Władze Polskiej Akademii Nauk i jej instytutów prawidłowo zarządzają swoim majątkiem – oceniła Najwyższa Izba Kontroli, analizując okres od 2020 do 2025 roku. Kontrolerzy zwrócili uwagę na opóźnienia w przygotowaniu nowej ustawy o PAN, które mogą skutkować utratą ponad 4,9 mld euro z unijnego programu FENG.
Kontrola dotyczyła dwóch obszarów: gospodarowania mieniem przez Polską Akademię Nauk oraz jej gospodarkę finansową. Objęła okres od stycznia 2020 roku do końca czerwca 2025 roku. Nie badano wszystkich instytutów PAN (obecnie jest ich 70), lecz osiem wybranych.
W analizowanym okresie do PAN (jako korporacji) i jej instytutów popłynęło łącznie blisko 7,5 mld zł. Gros tej sumy otrzymały instytuty – ponad 6,8 mld zł (z czego wydały prawie 6,6 mld zł). Jak oceniła NIK, gospodarowanie finansami PAN prowadzone było na ogół właściwie, z dochowaniem wymogów odpowiedniego planowania, wydatkowania środków i sprawozdawczości. Tym niemniej, wskazano nieprawidłowości, które dotyczyły: niedokonania zwrotu do budżetu niewykorzystanych środków (w wysokości 4,8 mln zł) jako subwencji pobranej w nadmiernej wysokości, nieterminowego zwrotu niewykorzystanej kwoty na utrzymanie aparatury naukowo-badawczej, nielokowania wolnych środków w formie depozytu (co skutkowało utratą odsetek) oraz niewywiązania się z obowiązku ubezpieczenia mienia, a w konsekwencji straty jednego z instytutów po pożarze (w wysokości 1,8 mln zł).
W komunikacie pokontrolnym zwrócono uwagę na istotne ryzyko nieracjonalnego wykorzystania środków, które może być potęgowane brakiem ze strony resortu analiz dotyczących wykorzystania przez instytuty środków na utrzymanie aparatury, stanowisk badawczych oraz infrastruktury informatycznej. Ogranicza to tym samym zdolność racjonalnego planowania dotacji oraz możliwość oceny efektywności ich wykorzystania. Utrudnia także identyfikację ewentualnych nieprawidłowości i ryzyka ich występowania w zakresie gospodarowania środkami publicznymi.
Kontrolerzy uznali, że PAN prawidłowo przekształcała swoją strukturę organizacyjną, likwidując m.in. jednostki wykazujące się niezadowalającym poziomem jakości działalności naukowej. Redukowano posiadany zasób majątkowy, zbywając w różnej formie (lub odpłatnie udostępniając) jego zbędne lub czasowo niewykorzystywane składniki, zwłaszcza nieruchomości oraz lokale mieszkalne (zbyto 32 nieruchomości, w tym 26 sprzedano). Akademia kontynuowała przekazywanie majątku na własność jej instytutom (jego wartość wyniosła ponad 87 mln zł). W ten sposób spełniła ustawowy obowiązek zapewnienia tym jednostkom niezbędnych zasobów. PAN racjonalnie prowadziła także gospodarkę transportową, a zakupy inwestycyjne realizowała zgodnie z obowiązującymi przepisami.
NIK zwraca jednak uwagę na niepełne lub nieterminowe przeprowadzanie okresowych kontroli stanu technicznego nieruchomości, brak realizacji lub opóźnienia we wdrażaniu zaleceń pokontrolnych oraz błędy w prowadzeniu dokumentacji obiektów. Te zaniechania niosą za sobą poważne ryzyko strat. Do nieprawidłowości NIK zaliczyła także naruszenia przepisów ustawy o zamówieniach publicznych, w tym zwłaszcza (incydentalne) nieuzasadnione pominięcie ich stosowania.
Kontrola wykazała, że minister nauki prawidłowo wypełniał zasadnicze obowiązki nadzorcze nad PAN. Jednak najistotniejszą nieprawidłowością w działaniach kolejnych ministrów było nieopracowanie od 2022 r. możliwego do zaakceptowania przez rząd projektu nowej ustawy o Polskiej Akademii Nauk. To podstawowy warunek określony w programie „Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki 2021–2027” (FENG). Niedotrzymanie wyznaczonych terminów (do 30 września 2025 r.) wynikało m.in. z przygotowania – przez zespół doradczy powołany przez ministra – projektu ustawy, który nie spełniał oczekiwań resortu, a następnie z wycofania kolejnego projektu z powodu rozbieżnych oczekiwań środowiska naukowego PAN i braku akceptacji Akademii dla większości proponowanych zmian. W konsekwencji nie zapewniono prawidłowego i terminowego zrealizowania podjętych wobec Komisji Europejskiej zobowiązań, co stwarza realne ryzyko utraty ponad 4,9 mld euro przeznaczonych dla Polski w ramach Programu FENG.
Po zakończeniu kontroli minister podjął działania, które doprowadziły do sfinalizowania (w I półroczu 2026 r.) procesu konsultacji i opiniowania projektu ustawy oraz skierowania go pod obrady Stałego Komitetu Rady Ministrów.
W toku przeprowadzonych działań kontrolnych NIK sformułowała wniosek do Prezesa Rady Ministrów o podjęcie decyzji oraz działań zapewniających terminowe zakończenie prac nad projektem ustawy o PAN, w celu zapobiegnięcia wstrzymania płatności przez Komisję Europejską. Z kolei do ministra NIK wnioskuje o dokonywanie wnikliwych analiz stopnia wykorzystania przez instytuty PAN dotacji podmiotowych na utrzymanie aparatury badawczej oraz uwzględnianie wyników tych analiz przy podejmowaniu decyzji o wysokości kolejnych dotacji. Pozwoli to uniknąć nadmiernego gromadzenia środków przez część jednostek i umożliwi ich zagospodarowanie przez inne.
Wyniki kontroli pokazują, jak istotne jest sprawne zakończenie prac nad nową ustawą o Polskiej Akademii Nauk. Akademia potrzebuje nowoczesnych i stabilnych ram prawnych, które pozwolą jej skutecznie realizować zadania i rozwijać potencjał naukowy. Zależy nam na tym, aby proces legislacyjny został możliwie szybko doprowadzony do końca – podsumowuje prof. Marek Konarzewski, prezes Polskiej Akademii Nauk.
MK, źródło: NIK