Skarby Ptolemais

Kiedy pod koniec ubiegłego wieku, po długich staraniach, prof. Tomasz Mikocki, dyrektor Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, otrzymał wreszcie upragnioną licencję na prace wykopaliskowe w Libii, wiedział, że będzie to przełom w jego karierze. Dla niejednego naukowca dostęp do zabytkowego miasta Ptolemais (dziś Tolmata) był marzeniem życia.

- Myślę, że w dużej mierze zadecydowała dobra opinia o naszych dokonaniach archeologicznych w innych krajach arabskich, m.in. Syrii, Egipcie, Jordanii czy Sudanie. Bez fałszywej skromności trzeba dodać, że Polska jest w ścisłej czołówce krajów specjalizujących się w archeologii śródziemnomorskiej. Ba, mamy nawet większe osiągnięcia niż Amerykanie - przyznaje prof. Mikocki.

Dodaje, że nie bez znaczenia były też zapewne bardzo przyjazne kontakty handlowe między Libią a Polską, nawiązane jeszcze w epoce Gierka czy Jaruzelskiego. Wielu Libijczyków kończyło studia w Polsce, a blisko połowa tamtejszej inteligencji, liczącej około pięciu tysięcy osób, mówi po polsku. Poza tym polscy archeolodzy nigdy nie prowadzili badań w tym kraju. Francuzi, Niemcy, Włosi kopali, a my nie. To też, być może, był jakiś atut. Teraz to inni z zazdrością patrzą na poczynania polskiego zespołu.

DOBRY HUMOR LIBIJCZYKÓW

Cóż takiego wywoływało pożądanie archeologów z całego świata, by jechać do Ptolemais? Miasto, którego nazwa nawiązuje do dynastii Ptolemeuszów, było jednym z większych ośrodków politycznych, kulturalnych i gospodarczych w basenie Morza Śródziemnego. Porównywalne nawet z Rzymem, Atenami czy Aleksandrią. Tyle że tych ostatnich, choćby ze względu na późniejszą zabudowę, archeologicznie zbadać już się nie da. Z Ptolemais jest inaczej.

- Założone zostało w III w. p.n.e., choć Włosi w trakcie swoich wykopalisk znaleźli kilka skorup mykeńskich, co by wskazywało, że już od XI w. p.n.e. istniało tam osadnictwo. Było wzorowane na odległej o niespełna 1000 km Aleksandrii, a więc ortogonalna siatka ulic wyznaczała kwartały, przeznaczone na zabudowę miejską, świątynie, rezydencje i domy. Ptolemais znajdowało się w orbicie wpływów egipskich, a w III w. n.e. stało się stolicą całej prowincji, Cyrenajki - opisuje prof. Mikocki.

Po trzęsieniu ziemi w 365 r. n.e. odbudowano tylko centralną część miasta i kwartały obronne, w których ludność chowała się w czasie najazdów plemion pustynnych. Niezamieszkane partie zasypał z czasem piasek, nawiewany przez bardzo silny wiatr. W ten sposób zakonserwowane zostały pozostałości, które zachowały się do dziś. Później terenu tego nie zabudowywano. Stanowi on bezcenną wartość, gdyż antyczne miasto można dzięki temu w kompleksowy sposób zbadać i odtworzyć jego wygląd. Ruiny, otoczone zachowanymi częściowo murami o wysokości miejscami 10 m, rozciągają się na obszarze 250 hektarów. Poza miastem znajdują się jeszcze liczne monumentalne sanktuaria, świątynie i nekropolie. Cały zespół miejski ma więc znacznie większą powierzchnię.

- Prowadzimy klasyczne badania terenowe, a więc kopiemy i albo się coś trafi, albo nie - z uśmiechem mówi dyrektor Instytutu Archeologii UW. - W archeologii trzeba wiedzieć, czego się szuka i mieć trochę szczęścia. Nam udało się uzyskać licencję, a w dodatku Libijczycy mieli dobry humor i pozwolili nam prowadzić prace akurat w tym miejscu. No i jeszcze trafiliśmy od razu na willę z mozaikami.

To największy powód do dumy. Nikt nie spodziewał się, że zaraz po rozpoczęciu prac, wśród morza piachu i kamieni, bez żadnej mapy, uda się coś wykopać. Tymczasem trafiono na zamknięty obiekt ze wspaniałymi dziełami sztuki. Nazwano go „Willą z widokiem”, gdyż z miejsca tego rozpościera się niezapomniany widok na morski brzeg.

