Nauczyciel na piątkę

W zakresie jednostek organizacyjnych priorytetowe są zagadnienia związane z programami przedmiotów, ich weryfikacją, przygotowaniem syllabusów oraz ich aktualizacją i modernizacją. Chodzi o opracowanie ogólnych i szczegółowych programów przedmiotów obligatoryjnych i wybieranych. Weryfikacja programów winna uwzględniać nie tylko wiedzę nauczycieli akademickich, ale także opinię studentów. Chodzi też o ewaluację zaliczeń i egzaminów po zaopiniowaniu ich przez studentów.

Druga grupa elementów ważnych dla jakości kształcenia to ocena procesu dydaktycznego. Oznacza to wnikliwe analizowanie metod prowadzenia zajęć, a więc merytoryczne i metodyczne przygotowanie prowadzących do zajęć, mając na uwadze ich aktualizowanie i modernizowanie w celu aktywizacji i intelektualnego rozwoju studentów. Stąd istotne wydaje się stosowanie metody stymulacji rozwoju studentów, a także właściwe wykorzystanie sprzętu i pomocy dydaktycznych.

Trzecia grupa czynników jakości kształcenia dotyczy relacji między nauczycielami a studentami: połączenie tematyki prac dyplomowych z działalnością naukową nauczycieli akademickich, motywowanie studentów poprzez rozwinięty system konsultacyjny. I chociaż te elementy nie są najważniejsze, to jednak wspierają proces kształcenia poprzez tworzenie właściwej atmosfery naukowej, przyjaznej dla jakości nauczania.

Zasadnicze znaczenie posiadają również warunki naukowe i techniczne jednostki organizacyjnej, a także badania ankietowe prowadzone wśród studentów i przez studentów na temat: programów nauczania, jakości prowadzonych przedmiotów i metod prowadzonych zajęć, czyli przygotowania materiałów dydaktycznych. Pod względem technicznym istotne jest wyposażenie pracowni w nowoczesne urządzenia niezbędne do kształcenia. Istotna kwestia to analiza funkcjonowania jednostki organizacyjnej, czyli czuwanie nad jej rozwojem.

Jakość na wydziałach

Działania wydziałów w zakresie jakości kształcenia powinny iść w trzech kierunkach: naukowo-organizacyjnym, nauczania i badawczym. Najbardziej znacząca jest pierwsza orientacja. Należy uaktywnić działalność komisji programowych w zakresie oceny wartości merytorycznej i dydaktycznej programów, ustalenia korelacji i lokalizacji w ścieżkach programowych: określenie prerekwizytów, przygotowanie nowych specjalności według zapotrzebowania środowiska, ocena merytoryczna (naukowa) poziomu przedmiotów podstawowych i kierunkowych poprzez badania testowe i ankietowe, poprzez dyskurs naukowy. Ważne dla jakości kształcenia jest zapewnienie studentom dostępu do studiów indywidualnych, określenie trybu studiów i organizacji zajęć dydaktycznych poprzez administracje wydziałowe i komisje programowe oraz ocena metod i technik monitorowania procesu dydaktycznego.

Orientacja nauczania winna obejmować ocenę efektywności nauczania danych przedmiotów poprzez oceny jednostkowe, terminowość zaliczeń i egzaminów, liczebność studentów uzyskujących promocję na następny semestr. Istotna w tym zakresie jest ocena stopnia przestrzegania standardów nauczania i procedur dydaktycznych, a także stopnia zapewnienia swobody studiowania przez wprowadzenie odpowiedniej liczby przedmiotów wybieralnych. W celu kształtowania umiejętności praktycznych należy zapewnić studentom odbywanie praktyk, które w znacznym stopniu będą wspomagać proces dydaktyczny.

