Szkoły wyższe

23 Października

Źródło: www.pixabay.com

Lepszy rok dla uniwersytetów

Rok 2024 był dla finansów polskich uniwersytetów klasycznych zdecydowanie lepszy od roku 2023. Czy jednak udało się położyć podwaliny pod solidne finansowanie uczelni publicznych w przyszłych latach?

Uniwersytecka Komisja Finansowa Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich po raz 22. przedstawiła raport na temat sytuacji ekonomicznej klasycznych uniwersytetów publicznych. Przeanalizowano dane z lat 2020–2024, dotyczące finansów 21 uniwersytetów skupionych w KRUP.

Materiał analityczny dla raportu stanowił zbiór jednostkowych sprawozdań F-01, za lata 2020–2024, wg stanu na dzień 31 grudnia 2024, będących źródłem informacji statystycznej o poszczególnych kategoriach przychodów, a także kosztów oraz nakładów na środki trwałe, jak również wyników finansowych 21 uniwersytetów publicznych w Polsce. Dane finansowe uczelni publicznych zostały uzupełnione statystyką obejmującą w szczególności: liczbę studentów (z uwzględnieniem doktorantów), liczbę pracowników (w podziale na grupy stanowiskowe), a także odniesione do bazowych oraz zwiększanych (jeżeli miało to miejsce w danym roku) wartości subwencji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Nowością w raporcie stało się zastosowanie specjalnego wskaźnika, tzw. wskaźnika lokalizacji (ang. Location Quotient), zwanego również „ilorazem lokalizacji”. Umożliwił on obiektywną ocenę zmiany poziomu finansowania danej uczelni publicznej względem sytuacji ekonomiczno-finansowej w pozostałych jednostkach, dzięki czemu możliwe jest odnoszenie analizowanej kategorii finansowej jednej uczelni do przeciętnego poziomu, jaki jest charakterystyczny dla wszystkich 21 uniwersytetów, z jednoczesnym odniesieniem tej kategorii do innej zmiennej. Przyjęcie tej miary pozwala relatywizować ocenę danej kategorii i wzmacnia potencjał interpretacji.

Czynnik kadrowo-studencki w subwencji

W gronie 21 zrzeszonych w Uniwersyteckiej Komisji Finansowej uniwersytetów pracuje (wg stanu na dzień 31 grudnia 2024) łącznie 58 079 pracowników. Uczelnie te są jednak zróżnicowane pod względem potencjału kadrowego (Wykres 1). Dwie uczelnie o największej liczbie zatrudnionych to Uniwersytet Jagielloński (łącznie 8 161 osób) oraz Uniwersytet Warszawski (7 239 osób).

W drugiej grupie najliczniejszych kadrowo uniwersytetów klasycznych znajdują się: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (2 735 nauczycieli + 2 047 etatów nienauczycielskich = 4 782 os.), a także Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu (2 129 nauczycieli + 1 945 etatów nienauczycielskich = 4 075 os.). W gronie 25 procent najliczniejszych kadrowo uczelni (Q3 = 3 506 etatów) poza czterema wymienionymi jednostkami znajdują się również: Uniwersytet Wrocławski (łącznie 3 624 pracowników) oraz Uniwersytet Łódzki (łącznie 3 506 pracowników). W stosunku do roku 2023 nastąpiło niewielkie zmniejszenie liczby pracowników z 58 165 do wskazanych wyżej 58 079, przy czym minimalnie zwiększyła się liczba nauczycieli akademickich – z 32 018 do 32 143.

Struktura kadrowa w podziale na „nienauczycieli” oraz „nauczycieli” (prof. / prof. uczelni / adiunkt, docent / asystent) została przedstawiona na wykresie 2. Widoczna jest tu relatywnie homogeniczna prawidłowość: średnio etaty nienauczycielskie stanowią w grupie analizowanych uniwersytetów 45% zatrudnienia, przy czym maksymalnie w strukturze zatrudnienia ta grupa pracowników stanowi 48% kadry (UWr = 48%, UW = 48%, UMK = 48%, UJ = 48%, Uniwersytet Gdański = 47%). W grupie nauczycieli przeważa zatrudnienie na stanowiskach: adiunkta / docenta – średnio we wszystkich uniwersytetach na poziomie 25% potencjału pracowniczego, z maksymalnym udziałem tej grupy pracowników na poziomie 30% (UWr = 29%, UW = 29%, Uniwersytet Rzeszowski = 30%). Średnio w uczelniach zatrudnianych na stanowiskach profesora uczelni jest 13% pracowników, zaś profesorowie belwederscy stanowią niemal we wszystkich uniwersytetach KRUP 6% kadry (najmniejszy udział w zatrudnieniu w tej grupie ma miejsce w Uniwersytecie Szczecińskim = 4%, Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy = 4%).

