bycie uczonym nadal jest bowiem służbą, o czym dzisiaj tak często się zapomina. Oprócz refleksji natury filozoficznej, stanowiących fundament humanistyczny definiujący istotę powołania uczonego, znajdziemy także w książce sporo praktycznych porad związanych z tym, jak pogodzić karierę naukową z innymi dziedzinami życia. Z tych względów książka będzie z pewnością stanowić wsparcie dla młodych adeptów nauki, przeżywających swoje pierwsze dylematy i rozterki.

Książka Michała Hellera przywraca sens misji realizowanej przez uczonych i jest hołdem dla ich wysiłku, podejmowanego przeważnie na przekór czasom i modom.

Źródła naszych tradycji

Książka składa się z trzech części. Pierwsza dotyczy władzy w I Rzeczypospolitej. Znajdujemy tu propozycje wzmocnienia władzy królewskiej, wówczas zwykle niewykraczające poza napomnienia, by w większym stopniu ją szanować lub sprawniej egzekwować. Sporo też krytyk liberum veto, choć nie brak także wołań, że to ono najpełniej wyraża ideę wolności i równości szlacheckiej. Publicystyka XVIII w. już bardzo stanowczo wprowadza postulat dziedziczności tronu, ale i tu pojawiają się płomienne pisma hetmana Seweryna Rzewuskiego uzasadniające przewagę tronu elekcyjnego nad sukcesyjnym. Zawsze natomiast porusza troska o dobro ojczyzny. Wypływa ona z mów: Pawła Włodkowica, Piotra Skargi, Adama Krasińskiego, Hugona Kołłątaja, Stanisława Staszica.

W drugiej części książki zebrano wypowiedzi Polaków od czasów insurekcji kościuszkowskiej do odzyskania niepodległości. Dotyczą one ówczesnych problemów z władzami, głównie zaborczymi. Zastanawiające, że ugruntowana już w XIX w. w narodzie niechęć do władzy podczas powstania styczniowego zaowocowała fenomenem Rządu Narodowego. Było to posłuszeństwo organizacji, która nie miała umocowania formalnego, nie pochodziła z wyboru i nie stanowiła żadnego przedłużenia instytucji z I Rzeczypospolitej czy Królestwa Kongresowego, a zatem skutecznie uzurpowała sobie prawo do rządzenia.

Część trzecia zawiera wypowiedzi czołowych przedstawicieli życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego II Rzeczypospolitej. Rozpoczyna ją słynne przemówienie Józefa Piłsudskiego z 4 grudnia 1922 w Sali Kolumnowej dawnego gmachu Rady Ministrów O prezydenturze, w którym uzasadnia swą odmowę wobec wysuniętej względem jego osoby kandydatury na prezydenta RP.

Jest to świetnie zestawione preludium, pasujące do dalszych wypowiedzi Jaworskiego, Estreichera, Czumy, Grabskiego, Bocheńskiego, Młynarskiego i w końcu Stefana Wyszyńskiego, pisanej już w czasie II wojny światowej, Cezar w życiu narodu.

Myśliciele okresu II Rzeczypospolitej podkreślali, że nie da się rządzić dobrze państwem, gdy problem władzy rozwiązuje się połowicznie. Demokracja w tamtym wykonaniu jawiła się jako pasmo chaosu i awantur, i nic dziwnego, że niektórym krytykom przypominała anarchię najgorszych lat I Rzeczypospolitej. Rządy Józefa Piłsudskiego, a zwłaszcza jego sanacyjnych następców, też nie stanowiły konsekwentnej dyktatury skupionej na efektywnej modernizacji państwa. Mówiąc mało elegancko: nawet możliwości łamania oporu społecznego w celu przeprowadzenia niezbędnych acz gruntownych reform nie zostały należycie wyzyskane. Wynikało to zapewne z niezdecydowania, z braku konsekwencji, by pójść wytyczonym szlakiem do końca. Obrazem tych wahań jest literatura polityczna tego okresu. Stosunkowo często odwołuje się ona do zupełnie skrajnych stanowisk. Należy dodać, że II Rzeczpospolita nie miała czasu na osiągniecie stabilizacji, która niewątpliwie by nadeszła. Zbrodniczy napad Niemiec i Związku Radzieckiego w 1939 roku narzucił narodowi władze okupacyjne i wymógł całkiem nowe procesy przystosowawcze.