W procesie nauczania student powinien otrzymać dwa rodzaje umiejętności: ogólną (wspólną wszystkim wykształconym ludziom) i profesjonalną (związaną z wybraną specjalnością). Dlatego też do zadań wydziałów należy badanie wartości merytorycznej praktyk, ich przydatności oraz powiązania jakości praktyk z zadaniami realizowanymi w specjalności. Warunkami jakości kształcenia są: zapewnienie studentom dostępu do szczegółowych programów nauczania; zapewnienie studentom dostępu do sieci i bazy komputerowej poprzez organizowanie pracowni komputerowych, dostępnych w systemie ciągłym pod nadzorem wykwalifikowanych techników; zapewnienie studentom dostępu do kserografu; uaktywnienie współpracy z samorządem studenckim w zakresie kształcenia na wydziałach; powoływanie i aktywizowanie studenckich kół naukowych poprzez włączenie działalności studenckiej do działalności naukowej nauczycieli akademickich.

Jest to ramowy program w zakresie nauczania. Natomiast pod względem technicznym należy zadbać o właściwe wyposażenie sal dydaktycznych w środki audiowizualne, a także o estetykę i czystość pomieszczeń.

W zakresie badawczym ważna dla jakości kształcenia jest aktywizacja w dziedzinie wydawnictw dydaktycznych: tworzenie materiałów dydaktycznych, badanie ich wartości oraz badanie stopnia ich wykorzystania. W zakresie tym istotne jest również zorganizowanie rekrutacji na studia wyższe, gwarantującej dobór dobrych kandydatów poprzez wprowadzenie kryteriów odpowiedniej selekcji.

Orientacja badawcza skierowana winna być także na określenie zasobów ludzkich, a więc kwalifikacji, stopni i tytułów naukowych kadry nauczającej, ich wiedzy i umiejętności adaptowania się do zmieniających się warunków kształcenia poprzez poszerzanie pola zainteresowań naukowych i dydaktycznych. W tym celu należy podjąć monitorowanie jakości kształcenia na wydziale poprzez sporządzanie raportów, gromadzenie dokumentacji, analizowanie jakości na posiedzeniach rad wydziałów, opracowywanie wniosków i wdrażanie ich w celu poprawienia jakości kształcenia. Wdrażanie powinno być kontrolowane, oceniane i raportowane na szczeblach jednostek organizacyjnych oraz analizowane na radach wydziałów w celu opracowania dyrektyw do realizacji w jednostkach organizacyjnych.

W uczelniach

Strategia rozwoju uczelni wymaga szczególnej refleksji. Wobec zmian, które zaszły w latach 90., uczelnie wymagają głębokich reform: szerokiej autonomii, zindywidualizowania kształcenia zbytnio sformalizowanego i sprofilowanego w ramach wąskich specjalności. Jest to kwestia zasadnicza z chwilą wejścia Polski do Unii Europejskiej, kiedy studenci naszych uczelni będą przechodzili na studia zagraniczne i zmuszeni będą do pokonywania różnorakich barier. Uczelnia powinna przestrzegać norm formalnych przy tworzeniu nowych kierunków, zgodnych z programami uczelni europejskich, środowiskiem lokalnym oraz wysoką jakością kształcenia na nowych kierunkach. W celu zeuropeizowania kształcenia w uczelni, priorytetowa jest ocena poziomu nauki języków obcych, a więc: dobór odpowiedniej kadry nauczającej, określenie liczby studentów na ostatnim roku nauki z czynną znajomością języka obcego, wprowadzenie jednakowych kryteriów egzaminacyjnych i ciągłego doskonalenia nauczania języków obcych.

Szczególną uwagę uczelnia winna zwrócić na internacjonalizowanie w edukacji. Chodzi tu o porównywalne programy, aby absolwent naszej uczelni mógł samorealizować się bez ograniczeń geograficznych lub kontynuować studia w różnych krajach. Dlatego uczelnia powinna prowadzić badania ankietowe istniejących kierunków metodą peer review, wprowadzić system punktów kredytowych, najlepiej europejski w miejsce wewnętrznego.

