Szkoły wyższe

23 Lipca

Uniwersytety liderami zrównoważonego rozwoju

W czasach, gdy wyzwania klimatyczne, społeczne i gospodarcze stają się coraz bardziej złożone, uniwersytety nie mogą już ograniczać się wyłącznie do roli instytucji przekazujących wiedzę. Muszą stać się aktywnymi liderami zmiany – katalizatorami działań na rzecz zrównoważonego rozwoju. Taki właśnie cel przyświeca międzynarodowemu projektowi ESDEUS, którego liderem jest Uniwersytet Dolnośląski DSW we Wrocławiu.

ESDEUS (European Universities as Community Leaders of the Education for Sustainable Development) skupia – poza polskim liderem – partnerów z Portugalii (Universidade do Algarve), Szwecji (Gothenburg Universitet) i Włoch (Università degli Studi di Milano-Bicocca), którzy tworzą platformę współpracy, mającej na celu wzmocnienie roli uczelni jako liderów edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju (ESD).

Nie być wieżą z kości słoniowej

Projekt, realizowany w latach 2023–2025, koncentruje się na budowaniu potencjału uczelni w zakresie edukacji dla zrównoważonego rozwoju przez analizę programów nauczania pod kątem ich zgodności z celami ESD, rozwój innowacyjnych metod dydaktycznych (w tym cyfrowych i hybrydowych), tworzenie przestrzeni współpracy między uczelniami a społecznościami lokalnymi, identyfikację i upowszechnianie dobrych praktyk w zakresie ESD w różnych regionach Europy.

Jednym z najważniejszych aspektów jest współpraca z interesariuszami zewnętrznymi – organizacjami pozarządowymi, samorządami, przedsiębiorstwami społecznymi i mieszkańcami. Dzięki temu edukacja przestaje być jednostronnym procesem, a staje się dialogiem i wspólnym działaniem.

Uniwersytet nie może być wieżą z kości słoniowej. Musi być częścią tkanki społecznej, reagować na lokalne potrzeby i wspierać rozwój społeczności – podkreśla prof. Ewa Kurantowicz, koordynatorka projektu z ramienia DSW.

W ramach inicjatywy organizowane są m.in. warsztaty międzysektorowe, spotkania z mieszkańcami, projekty partycypacyjne oraz kursy cyfrowe z zakresu ESD, dostępne dla szerokiego grona odbiorców. Rezultatami projektu są także dwie publikacje. Pierwsza obejmuje analizy jakościowe i ilościowe dokumentów regionalnych uniwersytetów z Wrocławia, Goeteborga, Faro, Mediolanu, w tym zbiór sprawdzonych metod i narzędzi dydaktycznych. Obok rozpowszechnionych już systemowych praktyk oznaczania kursów, przedmiotów, programów (labelling), mikropoświadczeń (micro-credentials) dla słuchaczy i studentów związanych z tematem zrównoważonego rozwoju, zostały w niej opisane innowacyjne pomysły uniwersytetów na szkoły letnie, obozy naukowe, interdyscyplinarne projekty badawcze powiązane ze zrównoważonym rozwojem.

Wśród przykładów podano realizowany w Mediolanie model nowoczesnej edukacji ekologicznej „Bicocca Vivarium”, łączącej naukę, zaangażowanie społeczne i ochronę środowiska w praktyce. „Bicocca Vivarium” to wyjątkowa przestrzeń edukacyjno-badawcza  w pobliżu kampusu uniwersyteckiego, należąca do miasta Mediolan, udostępniona Uniwersytetowi Milano Bicocca. Stanowi zieloną oazę miejską, która łączy świat akademicki z lokalną społecznością. Realizuje ważny postulat edukacji w terenie: Vivarium służy jako miejsce prowadzenia zajęć dydaktycznych (ponad 40 lekcji w latach 2022–2023), gdzie studenci uczą się poprzez bezpośredni kontakt z naturą.

Edukacja w Vivarium ma również charakter partycypacyjny i wspiera ideę citizen science – mieszkańcy miasta i studenci wspólnie uczestniczą w działaniach na rzecz ochrony bioróżnorodności i usług ekosystemowych (np. zapylanie, rozprzestrzenianie nasion). Vivarium jest miejsce stworzonym w oparciu o zasady zielonej energii  – nowe szklarnie badawcze są wyposażone w systemy energii słonecznej, wspierając efektywność energetyczną. Chroni także miejską bioróżnorodność, zapewniając schronienie dla owadów, ptaków i małych ssaków, zachowując naturalne ekosystemy w sercu miasta. Oprócz ważnej roli w edukacji akademickiej, Vivarium przyczynia się także do zmiany społecznej, promując przejście od biernego korzystania z zieleni miejskiej do aktywnej troski o nią i jej rozwój.

