Tradycje Wigilii Bożego Narodzenia w Polsce zostały wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Wśród zaangażowanych w tę inicjatywę byli naukowcy z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Wniosek o wpis tradycji wigilijnych można uznać za pionierski. Dotąd na Krajowej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego nie było bowiem zjawisk o zasięgu ogólnopolskim. Dominowały tradycje i umiejętności związane z konkretnym regionem etnograficznym, parafią, gminą, miejscowością. Z tym wpisem było inaczej.
Choć dotyczy całej Polski, uwzględnia zróżnicowanie regionalne tradycji wigilijnych. Bierze pod ochronę praktyki religijne i świeckie realizowane w domach, kościołach i na cmentarzach. Obejmuje tradycje całego dnia Wigilii (nie tylko samą wieczerzę) przebogate w symbole, kolędy, kulinaria, wymianę darów, przekonania. Dzień Wigilii Bożego Narodzenia (24 grudnia) w polskiej kulturze jest świętem najdonioślejszym. Charakteryzuje się niepowtarzalnym nastrojem refleksji, pojednania i wyjątkowego spotkania. Wigilia jest powszechnie praktykowana, nawet jeśli została ograniczona do kilku wybranych elementów: wieczerzy, łamania się opłatkiem i obdarowywania prezentami.
Wigilia jest fenomenem kulturowym. Kultywują ją na różny sposób niemal wszyscy Polacy i mieszkańcy Polski, niezależnie od przynależności etnicznej, wyznaniowej, religijnej, rasowej. Obchodzą ją tysiące osób związanych ze wspólnotami wyznaniowymi, w tym wspólnoty parafialne różnych form chrześcijaństwa i wspólnoty niechrześcijańskie nowych ruchów religijnych, a także osoby nieidentyfikujące się z żadnym wyznaniem ani religią. W ujęciu etnologicznym i antropologicznym Wigilia jest rytualnym przejściem od starego do nowego roku, dlatego w wielu przekonaniach i artefaktach wigilijnych widać związek z prastarym przedchrześcijańskim kultem zmarłych oraz magią zapewniającą pomyślność plonów, dostatek w gospodarstwie, zdrowie w nowym roku.
Jesienią ubiegłego roku Departament Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zwrócił się z prośbą do pracowników Katedry Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Instytutu Nauk o Kulturze UMCS o pomoc w przeprowadzeniu konsultacji społecznych, koordynację prac nad wnioskiem dotyczącym wpisu na krajową listę i wsparcie w przygotowaniu wniosku na listę UNESCO. Dr hab. Katarzyna Smyk z UMCS (przewodnicząca Rady ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego w latach 2019–2027) zaprosiła do współpracy grupę ekspertów, m.in. z Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu, Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Uniwersytetu Rzeszowskiego, Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Lublinie. Ponadto na oficjalne ujęcie we wniosku w charakterze podmiotów wspierających depozytariuszy tradycji wigilijnych na obszarze swojego działania zgodziło się ponad czterdzieści instytucji z całej Polski. Wśród nich m.in. Bukowiańskie Centrum Kultury „Dom Ludowy” w Bukowinie Tatrzańskiej, Małopolskie Centrum Kultury „Sokół” w Nowym Sączu, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie czy Stowarzyszenie Twórców Ludowych.
Wpis tradycji Wigilii Bożego Narodzenia na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego otwiera również możliwość ujęcia ich na Liście Reprezentatywnej Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. Przygotowaniem takiego wniosku zajmuje się Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (Departament Ochrony Zabytków) wraz z Ukrainą i Litwą. Złożenie wspólnego wniosku jest planowane do końca marca tego roku.
źródło: UMCS