Weryfikację programów do samodzielnego wyliczania dochodu członka rodziny, na podstawie którego przyznawane są studenckie stypendia socjalne, postuluje prawnik Jacek Pakuła z Instytutu Prawa Szkolnictwa Wyższego i Nauki.
W ostatnich miesiącach coraz głośniej słychać o trudnościach bytowych studentów. Cieszy więc wiadomość, że udało się zwiększyć środki na pomocy materialną, a zapewne niebawem pojawią się kolejne pomysły, jak zreformować system wsparcia studentów. Te trudności nie są jednak nowe. Rosną koszty utrzymania, w tym wynajmu mieszkań, a miejsc w domach studenckich – zwłaszcza w największych ośrodkach akademickich – jest za mało. Nie wyczerpuje to listy słabości systemu pomocy materialnej.
Dotkliwą bolączką jest wykładnia ograniczenia zawartego w art. 93 PSWiN, niewielki limit, tj. 10%, uprawnionych do stypendium rektora czy dopiero co odmrażany – stanowczo za późno – próg uprawniający do otrzymania stypendium socjalnego. W tym miejscu należy przypomnieć, że z funduszy NCBR realizowano projekt pt. „Reforma systemu pomocy materialnej dla studentów”. Przedłożony materiał, czyli raport pt. System pomocy materialnej dla studentów w Polsce – diagnoza i kierunki możliwych zmian, a także kierunkowe założenia, to w zasadzie zbiór luźnych uwag, które trudno uznać za jakikolwiek zarys reformy. Autorom umknęły, niestety, rzeczywiste problemy pomocy materialnej. Szerzej pisałem o tym na łamach „Forum Akademickiego” w artykułach Za mało, by mówić o reformie oraz Błędny kierunek zmian.
Informatyzacja coraz mocniej jest obecna w uczelniach. Dostępne są oprogramowania pozwalające na sprawne przeprowadzenie rekrutacji, ale również wspomagające tok studiów, w tym moduły poświęcone pomocy materialnej. Założenie jest proste: student samodzielnie potrafi wygenerować np. wniosek o stypendium socjalne, a system oblicza dochód w rodzinie studenta, który ma być podstawą do przyznania świadczenia. Trzeba jednak postawić pytanie, czy dochód jest obliczony prawidłowo?
W zakresie pomocy materialnej ustawodawca odsyła do przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, z modyfikacjami, o których mowa w art. 88 PSWiN. Niektóre przepisy generują wątpliwości, jak ów dochód obliczyć. Chodzi tu w szczególności o osoby prowadzące działalność podlegającą opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Dla jasności wywodu należy przywołać art. 5 ust. 7a ustawy o świadczeniach rodzinnych:
W przypadku ustalania dochodu z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy przyjmuje się dochód miesięczny w wysokości 1/12 dochodu ogłaszanego corocznie, w drodze obwieszczenia, przez ministra właściwego do spraw rodziny w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej «Monitor Polski» w terminie do dnia 1 sierpnia każdego roku.
Przed nami rok akademicki 2024/2025, ale obwieszczenia za rok 2023 jeszcze nie ma (zostanie opublikowane do 1 sierpnia 2024 r.), dlatego należy wrócić do roku akademickiego 2023/2024. Zasadą jest obliczanie dochodu na podstawie dokumentów za poprzedni rok podatkowy, z uwzględnieniem dochodu uzyskanego i utraconego. W realiach roku akademickiego 2023/2024 oznacza to, że w pierwszej kolejności uwzględnia się dochody za rok 2022 (poprzedni rok podatkowy w stosunku do okresu stypendialnego). Obwieszczenie odnoszące się do roku 2022 zostało wydane w dniu 28 lipca 2023 r. (Monitor Polski z 2023 r., poz. 775) i zawiera 8 tabel. Pierwsza z nich dotyczy karty podatkowej. Pozostałe obejmują ryczałt od dochodów ewidencjonowanych, ale różni je stawka podatkowa. Chcąc obliczyć dochód, należy zatem znać formę opodatkowania. Jeśli jest to karta podatkowa, to wystarczająca będzie wysokość opłaconego podatku. W przypadku ryczałtu istotna jest stawka podatku oraz wysokość przychodu.