Ogółem w badanych uniwersytetach w 2024 roku kształciło się 346 582 studentów, w tym 267 989 na studiach stacjonarnych oraz 78 593 na studiach niestacjonarnych i podyplomowych. W stosunku do roku 2023 nastąpił niewielki wzrost liczby studentów – w roku 2023 było ich 343 950. Na jednego nauczyciela akademickiego przypada 10,04 studenta i wskaźnik ten w ostatnich 3 latach utrzymuje się na bardzo zbliżonym poziomie.

W 2024 roku w 21 uniwersytetach na studiach stacjonarnych studiowało średnio 79% studentów, a na niestacjonarnych 19%. Niespełna 2% ogółu kształcących się w tej grupie uczelni stanowili doktoranci w szkołach doktorskich. W kontekście opisywanych w raporcie zmian strukturalnych w ciągu minionych dwóch dekad (tj. od 2003 r. do 2024 r.) zarysowuje się bardzo wyraźna tendencja konsekwentnego rok po roku zmniejszania liczby studentów studiów niestacjonarnych.

Wysokość subwencji

Subwencja dla 21 uniwersytetów zrzeszonych w KRUP wyniosła w 2024 roku 9 770 299,3 tys. zł. W stosunku do roku 2023 nastąpiło jej zwiększenie o 29% – w 2023 roku jej wysokość wynosiła bowiem 7 586 352,3 tys. zł. Związane to było w oczywisty sposób z zapewnieniem finansowania w ramach subwencji zwiększenia środków na wynagrodzenia pracowników uczelni. W roku 2020 wysokość subwencji dla badanych uniwersytetów wynosiła 6 139 473,2 tys. zł. Wobec tego jej nominalna wartość z 2024 roku stanowi 159% nominalnej wartości z roku bazowego 2020, zaś w ujęciu realnym – tj. z uwzględnieniem dyskonta na poziomie rocznych odczytów inflacyjnych – dynamika 2024/2020 – wyniosła 115%.

Wysokość subwencji w podziale na jednego pracownika w 2024 r. wyniosła średnio dla wszystkich 21 uniwersytetów 168 226 zł (w roku 2023 r. było to 130 428 zł). Występują tutaj jednak spore różnice pomiędzy poszczególnymi uniwersytetami. Najwyższą subwencję na jednego pracownika otrzymują: UŁ – 180 959 zł, UW – 178 389 zł, UAM – 178 232 zł, UŚ – 178 012 zł oraz UJ – 173 189 zł. Najniższa wysokość subwencji przypada na jednego pracownika na: KUL – 147 555 zł, UKW – 151 718 zł, USz – 152 087 zł i UZ – 153 897 zł.

Wysokość subwencji w podziale na jednego nauczyciela akademickiego w 2024 r. wyniosła średnio dla wszystkich 21 uniwersytetów 303 959 zł (w roku 2023 r. było to 236 939 zł). Najwyższą subwencję na jednego nauczyciela akademickiego otrzymały: UW – 345 103 zł, UJ – 333 632 zł, UŚ – 314 617 zł, UAM – 311 652 zł oraz UWM – 311 145 zł. Najniższa wysokość subwencji przypada na jednego nauczyciela akademickiego w: UPJPII – 238 898 zł, UJD – 242 020 zł, KUL – 259 769 zł, UKW – 260 089 zł i UwB – 261 244 zł.

Wysokość subwencji w podziale na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym w 2024 r. wyniosła średnio dla wszystkich 21 uniwersytetów 36 458 zł (w roku 2023 r. było to 28 283 zł). Najwyższą subwencję na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym otrzymały: UJ – 46 399 zł, UW – 46 121 zł, UZ – 40 423 zł, UMK – 39 019 zł oraz UWr – 38 280 zł. Najniższa wysokość subwencji przypadła na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym w: UKSW – 24 170 zł, UJD – 25 375 zł, UPJPII – 25 590 zł, URz – 28 522 zł oraz UKW – 29 903 zł.

