Sprawy nauki

14 Marca

Od lewej: L. Kaczmarek, J. Kotwica, J. Kuźnicki, źródło: arch. prywatne, IRZiBŻ PAN, IIMCB

Kaczmarek, Kotwica, Kuźnicki: Międzynarodowe komitety doradcze we wszystkich instytutach PAN

W nowej ustawie o PAN konieczne jest, z jednej strony, wprowadzenie mechanizmów projakościowych, a z drugiej – mechanizmów ograniczających różnego rodzaje patologie, jak chów wsobny, kumoterstwo, nepotyzm i nierzetelne konkursy na stanowiska naukowe. W obu tych kwestiach kluczową rolę mogłyby odegrać międzynarodowe komitety doradcze – piszą profesorowie Leszek Kaczmarek, Jan Kotwica i Jacek Kuźnicki.

W związku z prowadzoną dyskusją na temat nowej ustawy o PAN proponujemy wprowadzenie obligatoryjnego tworzenia międzynarodowych komitetów doradczych (MKD) we wszystkich instytutach Polskiej Akademii Nauk. Chociaż mogą to zrobić sami dyrektorzy, korzystając ze swych uprawnień do tworzenia ciał doradczych, to umocowanie ustawowe MKD jest konieczne w celu poprawy jakości działalności naukowej i wsparcia dyrektorów w działaniach projakościowych we wszystkich instytutach.

Zasadniczym zadaniem komitetów ma być doradzanie dyrektorom instytutów w zakresie strategii rozwoju placówki, a także udział w rekrutacji kierowników zespołów badawczych i w ich regularnej ocenie. Pełniąc tak określoną funkcję doradczą dla dyrektora instytutu, MKD odciążałyby równocześnie rady naukowe od niektórych zadań. I tak międzynarodowy komitet doradczy będzie:

• doradzał dyrektorowi w działalności wspierającej rozwój instytutu, wskazując na możliwe sposoby podniesienia jakości działalności naukowej, umiędzynarodowienia i rozwiązywania ewentualnych problemów;

• dokonywał okresowej oceny aktywności naukowej zespołów naukowych, oceniając progres badań poszczególnych grup badawczych, wskazując na działania mogące lepiej wykorzystać ich potencjał naukowy;

• identyfikował kierowników zespołów badawczych, którym należałoby przedłużyć kontrakt z instytutem, a także wskazując na tych, którzy zasługują na szczególnie wsparcie, zaś z drugiej strony wskazując dyrektorowi, które grupy badawcze nie spełniają oczekiwań. Regularna ocena okresowa kierowników grup w oparciu o recenzje zagranicznych, anonimowych ekspertów, reprezentujących naukę na poziomie światowym, powinna stanowić podstawę przedłużania ich zatrudnienia;

• uczestniczył w otwartych międzynarodowych konkursach i wskazywał kandydatów na stanowiska kierowników grup badawczych; dbał o wysoki poziom działalności naukowej instytutu, w tym o rozwój młodych naukowców;

• wyłaniał kandydata na dyrektora instytutu w wyniku otwartego międzynarodowego konkursu, rekomendując go Prezesowi PAN – zgodnie z ustawą o PAN z 2020 r. Rada Kuratorów wydziału właściwego ze względu na specjalność naukową instytutu mogłaby powoływać MKD jako komisję konkursową. Komitet oceniałby działalność dyrektora i mógł rekomendować ponowną jego kadencję, a w przypadkach drastycznych rekomendować jej skrócenie.

Proponujemy, by w skład MKD wchodziło od 5 do 9 naukowców, głównie z zagranicy, o znaczących osiągnięciach naukowych i organizacyjnych, mających autorytet w swoim środowisku i nieposzlakowaną opinię. Z Polski członkami MKD mogłyby być jedna-dwie osoby o podobnych kwalifikacjach i cechach spoza tej placówki i nie mające żadnych związków z danym instytutem ani konfliktu interesów. Uważamy, że MKD będą pożyteczne w każdym instytucie, również w placówkach Wydziału I PAN. Ze względu na konieczną znajomość języka polskiego w niektórych aktywnościach instytutów humanistycznych członkami MKD mogą być m.in. Polacy, zagraniczni członkowie PAN lub naukowcy z zagranicy znający język polski.