W praktyce student przedstawia zaświadczenie z urzędu skarbowego, z którego wynika np. że rodzic prowadził w 2022 roku (poprzedni rok podatkowy w stosunku do okresu stypendialnego) działalność opodatkowaną zryczałtowanym podatkiem 17% (tabela 8), a przychód roczny wyniósł 168 000,00 zł (miesięcznie 14 000,00 zł). Oznacza to, że dochód roczny rodzica wynosi 57 910,63 zł. Dochód roczny należy podzielić przez 12, o ile działalność rodzica prowadzona była w roku 2022 przez 12 miesięcy. Na marginesie należy wskazać, że dochód z takiej działalności może być utracony, jeśli np. działalność rodzica została zamknięta. Gdyby zaś prowadzenie działalności rozpoczęto w 2023 roku (dla roku akademickiego 2023/2024), to obwieszczenie z 28 lipca 2023 r. obejmujące dochód w roku 2022 nie ma zastosowania, a dochód uzyskany, związany z działalnością rozpoczętą w 2023 r., oblicza się na podstawie oświadczenia, uwzględniając przychód pomniejszony m.in. o opłacony podatek oraz składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.
Wątpliwości mogą pojawić się, gdy działalność była prowadzona nie przez cały rok, a np. przez 3 miesiące, choćby od października do grudnia 2022, i jest prowadzona nadal, co ma znaczenie na użytek stypendium w roku 2023/2024 r. Jak obliczyć prawidłowo dochód? Z informacji od użytkowników różnych programów wynika, że nie ma tutaj jednomyślności i „komputer” liczy ów dochód w różny sposób: a) dochód roczny należy podzielić przez 12 bez względu na liczbę miesięcy prowadzenia działalności i w ten sposób obliczamy dochód miesięczny; b) dochód roczny obliczamy w ten sposób, że należy przeprowadzić proste działanie matematyczne, tj. dochód roczny podzielić przez 12 × liczba miesięcy, w których prowadzona była działalność, podzielony przez 12, skoro mamy obliczyć dochód miesięczny; c) dochód roczny z tabeli należy podzielić przez liczbę miesięcy prowadzenia działalności w roku 2022.
Każdy z powyższych wariantów zapewne ma swoich zwolenników, być może Czytelnicy znają inne, mniej popularne wzory obliczania dochodu, ale prawidłowe rozwiązanie może być tylko jedno. Jest więc okazja, aby zweryfikować, czy program, z którego korzysta uczelnia, oblicza ów dochód w sposób prawidłowy.
Przepis art. 5 ust. 7a ustawy o świadczeniach rodzinnych odwołuje się do 1/12 dochodu rocznego, ale takie działanie matematyczne (dochód roczny dzielony przez 12) dotyczy dochodu osiąganego przez 12 miesięcy w roku 2022. Nie można tracić z pola widzenia innego przepisu, tj. art. 5 ust. 4a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym dochód osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, dzieli się przez liczbę miesięcy, w których dochód ten był uzyskiwany, co w realiach ubiegania się o stypendium na rok akademicki 2023/2024 oznacza, że interesuje nas liczba miesięcy związanych z osiąganiem dochodu w roku 2022.
Nie bez znaczenia jest przepis art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który definiuje pojęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z działalnością gospodarczą należy wiązać okresy, gdy jest ona prowadzona, chociaż wcale nie wszystkie miesiące muszą oznaczać zysk. W art. 3 pkt 23 i 24 ustawy o świadczeniach rodzinnych, kiedy mowa o utracie i uzyskaniu dochodu, ustawodawca dość jednoznacznie wskazuje, że dla działalności ma znaczenie rozpoczęcie jej prowadzenia oraz zamknięcie, łączone m.in. z wykreśleniem. To ważne, że dochód z działalności gospodarczej można utracić, niemniej z domniemania o stałym źródle utrzymania wynika nakaz uwzględniania średniego (przeciętnego) miesięcznego dochodu. Z ustawy o świadczeniach rodzinnych (art. 3 pkt 2) wynika, że dochód członka rodziny to przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4c. Skoro chodzi o uzyskanie dochodu w roku 2022, który jest rokiem kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (okres stypendialny 2023/2024), to sięgnąć należy do art. 5 ust. 4a, który stanowi, że dochód za 2022 rok należy podzielić przez liczbę miesięcy, gdy był ten dochód uzyskiwany. W przypadku działalności gospodarczej chodzi o czas jej prowadzenia.