Cieszy fakt, że krakowski Ośrodek Myśli Politycznej wskrzesza dla naszej przestrzeni społeczno−politycznej, a często wprost przywraca dla nauki, źródła naszych tradycji, które w wyniku dziejowych perturbacji zawieruszyły się bądź długo były niewygodne dla władz.

Przygotowanie terenu

Europa już dawno zapomniała, gdzie tkwią jej korzenie – ta opinia pada często, zwłaszcza wśród gorliwych katolików. A może tych korzeni wcale nie posiada? Taką tezę stawia Paul Veyne. „Europa nie ma korzeni – pisze francuski historyk – chrześcijańskich ani innych; tworzyła się etapami, których nie można było z góry przewidzieć, przy czym żaden z jego elementów nie był oryginalniejszy od innego. Nie ukształtowała się w łonie chrystianizmu, nie rozwinęła z jakiegoś zalążka, lecz jest rezultatem epigenezy. Jak zresztą chrześcijaństwo”. A jednak autor wnikliwie, z szacunkiem i zrozumieniem bada okres, w którym w rozwoju chrześcijaństwa nastąpił przełom – od edyktu tolerancyjnego dla chrześcijan, który zakończył okres najcięższych prześladowań, po zakazanie religii pogańskich w Cesarstwie Rzymskim.

Ściślej rzecz biorąc, Veyne za prawdziwy przełom uważa rok 312, tuż po ogłoszeniu edyktu tolerancyjnego, kiedy to jeden ze współcesarzy ówczesnego imperium, Konstantyn, nawraca się na chrześcijaństwo. Autor wiele uwagi poświęca rekonstrukcji możliwego przebiegu zdarzeń, ale także skrupulatnie bada motywy, jakie mogły Konstantynem kierować. Cesarz jest niewątpliwe centralną postacią tej książki. Historyk przypisuje mu główną rolę w przemianach, nazywa rewolucjonistą, wizjonerem, nawet prorokiem, bez którego chrześcijaństwo nie miałoby szansy na taką skalę zaistnieć. Dla Veyne’a Konstantyn był niewątpliwym geniuszem – nie tylko miał wielką wizję, ale potrafił ją wprowadzić w życie. Autor pisze o wymiernych korzyściach, jakich po wprowadzeniu chrześcijaństwa mógł się spodziewać Konstantyn, jednakże nie odmawia cesarzowi także prawdziwej i głębokiej wiary.

Co niezwykle ważne, autor z dużym wyczuciem pisze o tym aspekcie religii, którego nigdy nie będzie można do końca sklasyfikować, o tym, co nieuchwytne, jednostkowe, ulotne, co wynika z porywów serca. Taki stosunek charakteryzuje nie tylko podejście do wiary samego Konstantyna, ale i pierwszych chrześcijan. Veyne wyraźnie podkreśla odmienność pierwszych wyznawców, którzy potrafili zrozumieć subtelności chrześcijaństwa. W pierwszych wiekach była to elitarna sekta, arcydzieło, które docenić mogły tylko wyrafinowane podniebienia. Veyne opisuje przemiany, jakie zaszły, ażeby chrystianizm mógł stać się religią zwyczajową, dla wszystkich. Nie mogłoby to nastąpić, gdyby zarówno chrześcijaństwo, jak i Kościół jako instytucja, nie były swoistymi arcydziełami, a nawet bestsellerami, co autor wyraźnie zaznacza i argumentuje.

Osobny rozdział poświęcony jest w tej książce problemowi odrzucenia Żydów i ich religii, z której chrześcijaństwo poniekąd się wywodzi. Autor nie zamyka historii w latach 312−394, umieszcza ją w szerszym kontekście. Niezwykle frapujący jest również Dodatek, w którym autor stawia śmiałą tezę na temat przemian, jakie zachodziły w postrzeganiu biblijnego Boga w dawnym judaizmie. Podważa szeroko rozpowszechnione twierdzenie, jakoby naród żydowski od zawsze wierzył w jedynego Boga.