- To jest atrium, czyli wewnętrzny dziedziniec tej rezydencji, tutaj są kolumny poprzewracane w czasie trzęsienia ziemi, a wokoło znajdują się pomieszczenia, w których znaleźliśmy właśnie dekoracyjne mozaiki - prof. Mikocki pokazuje zaznaczone na planie obiekty. - Dwie inskrypcje pozwoliły nam ustalić, że właścicielem rezydencji był bogaty Rzymianin Lucius Actius.

Eksploracja willi jest bardzo czasochłonna. W ostatnim sezonie przez cały miesiąc kopano tylko jedno pomieszczenie. Ale z uwagi na wyjątkowość odkrytych dzieł, spowolnienie prac było nieuniknione. Na samo zakonserwowanie fresków potrzebny był tydzień. A jeszcze każdy, najmniejszy nawet znaleziony obiekt, każda skorupa, jest dokumentowana, numerowana, zabezpieczana. Wszystko ma tu przecież dwa tysiące lat.

- Wartość tych mozaik jest nie do przecenienia. Przedstawiają one sceny, które miały wydźwięk symboliczny. To nie jest tylko dekoracja, to są sceny z mitologii, zawierającej cały szereg opowiadań, wzorów, postaw moralnych, wydarzeń, do których się odwoływano. Te mozaiki niosły w sobie konkretne przesłanie.

MITOLOGICZNA MOZAIKA

Każde pomieszczenie miało odrębną mozaikę. Trzeba też pamiętać o tym, że stanowiły one dekorację podłóg, rzadziej - ścian. Właściciel zamawiał taką tematykę, jaka mu się podobała, była modna w danym momencie, wreszcie - pasowała do konkretnego pomieszczenia. W jadalni willi w Ptolemais odkryto np. mozaikę z mitem dionizyjskim. Z kolei na piętrze posadzka pokryta była mozaiką z mitem trojańskim. Na szczęście, kiedy podczas trzęsienia ziemi willa runęła, mozaika spadła na jakąś miękką warstwę i rozbiła się na duże fragmenty. To tylko trochę ułatwia teraz zadanie. Wszak to prawie 50 m. Na specjalnie stworzonym sztucznym podłożu wszystkie fragmenty, niczym puzzle, dopasowuje się do siebie, a następnie skleja. Część z nich została już złożona w magazynie i czeka na przewiezienie do Polski. W Libii nie ma bowiem odpowiednich pracowni konserwatorskich.

- W tym roku, w połowie sierpnia, planuję wyjazd 12-osobowej misji, którą na miejscu wspomoże minimum 10 robotników. Jeśli wszystko dobrze pójdzie, to w ciągu dwóch miesięcy jesteśmy w stanie skończyć badania centralnej części willi.

Jak przyznaje prof. Mikocki, największa wartość Ptolemais tkwi w tym, iż do dnia dzisiejszego pozostało ono w stanie nienaruszonym. To unikat w skali światowej, dający się porównać jedynie z Pompejami.

- Tyle że nasze miasto znalazło się pod piaskami pustyni. No i jest ponad czterokrotnie większe. Poza tym w Pompejach wykopaliska trwają od połowy XVIII wieku, a tu dopiero zaczynamy.

Ptolemais jest jedyną w tej chwili stolicą świata antycznego, którą można zbadać. A ponieważ w zakresie architektury, urbanistyki i dekoracji jest ona niemal odbiciem Aleksandrii, efekty tych badań mogą wiele wnieść do archeologii hellenistycznej. Na razie jednak trudno jeszcze o tym mówić, bo na wiele, także podstawowych kwestii, nie udało się znaleźć odpowiedzi. Zagadką pozostaje np. to, gdzie w Ptolemais znajdowała się agora.

- Prawdopodobnie nad zespołem podziemnych cystern, które wydrążono dla zapewnienia zapasów wody. Jedyny dostępny akwedukt znajdował się w odległości 20 km, więc zapasy uzupełniano podczas pory deszczowej. Cysterny były olbrzymie, jedna z nich miała pojemność kilku milionów metrów sześciennych. Aby nasze przypuszczenia potwierdzić, wykonamy zdjęcia satelitarne w podczerwieni. Użyjemy w tym celu anteny, która wysyła fale radiowe i w ten sposób pokazuje przenikliwość gruntu - zapowiada kierownik pierwszej polskiej misji archeologicznej w Libii.

