)
Wanym tematem dyskusji o przyszym ksztacie szkolnictwa wyszego staa si ostatnio wymiana pogldw pomidzy przedstawicielami publicznych i niepublicznych szk wyszych na temat oceny „efektywnoci”, „produktywnoci” i „ekonomicznoci” obu systemw. Prof. Bohdan Jaowiecki w Zmienia, aby nie zmieni ('FA' 1/04) postuluje m.in. wprowadzenie systemu rynkowego na uczelniach. Dyskusja pomidzy prof. Ryszardem Tadeusiewiczem („FA” 11-12/03) a prof. Jzefem Szabowskim ('FA' 1/04) dotyczy wskazania kosztu i efektywnoci ksztacenia. Intryguje mnie wezwanie prof. Szabowskiego do okrelenia strategii ksztacenia: Wana jest bowiem strategia ksztacenia wyszego w Polsce. I takiej strategii szukam w nowej ustawie o szkolnictwie wyszym.
Ot dla mnie, jako finansisty, wany jest model finansowania szkolnictwa wyszego. W obecnym ksztacie projektu ustawy ukryty jest nadal podzia finansowania na uczelnie publiczne i niepubliczne, ja za nie rozumiem potrzeby rozrniania pomidzy uczelniami publicznymi a niepublicznymi, przyznajcej jednym prawo podmiotowe do finansowania, a dla innych wprowadzajcej moliwo finansowania publicznego (por. art. 23 i 24 projektu).
Signijmy do istoty problemu. Pastwo chce zagwarantowa swoim obywatelom ksztacenie na poziomie wyszym bez obrotu pieninego (tzw. bezpatne), tzn. wiadczenie jest pokrywane z kasy publicznej. Oczywicie, nie znaczy to, e wiadczenie nie kosztuje, jedynie przepywy pienine nie s zorganizowane w ukadzie kupujcy -- sprzedajcy, a sprzedajcy -- sponsor kupujcego (w tym znaczeniu pastwo). Z punktu widzenia pastwa, czyli nas wszystkich, jest obojtne, jaka forma organizacyjna i gdzie wiadczy usug kupujcemu, o ile usuga ta spenia oczekiwania sponsora oraz kupujcego. W konsekwencji nie widz potrzeby, aby pastwo tworzyo mechanizm redystrybucji funduszy, jeeli on ju istnieje, poniewa rynek sprzedajcy - kupujcy istnieje, a jedynym elementem nierynkowym jest obrt bezgotwkowy. Ot rol pastwa, jako mecenasa publicznego, jest okrelenie sposobu i celu sponsorowania kupujcego. Rol usugodawcy (sprzedawcy) jest przedstawienie informacji o cenie realizacji usugi. Rol kupujcego jest wybranie usugodawcy.
W celu uproszczenia wywodu zredukuj funkcje uczelni wyszej (sprzedajcego) do dwch elementw: 1) ksztacenia oraz 2) bada naukowych, i postaram si przedstawi prosty, wedug mnie, model. Kilka zaoe tego modelu. Po pierwsze zakadam, i celem pastwa jest upowszechnienie dostpu do nauki oraz posiadanie aktywnego wpywu na kierunki rozwoju edukacyjnego obywateli. Po drugie zakadam, i pastwo dy do racjonalizacji (ekonomizacji) wydatkw. Po trzecie, kupujcy i sprzedajcy maksymalizuj swoje korzyci.
Wobec powyszego, pastwo kupuje na rynku usug, polegajc na ksztaceniu lub na badaniu. Zaspokajanie usugi polegajcej na badaniu jest realizowane obecnie przez mechanizm finansowania bada naukowych. T kwesti pomijam w przedstawionych rozwaaniach, przedmiotem niniejszej dyskusji jest mechanizm finansowania usugi ksztacenia.
Pastwo - sponsor ustala wysoko dotacji nie dla uczelni, ale dla obywatela, ktry spenia ustalone kryteria (zostaje przyjty na kierunek dzienny szkoy akredytowanej), dotacja jest ustalana w postaci kredytu punktowego (np. staego dla kadego obywatela). Kupujcy wybiera dostawc wedug wasnego uznania i paci za usug punktami kredytowymi. Sprzedajcy - uczelnia - na drodze przetargu podpisuje umow z pastwem o cen za punkt kredytowy. Pastwo przedstawia minimalny zakres programowy oraz inne podstawowe warunki akredytacji, pozwalajce na podpisanie umowy o wiadczenie usug publicznego ksztacenia wyszego (np. maksymalny koszt punktowy wiadczenia usugi jest stanowiony w decyzji akredytacyjnej). Uczelnia przedstawia kupujcemu ofert wraz z cen punktow za usug (oraz limit punktowy finansowany przez pastwo).