Książka Veyne’a, dzięki wyważonym, rozsądnym i ważkim przemyśleniom, ma szansę budować atmosferę zrozumienia, abstrahując od wiary i niewiary, raczej łączyć niż dzielić. Autor początki chrześcijaństwa traktuje nie jako korzenie współczesnej Europy, ale jako „przygotowanie terenu” do przemian, które nadeszły w kolejnych wiekach i trwają nieprzerwanie. Wszak, jak pisze Veyne, w dalszym ciągu „obecna Europa inspiruje chrystianizm bądź niektóre jego wersje”.

Galicyjska światowość

Najnowsza książka Stanisława Niciei ma w podtytule nazwy trzech miast: Truskawiec, Drohobycz i Borysław. Każde ze swoim szczególnym charakterem, a połączone wspólną cechą, którą najkrócej nazwać trzeba: światowość. Jeśli rozważamy dzisiaj nasze potencje modernizacyjne, to warto sobie przypomnieć niezbyt odległe chronologicznie, bardziej teraz geograficznie, tradycje.

W XIX−wieczną modę kurortów Truskawiec wpisał się zamaszyście. W 1911 r., kiedy prezesem zarządu spółki władającej uzdrowiskiem został Rajmund Jarosz, wprowadzono tam bezprecedensowe wówczas oświetlenie elektryczne, urządzono deptaki z palmami i egzotyczną roślinnością. Po siedemnastu latach Jarosz wykupił cały zdrój i utrwalał renomę Truskawca wśród pierwszoligowych uzdrowisk europejskich.

Autor książki bardzo erudycyjnie prezentuje historię każdego z trzech miast, opatrując ją biografiami osób zasłużonych, ale także, zwłaszcza w przypadku Truskawca, gospodarzy willi – pensjonatów, stałych bywalców i efemerycznych gości, którzy się przez uzdrowisko tłumnie przewinęli. Byli to politycy, artyści, inżynierowie, przemysłowcy, także niebieskie ptaki, ciągnące tam, gdzie można było zbić szybko fortunę, a odpoczywać w luksusowym kurorcie.

Książka prof. Niciei jest właściwie albumem, w którym setki ilustracji komentuje tekst, bogato przetkany fragmentami literackimi, urywkami dokumentów i listów. Ilustracje to zebrane przez autora i jego żonę Halinę fotografie ze zbiorów dawnych mieszkańców tamtych okolic, pocztówki z wizerunkami osób, widokami opisanych w książce miejsc. Doskonale reprodukowane pozwalają poznać i zapamiętać to, o czym pisze autor, docenić np. ogromny basen kąpielowy z wodą siarczano−solankową w Truskawcu Pomiarkach, podziwiać samochody europejskich marek, jakimi przyjeżdżali pionierzy polskiego kapitalizmu.

Jest w książce rozdział Drohobyckie zagłębie artystów, z którego dowiadujemy się, że nie tylko Bruno Schulz i Kazimierz Wierzyński (syn zawiadowcy stacji) pochodzili z tego miasta. Urodziło się tam wielu malarzy, wśród nich Maurycy Gottlieb, uchodzący za najlepszego ucznia Matejki, syn właściciela destylatorni ropy naftowej.

O Borysławiu w potocznej świadomości przetrwało może najmniej, za to legendę ma bogatą ta kresowa „ziemia obiecana”, na której skondensowały się pionierska myśl konstruktorska, talenty organizacyjne, pragnienie zysków i znaczenia.

Nicieja przypomina, że polskie pionierstwo nafciarskie jest niepodważalne, choć za sprawą historii, która przerwała jego rozwój, w dużej mierze zapomniane. Borysław, Drohobycz, Tustanowice nad rzeką Tyśmienicą to pierwsze w świecie zagłębie, któremu patronuje lwowski aptekarz Ignacy Łukasiewicz, twórca lampy naftowej.

Bardzo ciekawe są rozdziały poświęcone polskim przemysłowcom: wspomnianemu Jaroszowi, Zygmuntowi Biluchowskiemu, dyrektorowi „Polminu” w Drohobyczu, najnowocześniejszej wówczas rafinerii europejskiej z bogatym zapleczem socjalnym, Marianowi Wieleżyńskiemu i Władysławowi Szaynokowi, którzy zbudowali wielokilometrowe gazociągi w Małopolsce i założyli w Borysławiu pierwszą fabrykę gazoliny.