To w ogóle pierwsza nowa misja po zakończeniu epoki Kadafiego. Bo choć od 20 lat w Apollonii działają Francuzi, a w wielu innych miejscach Włosi, to tak naprawdę dopiero Polacy przełamali impas. Do niedawna Libijczycy byli niechętni wykopaliskom w swoim kraju, ale powoli zaczynają sobie jednak zdawać sprawę z tego, że turystyka jest przyszłością, a archeologia może przyczynić się do jej pobudzenia. Jest zatem wielce prawdopodobne, iż teraz nastąpi otwarcie Libii na misje archeologiczne. Jak przypuszcza prof. Mikocki, uzyskanie wówczas kontraktu na wyjątkowe miasto, takie jak choćby Ptolemais, stanie się dla polskich zespołów praktycznie niemożliwe. Skorzystają na tym tylko bogate instytuty z zagranicy. Dlatego tym bardziej trzeba wykorzystać szansę.

- Nam z pewnością pomogła polska obecność w Libii, która trwa już dobre trzydzieści lat. Oni tam nas lubią i mają doskonałe wspomnienia z naszego kraju. Nasze firmy odbudowywały Libię po ostatnim trzęsieniu ziemi w latach 60. Szkoda, że wtedy nie rozpoczęto prac archeologicznych.

NA ZAKUPY DO KAIRU

Ptolemais leży na skraju pustyni, to już zupełnie inny świat, wręcz granice cywilizacji. Najbliższe miasto, Barka, oddalone jest o blisko 30 km. Polacy częściej jeżdżą jednak do Bengasi. Jak na warunki libijskie, odległość 120 km to praktycznie nic. Prof. Mikocki przypomina sobie, że niektórzy mieszkańcy potrafią na zakupy wybrać się do supermarketu w... Kairze. Trzy dni w jedną i trzy dni w drugą stronę. Polacy mieszkają w wiosce położonej na obrzeżach antycznego miasta. Nic szczególnego, ot, kilka kamiennych budynków, jedna zachowana ulica. I willa wyremontowana własnym sumptem, zaraz po rozpoczęciu misji przed trzema laty. Do polskich standardów jeszcze jej daleko, ale w Libii mogłaby z powodzeniem uchodzić za trzygwiazdkowy hotel. Nawet woda jest niemal codziennie. O współmieszkańcach prof. Mikocki mówi w samych superlatywach.

- Bez ich pomocy byłoby nam znacznie trudniej. Pamiętam, że dwukrotnie byliśmy w trakcie ramadanu. Wszystkie sklepy pozamykane, nie mieliśmy nic do picia ani jedzenia. Nasz sąsiad wiedział jednak, że będziemy głodni i specjalnie piekł nam chleb. Sam nie mógł jeść, ale nam codziennie rano przynosił bochenek. To miły gest.

Ptolemais często odwiedzane jest także przez Polaków. Głównie dzięki najpiękniejszej w całym kraju plaży. Podczas ostatniego pobytu, w październiku, częstymi gośćmi misji byli pracujący w Libii lekarze i pielęgniarki. Mój rozmówca nad relaks na plaży przedkłada jednak wykopaliska. Kiedy pytam go, czy warto było tyle lat starać się o licencję, odpowiada bez wahania.

- Oczywiście. To absolutna sensacja, nie tylko w skali polskiej, ale i światowej. Nikt nie spodziewał się, że ktokolwiek dostanie licencję na wykopaliska w Ptolemais. Włosi przestali już nawet o tym marzyć. A poza tym te mozaiki... Któż mógł przewidzieć, że odkryjemy je w ciągu dwóch sezonów? Na innych stanowiskach czasem trzeba na to i 30 lat - podkreśla z dumą prof. Mikocki.

W tej chwili priorytetową kwestią staje się utrzymanie misji w Libii. Co roku pojawiają się problemy ze zdobyciem stałego finansowania. Wprawdzie niezbędny sprzęt już jest, ale brakuje z kolei środków na wykopaliska. Przecież trzeba tam pojechać, zapłacić za bilety lotnicze, hotel itd. Do tej pory nie korzystano z pieniędzy KBN. W tym roku jednak złożono już wniosek o przyznanie grantu. Kierownik misji liczy, że dzięki temu badania nabiorą tempa.

- Roczne utrzymanie stanowiska w Ptolemais powinno wynosić 15 tys. dolarów. Wtedy dopiero obecność polskiej nauki tam, na miejscu, byłaby zaznaczona. Tym bardziej że archeologia to tylko punkt zaczepienia, swoista baza, z której korzystać mogą też naukowcy innych dziedzin - geografowie, geolodzy, a nawet filolodzy. Na razie jedzie tyle osób, na ile nas stać.