Raz w roku członkowie MKD uczestniczyliby w dwu-, trzydniowych sesjach sprawozdawczych dyrektora instytutu, cyklicznej ocenie zespołów naukowych, ewentualnych wyborach nowych kierowników grup badawczych i co 4 lata w wyborach dyrektora. Aby członkowie MKD wiedzieli, co naprawdę dzieje się w instytucie, w trakcie corocznej wizytacji spotykać się muszą bez obecności dyrekcji z poszczególnymi grupami pracowników: osobno z kierownikami grup, osobno z doktorantami, osobno ze starszymi pracownikami naukowymi i osobno z administracją.

Wbrew krążącym opiniom MKD nie są kosztowne i nie stanowią znaczącego obciążenia finansowego dla danej jednostki. Instytut opłaca bowiem tylko pobyt i podróże członków komitetu, ale nie wypłaca żadnego wynagrodzenia. Członkowie MKD pracują honorowo. Wskazywałaby ich Rady Kuratorów w konsultacji z radami naukowymi instytutów, a powoływał – Prezes PAN. Członkowie MKD mogliby pełnić swe funkcje przez dwie czteroletnie kadencje, z tym że wymiana składu dokonywana byłaby etapami – nowe osoby dołączałyby do części członków z poprzedniego komitetu. Konieczny jest mechanizm instytucjonalny dyscyplinujący instytuty, które nie chciałyby powołać takich MKD lub stworzyły je ze swoich znajomych jako atrapy. Warto na koniec podkreślić, że członkowie międzynarodowych komitetów doradczych byliby swego rodzaju ambasadorami naukowymi placówek PAN, promując ich działalność w środowisku międzynarodowym.

Przykłady z… Polski

Międzynarodowe komitety doradcze działają w Polsce od lat. I tak, w Międzynarodowym Instytucie Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie (IIMCB) od początku jego powstania nie ma tradycyjnej rady naukowej, a w jej miejsce funkcjonuje właśnie MKD. W jego skład wchodzą wybitni naukowcy różnych narodowości, którzy spotykają się co roku na posiedzeniach w instytucie, a ich rolą jest przede wszystkim doradztwo i ocena działalności naukowej zespołów, a także wybór kierowników grup badawczych i co cztery lata wskazywanie Prezesowi PAN kandydata na dyrektora.

W skład MKD wchodzili i wchodzą (obecnie jest 11 osób) wyłącznie osoby spoza instytutu,, głównie naukowcy z zagranicy ze znaczącymi osiągnięciami naukowymi i organizacyjnymi. Byli to np. rektor uniwersytetu w Holandii, dyrektor jednego z instytutów Maxa Plancka czy instytutu na uniwersytecie Vanderbilt, dyrektor Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej (EMBO), laureaci Nagrody Nobla z Niemiec czy z Izraela. MKD miał znaczący udział w osiągnięciu poziomu naukowego tego instytutu i był bardzo pomocny jego dyrektorowi. W szczególności pomógł zidentyfikować liderów, którzy stworzyli bardzo silne grupy badawcze i wskazał kilka zespołów, które były niewystarczająco dobre, sugerując ich rozwiązanie.

W Małopolskim Centrum Biotechnologii (MCB) Uniwersytetu Jagiellońskiego od początku jego powstania działa Międzynarodowa Rada Doradcza (MRD) zorganizowana na wzór MKD w IIMCB. Obecnie liczy ona 10 członków (w tym noblistka i jedna osoba z Polski, były rektor uniwersytetu). Zasady oceny grup badawczych w MCB UJ są uzgadniane z MRD i jest ona odpowiedzialna za przeprowadzanie zewnętrznych ocen badań prowadzonych w laboratoriach MCB UJ oraz ich kierownictwa. Do oceny powoływane są też komitety recenzentów naukowych, w skład których wchodzą naukowcy spoza Małopolskiego Centrum Biotechnologii i Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy wspierają MRD i dyrektora MCB UJ w ocenie jakości programów badawczych tam realizowanych (więcej).

Szczególną rolę odegrała pierwsza MRD w trakcie ewaluacji funkcjonowania MCB UJ. Dzięki krytycznej opinii o niektórych elementach organizacji oraz wskazaniu właściwych działań kierownictwo UJ zmieniło sposób funkcjonowania tej części uczelni. Dopiero te zmiany umożliwiły MCB UJ osiągnięcie obecnych sukcesów międzynarodowych. Rada wskazała też osobę na kolejną kadencję na stanowisko dyrektora, co okazało się bardzo dobrym wyborem i przyczyniło do dalszej rozbudowy tego Centrum UJ.

W Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN powołano niedawno czteroosobowy MKD, który ocenił kierowników grup badawczych Międzynarodowej Agendy Badawczej BRAINCITY, rekomendując przedłużenie zatrudnienia w instytucie dwóm z trzech osób. Ta rekomendacja została przyjęta i zrealizowana przez dyrekcję. W kolejnym roku wszyscy członkowie MKD (wraz z kilkoma osobami z instytutu) weszli w skład komisji oceniających kandydatów w konkursie na kierowników nowych grup badawczych w tej placówce. Dyrekcja przyjęła listę rankingową kandydatów zaproponowaną przez komisję. W rezultacie zatrudniono dwie osoby z tej listy.

W Międzynarodowym Instytucie Mechanizmów i Maszyn Molekularnych IMol, młodym instytucie PAN, nie ma międzynarodowej rady doradczej. Jest natomiast rada naukowa, w skład której wchodzi znaczna liczba wybitnych naukowców z zagranicy, w tym laureat Nagrody Nobla. Jest kilku Polaków z innych instytucji naukowych w Polsce i dwie osoby z kierownictwa tego instytutu. Tym samym nie jest to niezależny MKD, ale dzięki obecności znacznej liczby wybitnych naukowców z zagranicy rada ta może spełniać część zadań MKD. Niestety taki skład nie gwarantuje niezależności tego ciała, istnieje wewnętrzny konflikt interesów ze względu m.in. na obecność członków dyrekcji oraz przedstawicieli innych polskich placówek. Dlatego też MKD powinien być dodatkowym organem w instytutach PAN niezależnym od rad naukowych.

Warto też zwrócić uwagę, że MKD są standardem w wielu krajach odgrywających już czołową rolę w nauce światowej bądź do takiej roli aspirujących. Dobrym przykładem jest Portugalia, w której poziom naukowy podniósł się znacząco w ostatnich latach. Wystarczy powiedzieć, że Portugalia ma znacznie więcej niż Polska grantów ERC, mimo mniejszej liczby ludności. W tym kraju funkcjonowanie MKD w jednostkach naukowych z różnych dziedzin jest uważane za oczywiste i niezbędne w zakresie doradztwa strategicznego. MKD bardzo często uczestniczą w wyborze nowych kierowników grup badawczych i ich okresowej ocenie (w najbliższym numerze „Forum Akademickiego” opublikujemy tekst prof. Leszka Kaczmarka o ewaluacji placówek naukowych w Portugalii, w której ostatnio brał udział – dop. RED).

A co z radami naukowymi?

Proponujemy, by międzynarodowe komitety doradcze miały jedynie funkcje doradcze dla dyrektora i nie zastępowały rad naukowych instytutów PAN. W naszej propozycji rady naukowe pełniłyby nadal ważną funkcję. I tak, zgodnie z obecną ustawą o PAN:

• zatwierdzałyby sprawozdania z działalności instytutu;

• przeprowadzałyby postępowania w sprawie nadania stopnia doktora lub doktora habilitowanego, w ramach posiadanych uprawnień;

• ustalałyby programy studiów dyplomowych i programy kształcenia w szkołach doktorskich prowadzonych przez instytut;

• podejmowałyby uchwały w innych sprawach zastrzeżonych do kompetencji rady naukowej w ustawie, statucie Akademii lub statucie instytutu;

• uchwalałyby regulamin zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych;

• wykonywałyby zadania związane z przypisywaniem poziomów Polskiej Ramy Kwalifikacji do kwalifikacji nadawanych po ukończeniu studiów podyplomowych i włączeniem do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji, kwalifikacji nadawanych po ukończeniu studiów podyplomowych i innych form kształcenia – zgodnie z ustawą z dnia 22 grudnia 2015 r. o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji (Dz. U. z 2020 r. poz. 226).

Podsumowując, uważamy, że w nowej ustawie o PAN konieczne jest z jednej strony wprowadzenie mechanizmów projakościowych, a z drugiej mechanizmów ograniczających różnego rodzaje patologie, jak chów wsobny, kumoterstwo, nepotyzm i nierzetelne konkursy na stanowiska naukowe. W obu tych sprawach obecność i doświadczenie członków międzynarodowych komitetów doradczych będą miały kluczowe znaczenie. MKD będą bowiem wspierały kierownictwo instytutu w działaniach, które prowadzą do poprawy jakości działalności naukowej, a także będą zapobiegały i chroniły instytuty przed powyższymi i innymi patologiami.

prof. Leszek Kaczmarek

prof. Jan Kotwica

prof. Jacek Kuźnicki