Pierwsze kliniki prawa powstały na przełomie XIX i XX wieku w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy dwóch nauczycieli akademickich. Była to odpowiedź na potrzebę praktycznego przygotowania studentów do wykonywania zawodu prawnika. Z czasem tego typu instytucje zaczęły z powodzeniem funkcjonować w wielu krajach na całym świecie. Obecnie w 16 polskich miastach działa już prawie trzydzieści klinik.
Istotny wpływ na proces przemian w polskim systemie edukacji wywarło Europejskie Stowarzyszenie Studentów Prawa. ELSA (The European Law Students’ Association) to organizacja zrzeszająca studentów prawa i młodych prawników, działająca w ponad 40 krajach. Jej celem jest popularyzacja i poszerzanie wiedzy prawniczej, promowanie praw człowieka oraz wspieranie międzynarodowej wymiany doświadczeń. Organizacja inicjuje wielu konferencji, szkoleń, praktyk zagranicznych oraz projektów edukacyjnych.
Kluczowym momentem okazała się konferencja zorganizowana przez ELSA w Szczecinie w 1998 roku, która zapoczątkowała dynamiczny rozwój klinik w naszym kraju. W stosunkowo krótkim czasie po tym wydarzeniu przy wydziałach prawa zaczęły powstawać kolejne studenckie poradnie prawne – m.in. w Krakowie, Warszawie, Białymstoku, Toruniu, Poznaniu, Lublinie, Rzeszowie, Łodzi i Szczecinie właśnie.
Czym właściwie jest klinika prawa?
Głównym założeniem ich działania jest bezpośredni kontakt studentów prawa z osobami, które potrzebują porady prawnej, a często nie są świadome swoich praw lub znajdują się w trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej wybór i opłacenie prawnika. Studenci pod nadzorem ich wykładowców udzielają pomocy pro bono – przygotowują pisma, gromadzą dokumenty, a także udzielają porad prawnych. Dzięki temu nie tylko udoskonalają swój warsztat, ale też uczą się tzw. kompetencji miękkich, w tym szeroko pojętych umiejętności interpersonalnych, słuchania, a także empatii – niezbędnej w pracy prawnika.
Obecnie zaobserwować można trend wzrostowy, jeśli chodzi o kliniki specjalizujące się w bardzo wąskich obszarach prawa, np. mediacje, negocjacje czy kliniki biznesu. Zgodnie z danymi umieszczonymi na stronie Fundacji Uniwersyteckich Poradni Prawnych, w roku akademickim 2023/2024 w Polsce działało 29 klinik prawa w 18 miastach. Dla porównania, jeszcze dwie dekady wcześniej funkcjonowało zaledwie 17 klinik w 14 miastach. Jak wynika ze sprawozdania FUPP, 1 087 studentów i 298 pracowników dydaktycznych przyjęło w sumie 2 147 spraw.
Fundamentem funkcjonowania kliniki prawa jest relacja student – trener, która często przekształca się w relację mentor – mentee i niejednokrotnie wykracza poza okres samego studiowania – tłumaczy Ewelina Gee-Milan, dyrektor kliniki prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego. – Ogromne znaczenie ma tu praktyczność. Student, przychodząc do kliniki, przechodzi swojego rodzaju transformację – miło jest obserwować, jak nabiera ogłady, nabywa wiedzę i umiejętności, a także kompetencje niezbędne w nawiązywaniu relacji, czasem wpływające na całe ich przyszłe życie. Często zdarza się, że koledzy znający się z pracy w klinice wspólnie otwierają kancelarie lub zakładają spółki. To właśnie klinika daje możliwość dostrzeżenia, jak ważna jest etyka i odpowiedzialność, a także uczy pracy pod presją wobec bardzo dużej odpowiedzialności społecznej.
