Co znajduje się w kosmetykach, opakowaniach żywności, meblach czy kurzu i jaki może mieć to związek ze zdrowiem przyszłych pokoleń? Europejski projekt LIFE MUMs, którego koncepcja powstała w Gdańsku, ma pomóc kobietom planującym ciążę i kobietom w ciąży ograniczać codzienną ekspozycję na substancje zaburzające gospodarkę hormonalną.
Dziewięć organizacji z ośmiu państw Unii Europejskiej rozpoczęło realizację projektu LIFE MUMs – Minimising Unseen Molecules. Projekt ma ograniczać codzienne narażenie na związki endokrynnie czynne (EDCs), szczególnie w okresie przed ciążą i w jej trakcie.
EDCs, czyli substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego, są obecne w wielu elementach naszego codziennego otoczenia. Należą do nich m.in. niektóre bisfenole, ftalany, PFAS („wieczne chemikalia”) czy część substancji stosowanych jako uniepalniacze. Kontakt z nimi może następować poprzez żywność i jej opakowania, tworzywa sztuczne, kosmetyki, środki czystości, meble, tekstylia czy kurz.
Okres ciąży jest szczególny, ponieważ hormony odgrywają kluczową rolę w rozwoju płodu, a łożysko jest aktywnym narządem hormonalnym. Część EDC może przechodzić przez łożysko, a niektóre substancje mogą wpływać na jego funkcjonowanie. Badania naukowe wskazują na związki między prenatalną ekspozycją na niektóre EDC a wybranymi parametrami przebiegu ciąży, wzrastania płodu i rozwoju dziecka. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że siła dowodów różni się w zależności od substancji i badanego efektu. LIFE MUMs nie zakłada więc eliminowania całej „chemii” z życia ani sugerowania, że pojedynczy kontakt z daną substancją powoduje chorobę.
Nie chcemy straszyć kobiet w ciąży chemią. Chcemy dać im wiedzę i konkretne rozwiązania. Nie jesteśmy w stanie wyeliminować całej ekspozycji środowiskowej, ale część źródeł możemy stosunkowo łatwo ograniczyć – mówi dr hab. Aleksandra Rutkowska, adiunkt w Zakładzie Koordynowanej Opieki Instytutu Pielęgniarstwa i Położnictwa Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego oraz prezes DetoxED Sp. z o.o. – spin-offu Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego i Politechniki Gdańskiej, pod której kierunkiem rozwijana jest koncepcja LIFE MUMs.
Trzy rzeczy do zmiany
Jednym z najważniejszych rezultatów LIFE MUMs będzie CheckED Pink Edition – specjalna wersja istniejącej aplikacji CheckED, przygotowana przede wszystkim z myślą o kobietach planujących ciążę i kobietach w ciąży. Użytkowniczka odpowie na pytania dotyczące codziennych zachowań: sposobu przechowywania i podgrzewania żywności, używanych kosmetyków i środków czystości czy produktów znajdujących się w domu. Aplikacja zidentyfikuje potencjalne źródła ekspozycji i stworzy indywidualny profil narażenia m.in. na bisfenole czy ftalany. Najważniejszy będzie jednak kolejny krok.
Jeżeli aplikacja wskaże np. częste podgrzewanie żywności w plastikowych pojemnikach albo dużą liczbę perfumowanych produktów używanych każdego dnia, użytkowniczka nie otrzyma skomplikowanego raportu toksykologicznego. Zamiast tego dostanie kilka priorytetowych rekomendacji – co zmienić najpierw i czym zastąpić dotychczasowe rozwiązanie.
To jest najważniejsza idea CheckED: nie mówić kobiecie „uważaj, wszędzie są szkodliwe substancje”, tylko powiedzieć: „tu są trzy rzeczy, które możesz realnie zmienić już dziś” – podkreśla dr hab. Aleksandra Rutkowska.
Aplikacja będzie bezpłatna i anonimowa. Nie będzie narzędziem diagnostycznym i nie będzie mierzyć stężenia substancji chemicznych w organizmie. Jej zadaniem będzie profilaktyka i wspieranie zmiany codziennych zachowań.
Interwencja w kilka minut
LIFE MUMs ma wyjść poza samą aplikację. Drugim elementem systemu będzie dashboard dla profesjonalistów ochrony zdrowia, m.in. lekarzy ginekologów, lekarzy rodzinnych i położnych. Dzięki niemu podczas standardowej wizyty specjalista będzie mógł szybko zobaczyć najważniejsze obszary potencjalnej ekspozycji i przekazać pacjentce konkretne, oparte na dowodach rekomendacje.
Założeniem projektu jest stworzenie modelu interwencji, którą można przeprowadzić nawet w 3–4 minuty. Szczególna rola przypada położnym, które mają bezpośredni i regularny kontakt z kobietami planującymi ciążę oraz kobietami ciężarnymi.
Projekt połączy narzędzie cyfrowe, działania w gospodarstwach domowych, współpracę z personelem medycznym oraz badania biomonitoringowe. Chodzi o sprawdzenie, czy konkretne rekomendacje rzeczywiście prowadzą do ograniczenia ekspozycji oraz które zmiany są jednocześnie skuteczne i możliwe do utrzymania w codziennym życiu.
Projekt będzie również angażował kobiety w wieku reprodukcyjnym, kobiety ciężarne i studentów kierunków medycznych.
Chcemy połączyć naukę z praktyką. Nie wystarczy powiedzieć, że jakiś czynnik może być problemem. Musimy jeszcze pokazać, co człowiek może z tym zrobić i sprawdzić, czy proponowana zmiana rzeczywiście przynosi efekt – zapowiada dr hab. Aleksandra Rutkowska.
LIFE MUMs jest współfinansowany przez Unię Europejską. Całkowity budżet projektu wynosi blisko 2 mln euro. Będzie realizowany do 2030 roku przez dziewięciu partnerów z ośmiu państw: Polski, Niemiec, Grecji, Łotwy, Czech, Francji, Portugalii i Austrii.
MK, źródło: GUMed