Warto przypominać o tradycjach takich miejsc jak „Kresowe Trójmiasto”, gdzie w szkołach uczono polskiego, ukraińskiego, niemieckiego i jidysz, gdzie klimat społeczny tworzyli artyści, przemysłowcy, politycy i tutejsi mieszczanie. Warto popatrzeć na ich fotografie.

Bez wspólnych celów

Bycie członkiem własnego pokolenia wcale nie jest rzeczą oczywistą, bo nie każdy musi taką rolę podjąć, żyjąc „obok”, mimo uczestnictwa w rzeczywistości społecznej.

Witold Wrzesień, socjolog, profesor UAM w Poznaniu, swoją kolejną publikację rozpoczyna od przybliżenia czytelnikowi generacji, które funkcjonowały w Polsce po 1989 roku i składały się na Pokolenie Końca Wieku (roczniki 1964−82), czyli lokalny odpowiednik słynnej Generation X. Pisze więc o Pokoleniu ’89 (1964−70), Dzieciach Transformacji (1971−76) i Maruderach Końca Wieku (1977−82), by przejść do generacji kolejnej, czyli wkraczających właśnie w dorosłość Europejskich Poszukiwaczy. Grupę tę tworzy młodzież urodzona w latach 1983−88, na której sytuację pokoleniową składają się przede wszystkim dwa elementy: fakt, że owa młodzież nie pamięta czasu PRL oraz perspektywa przystąpienia Polski do Unii Europejskiej.

Jak pokazuje autor, kolejne generacje przechodzą w siebie dość płynnie. Różni je jednak specyfika postrzegania własnego pokolenia, relacja z rodzicami, plany edukacyjne i zawodowe (związana z nimi sytuacja na rynku pracy i stosunek do kariery) oraz ocena własnego miejsca na mapie niedawnych i współczesnych pokoleń. Na tych właśnie elementach cech identyfikacyjnych skupia się Wrzesień, tworząc charakterystykę Europejskich Poszukiwaczy. Tytułowe „impresje” składające się na ich portret to szereg sądów, które mogą jeszcze ulec modyfikacjom, gdyż owa grupa pokoleniowa nadal się kształtuje. Bardzo cenne są wykorzystane tu wypowiedzi młodych ludzi, nie tylko podnoszą wartość książki, ale stanowią także potwierdzenie wysuwanych tez.

Analiza i charakterystyka porównawcza pozwalają autorowi pokazać, jak bardzo wszelkie zmiany społeczno−kulturowe odbijają się na ludziach młodych. Dziś, kiedy panuje kult młodości i urody, a kultura popularna lansuje konsumpcjonizm i beztroskę, tym, co najbardziej różni współczesne pokolenie od jego trzech poprzedników, jest podejście do dorosłości. Dla starszych generacji była ona czymś pożądanym, dziś jest natomiast swoistym obciążeniem. Przekładanie przez młodych momentu przekroczenia granicy dorosłości na później już nikogo nie dziwi. Nawet fakt ukończenia studiów nie zobowiązuje już do rozpoczęcia samodzielnego życia. Pierwsza praca, założenie rodziny, własne mieszkanie przestały być celami nadrzędnymi. O ile fakt mieszkania z rodzicami przedstawicieli Pokolenia Końca Wieku wynikał z pragmatycznej oceny rzeczywistości i był próbą uniknięcia niepotrzebnych zawodów życiowych, tak w przypadku Europejskich Poszukiwaczy jest to najczęściej ucieczka przed dorosłością. Przedłużanie dzieciństwa, jak twierdzi socjolog, wynika z lęku przed samodzielnym życiem, a także z przyzwyczajenia do dobrobytu i oceniania otaczającej rzeczywistości przez pryzmat wartości materialnych – w ten sposób, w kooperacji z rodzicami, młodzież maksymalizuje swoje zyski. Z cytowanych przez autora wypowiedzi młodych ludzi wyłania się obraz rodziców – książeczek mieszkaniowych i domu rodzinnego, który jest dla młodego człowieka restauracją, pralnią i bankomatem.

Wszystko, co uświadamia nam autor, pokazuje niedoskonałość współczesnego pokolenia. Co smutniejsze, sami Europejscy Poszukiwacze mają wątpliwości, czy tworzą jakąkolwiek generację: „(...) w teraźniejszości takie zjawisko jak „pokolenie” chyba w ogóle nie istnieje. […] Współczesna młodzież akceptuje teraźniejszość, gdyż zakłada, że po prostu nie ma innego wyboru”.

