)
Ksika jest zbiorem materiaw z odbytego w grudniu 2001 r. seminarium pod tym samym tytuem, uzupenionym o kilka innych opracowa. Praca dotyczy ciekawego i aktualnego zagadnienia w obliczu zmieniajcej si spoecznej roli szkoy wyszej, ktra niepostrzeenie od niezalenej universitas magistrorum et scholarum przechodzi do przedsibiorstwa produkcyjnego, rzdzcego si zasadami rynkowymi. Takie przedsibiorstwo musi by wyczulone na potrzeby rynku, czyli, upraszczajc nieco, tzw. otoczenia.
Praca skada si z dwch czci: .teoretycznej., zawierajcej prace pracownikw SGH i .praktycznej. (do tej ostatniej de facto nale, cho w pracy s zamieszczone w czci I, artykuy: prof. J. Dietla Uczelnia niepastwowa jako czynnik awansu ekonomicznego, spoecznego i kulturalnego regionu i Krzysztofa Pawowskiego, rektora WSB-NLU w Nowym Sczu, Uczelnia w maym miecie i jej otoczenie - przykad sdecki).
Cz teoretyczn otwieraj rozwaania prof. A. Sulejewicza, powicone analizie otoczenia szkoy wyszej w aspektach: gospodarki, polityki (spoeczestwa i pastwa) i wiedzy naukowej. Autor wskazuje, i termin .otoczenie., jako pojcie modne, jest czsto naduywany, a owo otoczenie, zamiast pozostawa w interakcji ze szko wysz, we wzajemnej grze interesw, czsto jest traktowane jako darmowy dostarczyciel zasobw. Autor, krzyujc trzy czynniki (rynkowa konkurencyjno, .polityczny. i naukowy), zestawia osiem modeli strategii szkoy wyszej: od strategii .samobjczej. (niski poziom konkurencyjnoci, powizania z instytucjami oraz naukowy), poprzez m.in. strategi .dojenia. (wysoka rynkowo, dobre kontakty z instytucjami, a niski poziom naukowy), a do strategii .czempiona. (wysoki wskanik w kadej z kategorii).
Dalej nastpuj trzy .statystyczne. prace B. Minkiewicz, A. Buchner-Jeziorskiej i J. Jwiak. Mona mie zastrzeenia do kilku tabel i komentarzy do nich, zamieszczonych w pracy (np. zestawienie: .relacja inwestycji w wiedz do produktu krajowego brutto., jest podana tylko w procentach, co powoduje, e USA znajduj si w tym zestawieniu za Francj czy Szwecj, ktra wydaje si tu by najbardziej inwestujcym w wiedz pastwem wiata; wystarczyoby doda drugie zestawienie w liczbach bezwzgldnych, aby ukaza rzeczywist skal inwestycji), ale ta cz z pewnoci przynosi wiele ciekawych danych.
Ciekawe s te prace czci praktycznej. Prof. Dietl, prezes Fundacji Edukacyjnej Przedsibiorczoci, instytucji zasuonej dla rozwoju prywatnych szk wyszych, przedstawia - nasycone praktyczn znajomoci zagadnienia - rozwaania dotyczce dziaalnoci uczelni niepastwowych i ich wpywu na rozwj regionu. Kocz si one optymistyczn konkluzj, i niedugo nastpi selekcja na rynku prywatnych szk wyszych, tak e pozostan tylko te o najwyszym poziomie jakoci studiw, najbardziej przy tym przyjazne studentowi i najlepiej wsppracujce z lokaln spoecznoci, bdce niejako centrum stymulujcym lokaln spoeczno od strony kulturalnej i intelektualnej. Takim centrum zdaje si ju stawa Wysza Szkoa Biznesu - NLU w Nowym Sczu, opisywana w artykule K. Pawowskiego. Poza tym mamy w pracy opis kilku innych norm wsppracy uczelni z otoczeniem: np. model preinkubacji przedsibiorczoci, opis dziaalnoci Biura Karier w UMK, Centrum Bada i Ekspertyz AE w Katowicach czy opis dziaalnoci Internetowej Listy Wychowankw Szkoy Biznesu Carlsona w Uniwersytecie Minnesoty.
Marek Lechniak
Uczelnie i ich otoczenie. Moliwoci i formy wsppracy, pod red. Barbary Minkiewicz, Szkoa Gwna Handlowa, Orodek Rozwoju Studiw Ekonomicznych, Warszawa 2003.