Na świecie obserwuje się ogromne zapotrzebowanie na ludzi wszechstronnych i uniwersalnych. Potrzeba ta wymusza na uczelni nowe formy kształcenia poprzez zapewnienie dostępności przedmiotów humanistycznych na kierunkach niehumanistycznych, dostępności przedmiotów informatycznych na kierunkach humanistycznych. Z tymi formami wiąże się motywacja studentów do kształcenia. Plany i programy studiów muszą być tak konstruowane, żeby zainteresowały studiujących. W tym celu należy prowadzić badania i dokonywać oceny merytorycznej przedmiotów ogólnych, doskonalić regulamin studiów, zapewnić studentom odpowiednie warunki socjalne.

O jakości kształcenia decyduje kadra naukowo-dydaktyczna. Od pracownika nauki uczelnia powinna wymagać wielofunkcyjności, czyli zdobywania nowych kwalifikacji. Uczelnia winna przeprowadzać okresowe przeglądy kadry, stwarzać warunki podnoszenia kwalifikacji pedagogicznych, wprowadzić odpowiedni system wynagradzania z uwzględnieniem jakości kształcenia. Pracownicy naukowo-dydaktyczni powinni być przewodnikiem studenta, jego intelektualnym opiekunem i doradcą. Nowe potrzeby w zakresie zarządzania instytucjami i firmami wymagają interdyscyplinarności. Uczelnia wraz z kadrą nauczycielską staje się interpretatorem informacji, przewodnikiem po wiedzy, organizatorem nauki i kształcenia. Zatem uczelnia powinna inwestować w intelekt i organizację. Nieodzowne staje się monitorowanie jakości kształcenia w skali uczelni poprzez tworzenie grantów na badania w zakresie jakości, sporządzanie raportów, analizowanie systemu ocen jakości na posiedzeniach senatu, tworzenie atmosfery sprzyjającej wysokiej jakości kształcenia.

Jakość kształcenia to obecnie najpoważniejsze zadanie uczelni. Musi się ona nauczyć nowego działania, stać się wydajną organizacyjnie, kształtować swój własny rynek i być na nim konkurencyjną.

Jakość pracy nauczyciela

O randze danej uczelni na rynku krajowym, europejskim i globalnym decyduje i decydować będzie jakość kadry. Właściwym sposobem jej doskonalenia jest okresowe ocenianie, sprawdzanie skuteczności i efektywności działań dydaktycznych. Ocena może mieć charakter jakościowy i ilościowy. Analiza ilościowa opierać się winna na liczbie punktów, które powinny odpowiadać poszczególnym ocenom. Odpowiedniki punktowe danych jakościowych można potraktować jako wskaźniki parametrów statystycznych. Ocenianie przeprowadzać należy indywidualnie w pięciostopniowej skali.

Ocenę wyróżniającą (40?60 punktów) otrzymać mogą pracownicy wyróżniający się pod każdym względem. Ocenę bardzo dobrą (30?40 pkt.) - za bardzo dobre wyniki ze wszystkich elementów podlegających ocenie. Ocenę dobrą (20?30 pkt.) - za średnie wyniki w swej pracy. Ocenę słabą (10?20 pkt.) - za wyniki mierne. Ocenę negatywną (0?10 pkt.) otrzymywaliby pracownicy, którzy nie osiągnęli niezbędnego minimum w zakresie przydzielonych im zadań.

Przedmiotem oceny jest dorobek w pracy dydaktyczno-wychowawczej, działalności naukowej i twórczej pracy zawodowo-organizacyjnej. Pierwszorzędne znaczenie w ocenie pracownika mają osiągnięcia w pracy dydaktyczno-wychowawczej.

Podstawą oceny mogą być następujące kryteria, odpowiednio punktowane u poszczególnych pracowników: udokumentowane kwalifikacje do prowadzenia działalności dydaktycznej na poziomie wymaganego stopnia naukowego, udokumentowane kwalifikacje do prowadzenia prac dyplomowych, znajomość programu nauczania i jego prawidłowa realizacja, umiejętne planowanie pracy, autorstwo lub współautorstwo innowacji pedagogicznych lub programów autorskich, umiejętność stosowania różnych metod i form nauczania oraz różnych sposobów pracy, umiejętność sporządzania i wykorzystywania dostępnych narzędzi, indywidualizacja procesu kształcenia z uwzględnieniem różnic w rozwoju poszczególnych studentów z dostosowaniem metod postępowania, rozwijanie zainteresowań i uzdolnień studentów poprzez konsultacje, udzielanie pomocy studentom w przezwyciężaniu niepowodzeń życiowych na podstawie rozpoznania ich potrzeb, stosowanie różnych metod i narzędzi oceny studentów z uwzględnieniem samooceny i samokontroli, z zastosowaniem jasnych i sprawiedliwych kryteriów.