Dla wsparcia słuszności przedstawionego przeze mnie rozwiązania, opartego na wskazaniu, że w przypadku podjęcia działalności gospodarczej od października 2022 r. należy ów dochód roczny podzielić przez 3 miesiące, przytoczę konkretny przykład, bowiem stosowanie prawa nie może zwalniać od myślenia, a wykładnia prawa nie może prowadzić do absurdu.
Założenie jest proste: posiłkując się przykładem wskazanym na wstępie, rodzic studenta wykazuje, że prowadzi działalność w 2022 r. przez 12 miesięcy, ryczałt 17%; przychód roczny 168 000,00 zł, co pozwala na przyjęcie, że jest to średnio 14 000,00 zł miesięcznie. Przychód 168 000,00 zł oznacza dochód roczny w kwocie 57 910,63 zł, który należy podzielić przez 12 miesięcy i tym samym dochód miesięczny to 4 825,88 zł. Tutaj nie ma wątpliwości.
Zestawmy powyższy przykład z ojcem innego studenta. Założenia są podobne: działalność w 2022 r., ryczałt 17%; przychód roczny 168 000,00 zł, ale działalność prowadzona od października 2022 r., co oznacza, że średnio miesięcznie przez trzy miesięcy ojciec studenta wykazywał przychód w kwocie 56 000,00 zł. Korzystając z tabeli 8 obwieszczenia z 2023 r. dla dochodu rocznego za rok 2022 dla przychodu 168 000,00 zł chodzi o kwotę 57 910,63 zł.
Wracając do wspomnianych najpopularniejszych trzech wariantów, pojawia się pytanie, jak należy prawidłowo obliczyć dochód ojca studenta, który od października 2022 r. wykazuje przychód w kwocie 56 000,00 zł miesięcznie:
a) dochód roczny należy podzielić przez 12 bez względu na liczbę miesięcy prowadzenia działalności i w ten sposób obliczamy dochód miesięczny; co oznacza = 57 910,63 zł : 12 mies. = 4 825,88 zł;
b) dochód roczny obliczamy w ten sposób, że należy przeprowadzić proste działanie matematyczne, tj. dochód roczny podzielić przez 12 × liczba miesięcy, przez ile prowadzona była działalność, podzielony przez 12, skoro mamy obliczyć dochód miesięczny; co oznacza = 57 910,63 zł : 12 mies. × 3 mies. : 12 mies. = 1 206,47 zł;
c) dochód roczny z tabeli należy podzielić przez liczbę miesięcy prowadzenia działalności w roku 2022; co oznacza = 57 910,63 zł : 3 mies. = 19 303,54 zł.
Z powyższych wyliczeń wynika, że ojciec studenta osiągający przychód 14 000,00 zł miesięcznie przez 12 miesięcy w roku 2022 wykazuje według obwieszczenia dochód miesięczny w kwocie 4 825,88 zł. Natomiast w przypadku ojca studenta, który rozpoczął prowadzenie działalności dopiero od października 2022 r., osiągając przychód średnio 56 000,00 zł miesięcznie, do wyboru są trzy odpowiedzi: a) 4 825,88 zł; b) 1 206,47 zł; c) 19 303,54 zł.
Gdyby przyjąć wariant a), to w ogóle nie miałby zastosowania przepis art. 5 ust. 4a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a przecież nie można wykładać przepisów w taki sposób, aby niektóre z nich albo chociaż część przepisu była zbędna. Gdyby dochód roczny dzielić automatycznie przez 12, bez uwzględniania okresu prowadzenia działalności, to prowadziłoby to do premiowania osób, które później rozpoczynają prowadzenie działalności. Z tych względów wariant a) należy odrzucić.
Gdyby przyjąć wariant b), polegający na uwzględnieniu 1/12 jako dochód miesięczny × liczba miesięcy prowadzenia działalności i następnie podzieleniu przez 12, to nadmiernie premiowalibyśmy studentów, w rodzinie których rozpoczęto możliwie późno prowadzenie działalności. Stanowiłoby to zachętę do odwlekania zgłoszenia rozpoczęcie tego rodzaju działalności, co mogłoby mieć ujemne skutki dla budżetu państwa, bowiem podatnicy unikaliby m.in. opodatkowania. Zupełnie niezrozumiałe byłoby uznanie, że ojciec z przychodem 14 000,00 zł osiąganym przez 12 miesięcy wykazuje wg obwieszczenia dochód w kwocie 4 825,88 zł, natomiast inny rodzic, z przychodem 56 000,00 zł z uwagi na prowadzenie działalności przez 3 miesiące w roku 2022, wykazuje dochód na poziomie 1 206,47 zł. Pomija się również przywołane powyżej przepisy związane z dochodem utraconym i uzyskanym. Nie jest to więc rozwiązanie prawidłowe. Trzeba wyraźnie podkreślić, że wariant b) musi być uznany za rażąco niesprawiedliwy i dlatego należy odrzucić to rozwiązanie.
W mojej ocenie wariant c) zasługuje na aprobatę, bowiem uwzględnia nie tylko przywołane powyżej przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 5 ust. 4a i 7a, ale i cel stypendium socjalnego – wsparcie studentów, którzy faktycznie znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, zaś wynik wykładni znajduje potwierdzenie przy podstawieniu pod konkretne kwoty przychodu i obliczonego w ten sposób dochodu. Oczywiste jest bowiem, że osoba, która prowadzi działalność gospodarczą krócej, ale osiąga z tego tytułu przychód wyższy (czterokrotnie), musi mieć też odpowiednio wyższy dochód.
Przedstawiony powyżej przykład nie należy do prostych, ale doskonale ilustruje, że przepisy dotyczące pomocy materialnej dla studentów są coraz bardziej skomplikowane. Tylko pobocznie należy wskazać inne łamigłówki, np. brak utraty dochodu (art. 5 ust. 4c ustawy o świadczeniach rodzinnych) czy obliczanie dochodu w oparciu o hektar przeliczeniowy (art. 5 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych).
Na pracownikach organów przyznających wsparcie materialne spoczywa olbrzymia odpowiedzialność. Coraz częściej korzystamy z programów informatycznych obliczających dochód samodzielnie i to również okazja, aby zweryfikować, czy te programy liczą ów dochód w sposób prawidłowy. Automatyzacja i informatyzacja to słuszny kierunek, pozwalający skrócić przebieg postępowania w przedmiocie przyznania pomocy materialnej dla studentów, ale wdrażane rozwiązania muszą być weryfikowane, a decyzje podejmowane pod nadzorem odpowiednio przeszkolonych osób.
Jacek Pakuła
W II połowie 2023 r. Instytut Prawa Szkolnictwa Wyższego i Nauki realizował cykl bezpłatnych szkoleń, adresowanych do pracowników uczelni odpowiedzialnych za przyznawanie stypendiów i zapomóg. Spotkania te, objęte patronatem medialnym miesięcznika „Forum Akademickie”, cieszyły się dużym zainteresowaniem; ostatecznie zamiast planowanych 200 uczestników, wydano 986 certyfikatów. Projekt pn. „Pomoc materialna dla studentów – kompetentnie i na czas!” decyzją ówczesnego ministra edukacji i nauki otrzymał dofinansowanie w roku 2023 jako zadanie publiczne w ramach konkursu pn. „Organizowanie i animowanie działań na rzecz środowiska akademickiego” (www.pomocmaterialna.pl/).
Czy biorąc pod uwagę odgórnie ustalony przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej dochód opodatkowany ryczałtowanym podatkiem dochodowym (w tym przypadku przy podatku płaconym w formie karty podatkowej) w zależności od płaconego podatku naturalnym jest, że dochód netto (dochód z działalności wg obwieszczenia w/w Ministra - składki na ubezpieczenie społeczne - składki na ubezpieczenie zdrowotne) może wyjść ujemny dla pewnego członka rodziny?