Poczwórna helisa w Algarve

Druga z publikacji, przygotowana na podstawie badań przeprowadzonych z interesariuszami, pokazuje oczekiwania i potrzeby społeczności czterech miast europejskich wobec uniwersytetu. Współpraca międzysektorowa uznawana jest przez interesariuszy za kluczowy czynnik sukcesu w działaniach ESD, czyli budowanie partnerstw między uczelniami, samorządami, szkołami, organizacjami pozarządowymi, podmiotami gospodarczymi i mieszkańcami.
Interdyscyplinarność oraz współdzielenie zasobów i kompetencji okazują się warunkiem skuteczności i trwałości podejmowanych działań edukacyjnych w zakresie zrównoważonego rozwoju. Aktorzy lokalni często wskazują na sprzeczności między deklaracjami (np. uniwersytetu czy lokalnych polityków) a rzeczywistością społeczną i ekologiczną. Pojawiają się głosy krytyczne wobec nadmiernej instytucjonalizacji SDGs (celów dla zrównoważonego rozwoju) w wymiarze globalnym, które – choć pomocne jako ramy – mogą być oderwane od lokalnych kontekstów. Wartości, takie jak sprawiedliwość społeczna, solidarność, demokracja uczestnicząca i troska o dobro wspólne, są wskazywane przez interesariuszy jako fundamenty działań edukacyjnych, które nie tylko informują, ale mobilizują i transformują społeczności.

Publikacja prezentuje także inspirujące przykłady działań ESD w różnych krajach podejmowanych w lokalnych społecznościach. I tak w opisanym portugalskim projekcie: „Culatra 2030 – Zrównoważona Wspólnota Energetyczna / Sustainable Energy Community” odnajdujemy opisy partycypacyjnych działań edukacyjnych, uczenia się nieformalnego, przez uczestnictwo w działaniach lokalnej społeczności podejmowanych z różnymi
instytucjami i podmiotami. To projekt realizowany na wyspie Culatra w Algarve, obejmujący kilka aspektów zielonej transformacji, finansowany z programu UE. Wdraża on ambicje strategii inteligentnej specjalizacji (S3) w Algarve, wykorzystując nowatorski proces odkrywania przedsiębiorczości (EDP) w celu stworzenia rzeczywistego laboratorium transformacji ekologicznej, koncentrując się na specyficznych potrzebach wyspy i
wykorzystując jej atuty. Wstępna diagnoza partycypacyjna społeczności opierała się na w pełni inkluzywnym procesie partycypacyjnym, który połączył podmioty publiczne, środowiska akademickie, firmy i społeczności. Po tym początkowym etapie wprowadzono nowy system zarządzania na potrzeby partycypacyjnej eksploracji ścieżek transformacji, wspierany przez różne możliwości finansowania, które są stale badane. Inicjatywa Culatra 2030 opiera się na modelu partnerstwa „poczwórnej helisy”, w którym uczestniczy Autonomiczny Region Algarve, władze lokalne, Uniwersytet Algarve, firmy technologiczne i obywatele AMIC.

Zbudować most między uniwersytetem a światem

Niewątpliwie osiągnięciem partnerstwa w projekcie ESDEUS jest przygotowanie i wdrożenie cyfrowego kursu pt. „Wprowadzenie do edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju”, a także seria podcastów „Voices of ESDEUS” – prezentująca głosy studentów, wykładowców i liderów społecznych.

Projekt nie kończy się na publikacjach i raportach. Ambicją pomysłodawców jest trwała zmiana kultury akademickiej – tak, by zrównoważony rozwój stał się integralną częścią misji uczelni. W dłuższej perspektywie projekt ma przyczynić się do:

• zwiększenia zaangażowania obywatelskiego studentów,
• promocji uczenia się przez całe życie (LLL),
• wzmacniania relacji uczelni z otoczeniem społecznym,
• budowania bardziej sprawiedliwego i zrównoważonego społeczeństwa.

ESDEUS pokazuje, że edukacja może być siłą napędową zmiany społecznej – jeśli tylko uczelnie odważą się wyjść poza mury akademickie i zaangażować w realne problemy swoich społeczności. W czasach kryzysów i niepewności, to właśnie takie inicjatywy budują mosty między wiedzą a działaniem, między teorią a praktyką, między uniwersytetem a światem. Więcej informacji: dsw.edu.pl/esdeus.

ReD