W ubiegłym roku było tylko czterech archeologów. To absolutne minimum, by można było mówić o jakiejkolwiek efektywności wyjazdu. W 2002 roku, gdy udało się zebrać najwięcej pieniędzy, do Libii pojechało 15 archeologów, do tego wynajęto 40 robotników. W misji biorą też udział studenci, pokrywający z własnej kieszeni koszt wyjazdu. Najczęściej pobyt trwa zaledwie miesiąc. Powód? Właśnie miesięczny bilet lotniczy do Libii jest najtańszy. To jednak stanowczo za krótko. Także z uwagi na mentalność miejscowej ludności.

- Tam wszystko dzieje się inaczej. Po przyjeździe trzeba się przywitać z miejscowymi, zjeść obiad, porozmawiać - to już zajmuje dwa dni. Na sprawy organizacyjne trzeba przeznaczyć około tygodnia.

Aby nadrobić stracony czas, praca odbywa się także w weekendy. Pobudka jeszcze przed świtem - o trzeciej, czwartej nad ranem. Koniec pracy po zmroku, około dwudziestej. Do tego dochodzą temperatury sięgające 40 stopni. Najgorzej mają studenci, nie zaprawieni jeszcze w takich bojach. Niektórzy już po kilku dniach mają dość.

Prof. Mikocki śmieje się, gdy to opowiada, ale przyznaje jednocześnie, że większy sens w związku z tym miałaby praca krótsza, po 10 godzin dziennie, tyle że przez dwa miesiące. Tym bardziej że wykopaliska potrwają zapewne jeszcze kilkadziesiąt lat. A trzeba przecież rozglądać się za kolejnymi stanowiskami, takimi jak Leptis Magna czy Kyrene. Bo Libia to kraj ciekawy, lecz mocno opóźniony, jeśli chodzi o archeologię. Dość powiedzieć, iż pierwsze wykopaliska zanotowano tam w 1910 roku, a w Europie już w XV wieku. Tylko na terenie Grecji od ponad 200 lat trwają intensywne wykopaliska. Tu zaledwie kilkadziesiąt lat miały miejsce doraźne prace.

Od początku misji, czyli od 2001 roku, prace pochłonęły blisko 300 tys. zł. Do tego trzeba doliczyć sprzęt. Nieczęsto trafia się taki dar, jak niwelator elektroniczny, który ofiarowała Fundacja na rzecz Nauki Polskiej. Urządzenie to pozwala na niezwykle precyzyjne pomiary geodezyjne. W ciągu dnia można ich wykonać nawet trzy tysiące. Do tej pory zmierzono około 10 proc. powierzchni, na razie tylko w obrębie miasta. Niebawem pomiary zostaną uzupełnione także przez sondaże, fotografię lotniczą i inne tzw. nieinwazyjne metody archeologiczne. Wiadomo, że tak dużego miasta przekopać się nie da, nie to zresztą jest celem, chodzi bardziej o to, by możliwie jak najwierniej zrekonstruować zabudowę antycznego Ptolemais i stworzyć w ten sposób elektroniczny plan miasta. Do tego posłuży m.in. metoda elektrooporowa.

- W ziemię w określonych odległościach zostaną wbite elektrody, za pomocą których zbadamy przepływ prądu - tłumaczy prof. Mikocki. - W zależności od rodzaju gleby, przez którą prąd przenika, jest mniejszy lub większy opór. Jeżeli linie zwiększonej lub zmniejszonej oporności przebiegają równolegle to znaczy, że w tym miejscu znajdowały się góry. Za pomocą tej metody można stworzyć bardzo szczegółową mapę terenu z uwzględnieniem prawie każdego większego kamienia.

Po odkopaniu całej rezydencji i przeprowadzeniu rekonstrukcji z wykorzystaniem zachowanych elementów, planuje się stworzenie w murach willi muzeum, gdzie eksponowane byłyby znaleziska, szczególnie dekoracyjne mozaiki. Odkryto ich już osiem. Równolegle tworzony jest szczegółowy plan miasta. Zdaniem prof. Mikockiego, to jeszcze pięć lat żmudnej pracy. Jego cichym marzeniem jest stała misja w Ptolemais.

- Libia to obecnie najatrakcyjniejsze dla archeologa miejsce na świecie. Tunezja, Algieria czy Egipt są już zbadane, a Libia pozostaje białą plamą. Wszystko na razie jest jeszcze do odkopania. Dlatego sądzę, że wielkie odkrycia w zakresie archeologii śródziemnomorskiej dokonywać się będą właśnie tutaj. Ten kraj się otwiera i trzeba to wykorzystać