Struktura przychodów z działalności podstawowej

Subwencja na utrzymanie potencjału dydaktycznego i badawczego w 2024 roku stanowiła 75% wszystkich przychodów z podstawowej działalności operacyjnej uniwersytetów klasycznych. Udział ten od 2020 roku na jednego kształcącego się w trybie stacjonarnym stopniowo wzrasta. Drugą najistotniejszą pozycję w strukturze zajmują pozasubwencyjne przychody z działalności badawczej, ich udział zmalał jednak z 14% w 2023 r. do 10% w 2024 r. Kategoria ta jest o tyle istotna, że wzmacnia ona zarówno potencjał badawczy i naukowy, dając podstawy do rozszerzania oraz „customizowania” – na potrzeby zleceń komercjalizacyjnych – zakresu dotychczasowej działalności naukowej, jak również może podnieść atrakcyjność uczelni w zakresie realizacji procesów kształcenia, np. poprzez dofinansowanie infrastruktury dydaktycznej. W pozasubwencyjnych przychodach z działalności badawczej mieszczą się zarówno środki pozyskane w konkursach i grantach, ale także umowy kooperacyjne z biznesem (w tym m.in. sprzedaż licencji, patentów, udziały w powołanych spin-off-ach), jak również dotacje zagraniczne.

Nieznaczny, bo około 5-procentowy udział w generowanych przychodach członków KRUP stanowiły w 2024 przychody ze świadczonych usług edukacyjnych. Są one związane z kształceniem na studiach niestacjonarnych, powtarzaniem zajęć na studiach stacjonarnych, kształceniem w języku obcym, jak również prowadzeniem zajęć nieobjętych programem studiów czy kształceniem cudzoziemców oraz realizacją działalności edukacyjnej w formie studiów podyplomowych, specjalistycznych i innych.

Najwyższy udział w strukturze pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej w 2024 roku w grupie 21 uniwersytetów stanowiły środki uzyskane z tytułu realizacji projektów finansowanych przez Narodowe Centrum Nauki. Ich udział w przychodach tego typu w roku 2024 w porównaniu z rokiem poprzednim wzrósł o 6%, tj. do 42%. Co czwarta złotówka uzyskiwana w tej kategorii przychodów w badanych uniwersytetach była wynikiem realizacji programów lub przedsięwzięć dookreślanych przez MNiSW. Na niemal takim samym poziomie – rokrocznie w strukturze stanowiącym jednak coraz mniejszy udział – znajdowały się w 2024 r. środki wynikające z finansowania współpracy naukowej z zagranicą.

Dwie ostatnie kategorie w pozasubwencyjnych przychodach badanych uczelni stanowią znacząco zmarginalizowane środki na realizację projektów Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (3-procentowy udział w przychodach w 2024 r.), a także środki uzyskiwane ze sprzedaży pozostałych prac i usług badawczych oraz rozwojowych (6%).

Występuje oczywiście zróżnicowanie generowanych przez 21 uniwersytetów UKF pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej. Co ciekawe, zaledwie trzy uczelnie o największym poziomie przychodów pozasubwencyjnych (UW = 365,2 mln zł; UJ = 282,5 mln zł oraz UAM = 161,1 mln zł), w 2024 roku osiągnęły 60% wartości wszystkich 21 uniwersytetów zrzeszonych w KRUP. Doliczając pięć kolejnych pod tym względem uniwersytetów (UMK = 84,1 mln zł; UWr = 80,1 mln zł; UG = 78,2 mln zł; UŚ = 59,7 mln zł; oraz USz = 56,9 mln zł), należy zauważyć, że 8 uniwersytetów osiągnęło w skali wszystkich jednostek zrzeszonych w KRUP 87% łącznej wartości pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej.

Struktura pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej 21 uczelni zrzeszonych w KRUP w latach 2020-2024 została przedstawiona na wykresie 3. Widoczne są tu duże różnice, jakie występują w poszczególnych uczelniach: znaczące odstępstwo strukturalne względem innych uniwersytetów występuje w Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II oraz Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II, w których dominujący udział w tej grupie przychodowej stanowią programy MNiSW. Na uwagę zasługuje również istotnie inny udział środków pozyskiwanych z projektów międzynarodowych (zagranicznych), jaki ma miejsce w Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Jana Długosza, Uniwersytecie Śląskim, Uniwersytecie Gdańskim, a także w Uniwersytecie Szczecińskim, Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego (poza 2024 r.) oraz w Uniwersytecie Zielonogórskim.

Struktura kosztów rodzajowych i inwestycje

W strukturze kosztów rodzajowych uniwersytetów klasycznych zawsze dominujący udział stanowiły wynagrodzenia osobowe. Jednak rok 2024 – uwzględniając narzuty na wynagrodzenia – był okresem wzrostu ich udziału w całkowitych wydatkach z 72% w 2023 r. do 76% w 2024 r. Taka struktura jest charakterystyczna dla wszystkich analizowanych uniwersytetów, gdzie poza tą kategorią kosztową na drugiej pozycji w niemal tak samo dużym stopniu (7%) zajmują: zużycie materiałów i energii oraz usługi obce. W 2024 r. średnio 4,1% ponoszonych kosztów stanowiły odpisy amortyzacyjne środków trwałych, a 2% podatki i opłaty. Pozostałe koszty rodzajowe stanowią ok. 4% ponoszonych kosztów.