Za równorzędną, obok działalności dydaktyczno-wychowawczej, uznaję dyscyplinę pracy. W tym przedmiocie kryteriami oceny powinny być: prawidłowe prowadzenie dokumentacji pracy (rozkłady materiału, protokoły ocen itp.), przygotowanie merytoryczne, pedagogiczne i metodologiczne, aktywny udział w zespołach samokształceniowych i komisjach wydziałowych oraz uczelnianych, doskonalenie wiedzy swojej oraz współpracowników i studentów, systematyczne urozmaicanie warsztatu pracy poprzez powoływanie i wyposażanie pracowni, laboratoriów, sal wykładowych i wycieczek naukowych, przestrzeganie dyscypliny pracy - punktualności w zajęciach: wykładach, ćwiczeniach, seminariach i proseminariach, przestrzeganie prawa pracy obowiązującego nauczyciela akademickiego.

Pierwszorzędne znaczenie w ocenie nauczycieli akademickich mają osiągnięcia naukowo-badawcze. Podstawą oceny w tej dziedzinie winny być: twórcze opracowania konstrukcyjne, technologiczne, projektowe, prace naukowe, prace wdrożeniowe mające istotne znaczenie w rozwoju danej dyscypliny nauki lub praktyki, opracowanie podręczników akademickich, skryptów, słowników, i poradników lub komentarzy, autorskie monografie, opracowania autorskie lub zespołowe charakteryzujące się nowatorskim i naukowym podejściem do problemu, adaptacja przodujących rozwiązań światowych do warunków uczelni, publikacje w znanych czasopismach naukowych o zasięgu krajowym lub międzynarodowym, udział w konferencjach krajowych i zagranicznych, w zjazdach naukowych i seminariach, członkostwo w organizacjach naukowych, radach naukowych, komisjach PAN, uzyskiwanie stopni naukowych.

Ostatnimi elementami kryterium oceny pracownika nauki są kultura osobista i etyka zawodowa. Wyróżniłbym tu: uznawanie przez nauczyciela akademickiego zasad etyki ogólnoludzkiej, dobrych obyczajów w nauce i życiu uczelni, dokonywanie wyborów w każdym przypadku na podstawie refleksji etyki zawodowej, uznanie nauki za ważny składnik kultury narodowej, która aktywnie jest rozwijana, przeciwdziałanie złemu wykorzystywaniu osiągnięć naukowych, np. przeciw człowiekowi, niewymuszanie na współpracownikach lub podwładnych posłuszeństwa poprzez lojalność zachowania sprzecznego z zasadami etycznymi w nauce, prezentowanie wysokiego poziomu kultury osobistej i rozwagi, odznaczanie się wysokim poczuciem sprawiedliwości, angażowanie się w opiekę nad młodszymi pracownikami nauki.

Zaprezentowane kryteria ocen jakości pracy nauczycieli akademickich są wysokie i wszechstronne. Są one jednak dostosowane do wymagań, jakie stawia współczesnej nauce i uczelni nieustanna zmienność i rozwój w świecie. Budowa nowej cywilizacji możliwa będzie jedynie wtedy, gdy przemianie ulegnie sam twórca tej cywilizacji, gdy stare motywacje, nawyki i poglądy zastąpione zostaną wiedzą, solidnością, inteligencją i etyką.

Dr hab. inż. Ryszard Barcik, prof. ATH, specjalista w zakresie inżynierii materiałowej i metaloznawstwa, pełni funkcję dziekana Wydziału Zarządzania i Informatyki Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej.