Kolejna edycja konferencji „Oblicza postpamięci” w Krakowie pokazała nie tylko trwałe zainteresowanie postpamięcią i badania prowadzone w różnych ośrodkach, ale także spektrum zjawisk traumatycznych, jakie nie zawsze skutecznie przedostają się do świadomości społecznej. W wielu przypadkach przedstawiane i analizowane przypadki wskazywały na różnego rodzaju dysonans między oficjalnymi a lokalnymi czy indywidualnymi narracjami o przeszłości.
Postpamięć w zaproponowanym przez Marianne Hirsch rozumieniu jako dziedziczenie traumatycznych doświadczeń przez pokolenia, które same ich nie przeżyły, wciąż stanowi ramę dla eksploracji, wykorzystujących różne techniki i metody badań. W ujęciach interdyscyplinarnych procesów pamięciowych i afektywnych często dowartościowuje się rolę ciała i miejsca. Ciało traktować można jako fizyczny i symboliczny nośnik pamięci, miejsce natomiast jako przestrzeń zarówno materialną, ale też symboliczną, odgrywającą istotną rolę w procesach przechowywania i przywoływania pamięci. Wychodząc z takich założeń, organizatorzy szóstej edycji interdyscyplinarnej konferencji naukowej pt. „Oblicza postpamięci” zaproponowali tym razem refleksję wokół cielesności i miejsc.
Przedsięwzięcie zainaugurowane ponad dekadę temu przez prof. Małgorzatę Gaszyńską-Magierę (Uniwersytet Warszawski) zostało zorganizowane kolejny raz we współpracy Instytutu Studiów Międzykulturowych, Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Instytutu Lingwistyki Stosowanej, Wydziału Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego. Obecna edycja odbyła się pod patronatem: Sekcji Studiów nad Dziedzictwem i Pamięcią Kulturową Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Parterem konferencji było Miasto Kraków. Podobnie jak w poprzednich edycjach dla osób uczestniczących zorganizowano sesję plenerową, tym razem we współpracy z Galerią Bunkier Sztuki w Krakowie.
Dwudniowe obrady rozpoczęte przez dziekanów obu wydziałów: prof. Agnieszkę Andrychowicz-Trojanowską (WLS, UW) oraz prof. Piotra Bajora (WSMiP UJ) zgromadziły 40 osób reprezentujących oprócz kilkunastu jednostek Uniwersytetu Jagiellońskiego, także uniwersytety: Warszawski, Gdański, Śląski, Wrocławski, im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Mikołaja Kopernika w Toruniu, Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Ignatianum w Krakowie, Humboldt-Universität zu Berlin, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytet WSB Merito Gdańsk, Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie i Warszawie, Politechnikę Krakowską im. Tadeusza Kościuszki, Instytut Pamięci Narodowej, Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego oraz Fondation pour la Mémoire de la Shoah. Przedstawiły one wyniki zaawansowanych badań wokół postpamięci lub – jak w przypadku studentek i doktorantów – swoje pierwsze przedsięwzięcia wpisujące się w tytułową problematykę. Wykład inaugurujący konferencję pt. Ciało: Antropo_Scena wygłosiła prof. Dorota Sajewska (Ruhr-Universität Bochum), rozpoczynając sesję plenarną, a następnie obrady w 12 sesjach.
Obszarami zainteresowania osób referujących były m.in. miejsca geograficznej przestrzeni, np. Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Bydgoszcz, Chorwacja, Indie, Izrael, Kraków, Nowa Zelandia, Petersburg, Polska, Szwecja, Warszawa, Wielka Brytania, Włochy, Ukraina, ale też Kresy, Łemkowszczyzna, Sybir, dom, las, w kontekście analizowanych zjawisk w pamięci drugiego i kolejnych pokoleń. Przedmiotowe traumatyczne doświadczenia stanowiły w referatach i prezentacjach m.in. kolonializm, Zagłada, Rzeź Wołyńska, zbrodnie niemieckie, nazistowskie, sowieckie, komunistyczne, traumy II wojny światowej, blokada Leningradu, powstanie warszawskie, wojna na Bałkanach, powojenne przesiedlenia i wysiedlenia np. w ramach akcji Wisła. Dotyczyły one zróżnicowanych narracji: bośniackiej, bułgarskiej, chorwackiej, maoryskiej, nowozelandzkiej, ormiańskiej, polskiej, rosyjskiej, serbskiej, szwedzkiej, ukraińskiej, żydowskiej, w szczególności opowieści kobiecych, ale też funkcjonujących w organizacjach, jak np. Związku Harcerstwa Polskiego czy społeczności grotołazów.
Przedstawione analizy oparte zostały na podstawie dzieł literackich: Tomasza Bonka Repatrland‘45. Drogi Polaków na Ziemie Odzyskane (2025), Ulli Lenze Das Wohlbefinden (Dobre samopoczucie, 2024), Olgi Grjasnowej Juli, August, September (Lipiec, sierpień, wrzesień, 2024), Zbigniewa Rokity Odrzania. Podróż po Ziemiach Odzyskanych (2023), Igiaby Scego I figli dello stesso cielo. Il razzismo e il colonialismo raccontati ai ragazzi (2021), Joanny Elmy Направениотвина (Ulepieni z winy, 2021), Teodory Dimowej Поразените (Porażeni, 2019), Jeleny Czyżowej Город, написанныйпопамяти (Miasto napisane z pamięci, 2019), Darka Cvijeticia Schindlerov lift (Winda Schindlera, 2018), Krzesimira Dębskiego Nic nie jest w porządku. Wołyń – moja rodzinna historia (2016), Stefana Einhorna Pappan (Tata, 2016), Tora Eysteina Øveråsa I dettelandskap. Artiklerogessays (W tym krajobrazie. Artykuły i eseje, 2012), ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego (1956–2024) Wiersze (2006), Angeła Igowa Кротките (Pokorni, 2004), Antonia Muñoz Moliny Sefarad (2001), Urvashi Butalii The Other Side of Silence: Voices from the Partition of India (Po drugiej stronie ciszy: Głosy z podziału Indii, 1998), Patricii Grace Potiki (1986), Baby No-eyes (1998), twórczości Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, autobiograficznych zapisków Ewy Garzteckiej (1920–2007). Źródłem uczyniono też spektakle: Rachela Auerbach, pisma z Getta Warszawskiego (Teatr Studio w Warszawie, 2017), Ocalone (Dom Spotkań z Historią w Warszawie, 2024) oraz Wiera Gran (Teatr Polski w Poznaniu, 2024), film Jonathana Glazera Strefa interesów (2023), wystawy muzealne np. Las. Schronienie ofiar, kryjówka zbrodni (Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku), projekt performatywny Still Standing (Weronika Pelczyńska, Aleksandra Janus, Monika Szpunar) oraz projekty VR The Lost Time (Film University Babelsberg Konrad Wolf), Walk to Westerbork (Illinois Holocaust Museum & Education Center, East City Films), Ernst Grube – The Legacy (UFA GmbH, Fraunhofer HHI), wreszcie organizowany w Białymstoku i Wrocławiu Bieg Pamięci Sybiru.
Wypowiedzi traktujące o ciele zorientowane były m.in. wokół jego upolitycznienia, wykorzystywania tego motywu w procesie organizacji przestrzeni publicznej, cielesnej pamięci kolejnych pokoleń, zagrożeń „wdrukowania” reakcji emocjonalnych i somatycznych, „dziedziczonego” obciążenia emocjonalnego, kobiecego ciała jako locus patosu traumy.
Kolejna edycja konferencji w Krakowie pokazała nie tylko trwałe zainteresowanie postpamięcią i badania prowadzone w różnych ośrodkach, ale także spektrum zjawisk traumatycznych, jakie nie zawsze skutecznie przedostają się do świadomości społecznej. W wielu przypadkach przedstawiane i analizowane przypadki wskazywały na różnego rodzaju dysonans między oficjalnymi a lokalnymi czy indywidualnymi narracjami o przeszłości.
Więcej o konferencjach „Oblicza postpamięci” na stronie internetowej https://facesofpostmemory.confer.uj.edu.pl/.
Paweł Plichta, Uniwersytet Jagielloński