W latach 2020-2024 nastąpił istotny wzrost (nominalnie o 58% w 2024 roku względem roku bazowego 2020) nakładów przeznaczanych przez uniwersytety klasyczne zrzeszone w KRUP na inwestycje. Należy jednak zauważyć, że w strukturze źródeł finansowania tych projektów dotacje celowe pozyskiwane na ten cel przez badane jednostki zmniejszyły swój udział z 50% w 2023 r. do 22% w 2024 r. W jeszcze większym stopniu zmalał w strukturze źródeł finansowania tych projektów inwestycyjnych udział pomocy zagranicznej – z 16% w 2023 r. do 3% w 2024 r. Strukturalnie na niemal niezmienionym poziomie angażowane są w tych projektach inwestycyjnych środki subwencyjne, średnio w latach 2020-2024 stanowiły one 12% całkowitego finansowania inwestycji. W 2024 r. były one dokładnie na poziomie średniej z badanego okresu, natomiast wyjątkiem był rok 2021, gdy ich udział był wyższy od udziału w pozostałych latach i wynosił 16%. W 2024 r. znacząco wzrósł udział pozostałych źródeł finansowania projektów inwestycyjnych, który stanowił aż 64% nakładów.

Wynik finansowy uniwersytetów KRUP

W 2024 roku 21 uniwersytetów zrzeszonych w KRUP uzyskało łączny dodatni wynik finansowy 302 252 800 zł. Wynik dodatni miało 19 uniwersytetów, a ujemny 2. Najwyższy wynik uzyskały: UJ 68 186 300 zł, UMK 43 259 700 zł, UAM 33 013 500 zł, UO 25 166 800 zł oraz UWM 24 497 400 zł. Wynik ujemny miały UKW (-1 616 400 zł) i KUL (-554 200 zł).

Sytuacja finansowa uniwersytetów w roku 2024 była znacząco lepsza w stosunku do roku 2023, kiedy to łączny wynik uniwersytetów wyniósł tylko 57 363 800 zł, a więc mniej od wyniku samego UJ w roku 2024. W roku 2023 ujemny wynik finansowy osiągnęło 6 uniwersytetów, w tym trzy na poziomie ponad -20 milionów złotych, a niewielki zysk, w granicach do 2 milionów złotych, raportowało 5 kolejnych uniwersytetów.

Wynik finansowy uniwersytetów w roku 2024 porównywalny jest z wynikami w latach 2020–2022 (wówczas wahał się on pomiędzy 294 a 310 milionów zł).

Jednakże niepokojącym zjawiskiem pozostaje znacząca strata na podstawowej działalności operacyjnej. Wynosi ona dla wszystkich 21 uniwersytetów aż 239 516 400 zł, mimo, że jest mniejsza niż w roku 2023, gdy osiągnęła rekordowe niemal pól miliarda złotych (424 488 500 zł). Stratę na działalności operacyjnej odnotowało w roku 2024 aż 15 uniwersytetów. Wynikiem dodatnim z podstawowej działalności operacyjnej pochwalić się może tylko 6 uniwersytetów: UJD, UJK, UMCS, UO, URz oraz UKSW.

Coraz mniejsze znaczenia dla wyniku finansowego uniwersytetów ma zbywanie niefinansowych aktywów trwałych. Z ich sprzedaży w roku 2024 uniwersytety osiągnęły łącznie jedynie 23 585 800 zł, przy czym większość tej kwoty (19 377 700 zł) przypadała na jeden uniwersytet – UWM. Obserwowany systematyczny spadek w tym zakresie, co najprawdopodobniej oznacza, że uniwersytety pozbyły się już zbędnych, niewykorzystywanych w ich działalności nieruchomości.

dr hab. Paweł Antonowicz (członek Uniwersyteckiej Komisji Finansów)

dr hab. Zbigniew Bukowski (przewodniczący Uniwersyteckiej Komisji Finansów)

mgr Dominika Wendt (główny specjalista ds. analiz ekonomiczno-finansowych UG)

Wykres 1. Liczba pracowników w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020–2024 w podziale na etaty [w osobach]

 

Wykres 2. Struktura pracowników w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020–2024 w podziale na etaty [%]

 

Wykres 3. Struktura pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020–2024 [%]

Wykres 4. Wysokość subwencji w latach 2020–2024 w podziale na uniwersytety [w tys. PLN]

Wykres 5. Struktura kosztów rodzajowych w uniwersytetach klasycznych w Polsce w latach 2020–2024 [%]

Struktura pozasubwencyjnych przychodów z działalności badawczej

Struktura przychodów z podstawowej działalności operacyjnej uniwersytetów KRUP