Życie akademickie

25 Listopada

Źródło: iStock

Opóźnienia w recenzjach – kto odpowie za blokowanie karier?

Proces przygotowania recenzji lub opinii jest niezwykle ważnym momentem każdej procedury awansowej – postępowania w sprawie nadania stopnia doktora, doktora habilitowanego oraz tytułu profesora. Coraz częściej w środowisku akademickim pojawia się jednak pytanie: co zrobić w przypadku opóźnienia w procesie przygotowywania recenzji lub opinii przez recenzentów? Warto również zastanowić się, czy recenzent, który nie dotrzymuje terminów, ponosi jakąkolwiek odpowiedzialność?

W pierwszej kolejności przypomnijmy o terminach ustanowionych przez polskiego ustawodawcę. W przypadku postępowania w sprawie nadania stopnia doktora recenzenci sporządzają recenzje rozprawy doktorskiej w terminie 2 miesięcy od dnia jej doręczenia. W zakresie postępowania habilitacyjnego termin został określony w tygodniach, a nie w miesiącach. Recenzenci mają 8 tygodni od dnia doręczenia im wniosku, aby przygotować recenzje i ocenić, czy osiągnięcia naukowe osoby ubiegającej się o stopień doktora habilitowanego odpowiadają wymaganiom określonym w przepisach ustawy. Najdłuższy termin określono dla postępowania w sprawie nadania tytułu profesora. Opinia w zakresie spełnienia wymagań do nadania tytułu profesora wydawana jest w terminie 3 miesięcy od dnia jej zlecenia.

Powyższe terminy bardzo często nie są jednak dotrzymywane, co niesie za sobą reperkusje dla kandydatów do stopni lub tytułu. Pamiętajmy bowiem, że w wielu przypadkach uniemożliwia to rozwój naukowy, otrzymanie awansu czy też starania o środki zewnętrzne.

Od wielu lat zajmuję się prawem o szkolnictwie wyższym i nauce, udzielam też porad prawnych. Wiele razy zdarzało mi się wspierać osoby, których czas oczekiwania na recenzje był zdecydowanie zbyt długi. W skrajnych przypadkach przekraczał on nawet rok. Pamiętajmy przy tym, że dla osoby ubiegającej się o nadanie stopnia doktora po ukończeniu szkoły doktorskiej może to być szczególnie dotkliwe. Zgodnie z obecnym stanem prawnym kształcenie doktoranta w szkole doktorskiej kończy się złożeniem rozprawy doktorskiej wraz z pozytywną opinią promotora lub promotorów. Osoba taka znajduje się więc w swoistej pułapce: nie posiada już statusu doktoranta, w związku z czym traci przysługujące mu świadczenia, a jednocześnie przez wiele miesięcy pozostaje bez stopnia doktora, oczekując na recenzje.

Czy ktoś tak naprawdę za to odpowiada? Czy państwo stworzyło odpowiednie mechanizmy ochrony, które skutecznie minimalizowałyby ryzyko nadmiernego oczekiwania na recenzje lub opinie? W przypadku postępowania w sprawie nadania stopnia doktora habilitowanego recenzentem nie może zostać osoba, która w okresie ostatnich 5 lat dwukrotnie nie dochowała terminu na sporządzenie recenzji. Podobnie jeśli chodzi o tytuł profesora. Ustawodawca nie zdecydował się jednak na przyjęcie podobnego rozwiązania w odniesieniu do procedur doktorskich. Paradoks polega na tym, że choć przepisy przewidują sankcje za niedotrzymywanie terminów, to nie ma narzędzia, które umożliwiałoby ich realne egzekwowanie. W praktyce są to więc martwe przepisy, gdyż problematyczne okazuje się dokonanie weryfikacji, czy ktoś dopuścił się opóźnienia.

Pokusić się więc można o stwierdzenie, że o ile opóźnienie w przygotowaniu recenzji lub opinii nie wiąże się z żadną karą dla recenzenta, o tyle kandydat do nadania stopnia lub tytułu ponosi z tego tytułu nieprzyjemne konsekwencje. Dodatkowo obawa przed otrzymaniem krytycznej recenzji może działać „mrożąco” – nie zwrócę uwagi, tylko cierpliwie poczekam, ile będzie trzeba.

Czy z punktu widzenia obecnie obowiązującego prawa możemy podjąć jakieś działania? Nauczyciel akademicki podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej za przewinienie dyscyplinarne stanowiące czyn uchybiający obowiązkom lub godności zawodu. W praktyce nie spotkałem się z sytuacją takiego postępowania w stosunku do osoby, która zwlekałaby z przygotowaniem recenzji. Jednak w przypadku skrajnych, powtarzających się zachowań, należałoby rozważyć zasadność odpowiedzialności dyscyplinarnej takiej osoby. Wydawałoby się, że sposobem na rozwiązanie problemu może być wpisanie kar do umów zawieranych z recenzentami. To jednak kwestia sporna, gdyż zawieranie takich umów nie jest wymagane, a ustawodawca jasno zdefiniował przysługujące recenzentom wynagrodzenie.

Okazuje się więc, że obecne przepisy nie przewidują skutecznych form przeciwdziałania opóźnieniom w recenzjach. Konieczne jest zatem podjęcie działań ukierunkowanych na wsparcie kandydatów do nadania stopnia lub tytułu naukowego. W pierwszej kolejności warto byłoby rozważyć wprowadzenie wewnętrznego systemu, w ramach którego istniałaby możliwość weryfikacji terminowego sporządzenia recenzji. Jednym z możliwych rozwiązań byłoby wykorzystanie do tego celu systemu POL-on. Alternatywnie można rozważyć również wprowadzenie oficjalnych mechanizmów automatycznych przypomnień czy powiadomień dla recenzentów, które informowałyby o zbliżającym się terminie na przesłanie recenzji lub opinii. Z pewnością warto byłoby również, analogicznie do postępowania habilitacyjnego i profesorskiego, uregulować kwestie opóźnień w przypadku postępowania w sprawie nadania stopnia doktora, co jest szczególnie dotkliwe dla kandydatów.

Niezależnie od powyższego, konieczna jest zmiana nastawienia wszystkich uczestników procesu, a także decydentów. Dotrzymywanie terminów wynikających z przepisów prawa powinno być realnym obowiązkiem, zaś jego uporczywe niedotrzymywanie musi powodować określone konsekwencje.

r.pr. Wojciech Kiełbasiński

Artykuł powstał we współpracy z Kancelarią dla Nauki