Wpływ systemu bolońskiego
System boloński, który wprowadził trójstopniowy system kształcenia (licencjat, magisterskie, doktoranckie) ułatwił znacząco specjalizację i rozwój w dziedzinie prawa. Opiera się on na trzech założeniach: ujednoliceniu programów, umożliwieniu studentom odbywania poszczególnych etapów studiów w wybranych przez nich placówkach i krajach oraz poprawie jakości kształcenia. Promuje wartości, takie jak mobilność, otwartość, zrównoważony rozwój i zaangażowanie społeczne. Wszystko po to, aby przyszli prawnicy wnosili je do biznesu i innych dziedzin życia codziennego, a także by zwiększyć dostępność do wymiaru sprawiedliwości i świadomość prawną obywateli.
Jak podkreślano podczas międzynarodowej konferencji GAJE (Global Alliance for Justice Education – przyp. RED), która odbyła się w lipcu na Uczelni Łazarskiego, najlepsze wydziały prawa w Europie i na świecie poznaje się po dobrych klinikach prawa. Kliniki prawa swoją działalność często koncentrują na interesie publicznym. Świadczą usługi dla osób, których nie stać na profesjonalną pomoc, promując w ten sposób dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Mierząc się z rzeczywistymi problemami prawnymi, studenci rozwijają umiejętności krytycznego myślenia i uczą się analizować zawiłości prawa w praktyce – uzupełnia Ewelina Gee-Milan.
Współczesne wyzwania dla systemu prawnego
Sprawiedliwość społeczna pozostaje nadal nie do końca tak oczywistą, jak powszechnie można by domniemywać. Wciąż palącym tematem jest praca małoletnich, konwencja haska, konflikty zbrojne, szeroko pojmowane dobro małoletnich, problemy z uchodźstwem, kwestie związane z zatrudnieniem, dyskryminacją czy mobbingiem. Nie lada wyzwaniem dla edukacji prawnej jest zapewne sztuczna inteligencja i umiejętnie korzystanie z narzędzi oferowanych przez nowoczesne technologie, które z dnia na dzień stały się istotnym elementem pracy prawnika. Kwestie dylematów etycznych oraz sprawiedliwości społecznej ujęte w tym kontekście, to kolejny obszar, który należy poddać wnikliwej analizie i wpisać w misję, jaką mają do spełnienia kliniki prawa w Polsce i na świecie.
Jaką rolę odgrywa i jak ogromny wpływ na edukację przyszłych prawników ma działalność klinik prawa w Polsce i na świece, można było zobaczyć podczas warszawskiej konferencji, która zgromadziła ponad 400 uczestników z około 90 krajów.
Zaraz po jej zakończeniu zgłosił się do nas kolega z kliniki prawa z Niemiec z prośbą o wsparcie w sprawie dotyczącej uchodźców. Nasi niemieccy koledzy poszukują klinik, które mogłyby ich wesprzeć ze względu na to, że problem dotyczy uchodźstwa w wymiarze wielonarodowościowym. Widać zatem jasno, jak ważna jest współpraca sieci klinik prawa na świecie i budowanie networkingu między nami. Proces ten jest wzmacniany przez cykliczne spotkania, takie jak właśnie lipcowa konferencja. Tego rodzaju spotkania są nie tylko fundamentem, ale i trampoliną do nawiązywania i utrwalania relacji nie tylko na gruncie biznesowym – konkluduje Ewelina Gee-Milan.
Kliniki prawa to nie tylko przestrzeń edukacyjna, lecz także społeczna misja, która realnie wpływa na dostępność wymiaru sprawiedliwości. Łącząc teorię z praktyką, umożliwiają studentom rozwój zawodowy i osobisty, a jednocześnie wspierają osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej. W dobie globalnych wyzwań – od migracji po cyfryzację – rola klinik prawa staje się coraz bardziej istotna. Ich działalność to dowód na to, że edukacja prawnicza może być nie tylko skuteczna, ale i empatyczna, odpowiedzialna społecznie oraz otwarta na współpracę międzynarodową. Warto inwestować w ten model, bo to właśnie on kształtuje prawników jutra – kompetentnych, świadomych i zaangażowanych.
RaF