Człowiek podwójny

Wydawać by się mogło, że taka książka nigdy nie powstanie, że filozofia po Freudzie na gruncie nieteologicznym nigdy już nie spróbuje nazwać fenomenu miłości erotycznej w jego antropologicznej, ontycznej strukturze. Biorąc pod uwagę tendencje we współczesnej filozofii, mając świadomość, że żyjemy w kulturze wykreowanej przez rewolucję seksualną, eliminującą pruderię i przestrzenie tabu, wspierającą tzw. emancypację i gender, temat ten wydaje się z góry spisany na naukowe straty. A tymczasem rzeczywistość popperowskiego Trzeciego Świata znowu nas zaskakuje. Na przekór tendencjom epoki pojawia się pytanie: co wiąże dzisiaj ze sobą mężczyznę i kobietę?

Ferdynand Fellmann, emerytowany profesor filozofii Uniwersytetu w Chemnitz w swojej książce daje odpowiedź – intrygującą, ciekawą, miejscami tak erudycyjną, że niespójną, ale dobrze przemyślaną. Ujmuje parę ludzką nie w schemacie fizjologii czy psychologii, lecz w perspektywie filozofii, uważając, że dzięki takiemu ujęciu można powiedzieć więcej prawdy. W książce pojawia się projekt erotycznego uprawomocnienia człowieka jako próby pogodzenia jednostki ze społeczeństwem – nie w trybie powinności politycznej, lecz w kontekście odpowiedzi na pytanie: kim są dla siebie, względem siebie, poprzez siebie? Autor broni tezy, że związek pary leży u początków procesu stawania się człowiekiem.

Novum książki polega na tym, że Fellmann nie traktuje kobiety i mężczyzny ani jako części natury, ani kultury. Mówiąc dokładniej: ani lepszej, ani gorszej części. Autor stara się również przekroczyć alternatywę: naturalizm vs spirytualizm. Wykazuje w tym celu różnicę między seksualnością i erotyzmem. Motyw uwodzenia określony przez Kierkegaarda zostaje poddany krytyce – erotyzm nie jest już wyłącznie sposobem ukrycia lęku wobec nicości. Autor nie gloryfikuje popędów szczelnie pozamykanych w mieszczańskiej kulturze. Poznanie mężczyzny i kobiety, wszak niezgłębione, jest istotnym kulturowym fenomenem z powodu jego filozoficznej konstytucji. To właśnie para mężczyzny i kobiety, ich miłość, ze względu na nagość, zaufanie, prawdziwość relacji pozwala na przekroczenie zastygłych w kulturze form myślenia i odczuwania. Kochankowie są sobie równi, niezbędni z powodu natury świata, a nie z powodu „naturalnych preferencji”. Sens ich nagości i jedności wymaga, zdaniem Fellmanna, powtórnego przemyślenia miłości tych dwojga.

Projekt antropologii polega na zastąpieniu myślącego „ja” przez „ja” zmysłowe, które umożliwia ubogacenie ludzkiej podmiotowości o erotyczne odniesienie. W takim ujęciu jest bliski dialogice Innego oraz refleksjom myślicieli Szkoły Frankfurckiej. Dystansuje się od tamtych rozstrzygnięć. Uważa, że jego koncepcja odsłania nową postać kulturowej intersubiektywności oraz inter−obiektywności.

Rzecz jest warta przedyskutowania nie tylko w środowisku filozoficznym. Czytelnik może towarzyszyć autorowi w jego próbach przekraczania Platona, Kartezjusza, Kanta, Freuda, Sartre’a, Nietzschego, Habermasa, Adorna. Idąc tą ścieżką wyrastamy z mitu platońskich „połówek”, z semantyki skrywanych pragnień oraz z instrumentalizacji teorii komunikacji. Dyskurs książki nie podgrzewa żaru współczesnych dyskusji między zwolennikami tradycyjnego małżeństwa i konkubinatu.

Książka w całości jest odważna i kontrowersyjna. Służy ambitnej popularyzacji wiedzy. We wstępie czytamy, że wywołała dyskusje w środowisku niemieckich czytelników. Może wywoła i u nas?