Powyszy mechanizm jest prosty, oparty na alokacji rynkowej i rozrniajcy podstawowe funkcje systemu edukacyjnego. Oddzielnie jest wiadczona usuga edukacji i bada naukowych. Kupujcy w sposb dowolny wybiera pomidzy sprzedajcymi, co tworzy mechanizm rynkowej redystrybucji usugi edukacyjnej. W konsekwencji moliwa jest specjalizacja na instytucje stricte edukacyjne i instytuty badawcze oraz jednostki uniwersalne. Pastwo finansuje jedynie instytucje, ktre gwarantuj odpowiedni poziom usugi edukacyjnej, monitorowany przez system akredytacji. Cena za usug jest rynkowa, poniewa ustalenie kosztu edukacji w danej instytucji i w danym obszarze jest okrelone na podstawie mechanizmu przetargowego. Instytucje zbyt drogie zostan wyeliminowane z rynku edukacyjnego, bo pastwo moe finansowa okrelon liczb miejsc w danej dziedzinie (mechanizm aktywnej polityki edukacyjnej), ale na przykad mog wspaniale funkcjonowa na rynku badawczym. Poprzez mechanizm akredytacji pastwo ustala docelowy poziom ksztacenia.
Opisany mechanizm odwraca filozofi finansowania edukacji wyszej. Pastwo - nadal gwarantujc bezpatny, powszechny dostp do edukacji - finansuje swoich obywateli, nie za „swoje” instytucje. W tej sytuacji rozrnienie pomidzy uczelniami pastwowymi i niepastwowymi (innymi ni pastwowe) nie ma sensu. Mechanizm taki otwiera te prawo do „kupowania” usugi przez pastwo poza jego granicami.
Powyszy mechanizm zrywa take z reliktami finansowania w postaci dopat do stowek, akademikw, ksiek, stypendiw itd., gdzie z reguy koszty finansowania s wysze ni warto wiadczenia netto dla beneficjanta. Pastwo, oczywicie, w systemie akredytacji moe wymaga wiadczenia usug dodatkowych. Cho katalog usug musi by taki sam dla kadego podmiotu ubiegajcego si o zamwienie publiczne, katalog dodatkowy staje si podstaw do wyrnienia konkurencyjnego sprzedawcy na rynku. Take pastwo moe wspomaga beneficjanta bezporednio, np. poprzez mechanizm punktw dodatkowych, w zalenoci od stanu majtkowego, wynikw w nauce itd. To oczywicie jest kwesti wtrn i zaley bardziej od katalogu usug poza bezporedni edukacj, ktre pastwo zdecyduje si finansowa w systemie „sponsorskim”.
System punktowy pozwala sponsorowi na aktywn polityk edukacyjn (mechanizm aktywnej polityki edukacyjnej - MAPE) oraz korekt mechanizmu rynkowego poprzez nierwnomiern alokacj punktw dla kupujcego lub sprzedajcego w zalenoci od kierunku studiw. Ten mechanizm moe by bardzo atwo wykorzystany w celu ograniczenia „przeinwestowania” konkretnego kierunku lub gazi nauki. System punktowy po stronie pastwo - sprzedajcy pozwala na aktywn polityk regionaln, racjonalizacj kosztw oraz rozrnienie finansowania ze wzgldu na funkcj sprzedawcy. Wybr kanau MAPE jest decyzj pastwa i stanowi narzdzie polityki edukacyjnej. Oczywicie, w celach zarzdczych preferowany jest wybr tylko jednego kanau.
Mona zarzuci powyszemu systemowi, i bdzie sankcjonowa asymetri kapitaow pomidzy teraniejszymi uczelniami publicznymi i prywatnymi. Zarzut jest prawdziwy, ale dotyczy przede wszystkim stanw przeszych i wraz z biegiem „nowego” systemu finansowania bdzie eliminowany.
Jawi si kolejne pytanie, czy obecny system podziau na uczelnie publiczne i niepubliczne wymaga prywatyzacji tych pierwszych. W moim przekonaniu, nie mamy do czynienia z systemem maksymalizacji zysku, a jedynie z efektywn alokacj zasobw sponsora. Wobec powyszego nie widz potrzeby prywatyzacji czy komercjalizacji w celu zmiany sposobu finansowania. Proponowany system zrwnuje w prawach finansowych podmioty prywatne i publiczne, zezwala jednym i drugim na czynnoci komercyjnej edukacji oraz wyboru specjalizacji. W konsekwencji eliminowane jest pastwo jako twrca usugi, a jego rola zredukowana jest do nadzoru, kontroli jakoci oraz ustalania kierunkw polityki edukacyjnej.
Twierdz, i powyszy system jest alternatyw do modelu obecnie przedstawionego w projekcie ustawy o szkolnictwie wyszym. Zmienia filozofi finansowania szkolnictwa wyszego oraz zostawia duo swobody w polityce i zarzdzaniu instytucjami, jakimi s uczelnie wysze, rektorom i przyszym menederom edukacyjnym. System pozwala na skupienie si pastwa na strategicznych celach ksztacenia, podczas gdy elementy operacyjne zostawia profesjonalistom: rektorom i menederom, i w tej czci odpowiada na wezwanie prof. Jzefa Szabowskiego.
Dr Piotr Staszkiewicz, makroekonomista, zajmuje si zagadnieniami realizacji funkcji pastwa z wykorzystaniem mechanizmw rynkowych. Pracuje we wrocawskiej firmie AKF.