)
Okrgy St by fenomenem na skal wiatow. Transformacji systemowej - jeli za jej punkt kulminacyjny przyj wanie Okrgy St - dokonano bez rozlewu krwi, a nawet bez jednej wybitej szyby. Andrzej Garlicki przedstawi polityk PZPR wobec opozycji w latach 1986-89 uzasadniajc, i przeom polityczny w Polsce by efektem porozumienia elit, realizowanego w warunkach presji spoecznej.
Podstaw rdow stanowiy dokumenty i materiay Okrgego Stou, a take prasa i bezporednie rozmowy z uczestnikami ycia politycznego tamtych czasw. Autor podda dokadnej analizie nasilajc si w II poowie lat osiemdziesitych XX w. erozj systemu. Opisa fasadowo mnoonych przez PZPR komisji, rad, zespow, ktre tylko zudnie wykonyway swoje czynnoci, piszc raporty, majce sprawia wraenie poprawy sytuacji politycznej, ekonomicznej, spoecznej. „Partyjna gra” niekoniecznie znaa prawdziwy obraz sytuacji w kraju. Czua si zagroona notorycznymi daniami przywrcenia „Solidarnoci”, poczonymi z niewydolnoci rzdu Zbigniewa Messnera, pogbiajcym si kryzysem gospodarczym i towarzyszcymi mu strajkami.
Seria porozumie partyjno-opozycyjnych miaa ju miejsce w 1988 r., a gwnym mediatorem by Koci. Strona kocielna, reprezentowana przez ks. Alojzego Orszulika, abp. Bronisawa Dbrowskiego i in., ratowaa niejednokrotnie zagroone impasem rozmowy. Dziaania opozycji czasami bowiem nosiy znami brawury i braku pojednania, mimo wsplnego celu. Koci jedna, ratowa przed cakowitym zerwaniem rozmw, udziela bogosawiestwa. Obrady PZPR doby upadku byy tajne, tym niemniej Stanisaw Ciosek na bieco kaza informowa, a nawet wysya kasety wideo z najwaniejszymi wystpieniami ks. Alojzemu Orszulikowi. Godzina dnia czy nocy nie miaa tu znaczenia. Mona zaryzykowa twierdzenie, e ze zmaga spoecznych lat osiemdziesitych nie partia i nie „Solidarno”, lecz wanie Koci wyszed jako zwycizca.
Okrgy St by przypiecztowaniem wczeniejszych nieoficjalnych porozumie. W trakcie obrad rwnie wyksztaciy si „stoliki i podstoliki”, co byo zreszt koniecznoci nie tylko po to, by dao si zakoczy obrady w moliwie rozsdnym terminie, ale take ze wzgldu na pewne obawy ze strony ZSRR, nienawykego jeszcze do publicznego wyraania miaych, wolnociowych pogldw w krajach podlegych. PZPR musiaa si te liczy z oporem wobec Okrgego Stou we wasnych szeregach i swej bazie politycznej. Si, ktra blokowaa, a potem staraa si utrudni obrady - pomimo akceptacji ju nawet ze strony PZPR ewentualnego faktu reaktywowania „Solidarnoci” - byo OPZZ, obawiajce si utraty dotychczasowej pozycji.
Garlicki podejmuje problem Okrgego Stou w kontekcie wydarze wiatowych: przyznania Lechowi Wasie pokojowej nagrody Nobla, papieskich wizyt w Polsce, Gorbaczowowskiej pierestrojki. Ujawnia przy tym potny kryzys autorytetu wadz PRL. Przejawia si on chociaby tym, e od 1987 r. wizyta zagranicznego gocia w naszym kraju miaa trjstopniowy przebieg: spotkanie z rzdem, wizyta u Lecha Wasy lub spotkanie z opozycj, zoenie kwiatw na grobie zamordowanego ks. Jerzego Popieuszki. Parti doprowadzao to do wciekoci.
Garlicki opisuje kolejne miesice, tygodnie, a w 1989 r. ju poszczeglne dni i godziny, prowadzce do agonii systemu. Zgoda na t agoni i jej przeforsowanie w wiadomoci ludzi PZPR dokonay si duo wczeniej.
Bogdan Bernat
Andrzej Garlicki, Karuzela. Rzecz o Okrgym Stole, Wydawnictwo CZYTELNIK, Warszawa 2003.
)
Dialog, jako forma przedstawienia zagadnie o charakterze politycznym, spoecznym, filozoficznym czy kulturowym, jest znany w literaturze od staroytnoci. Rozmowa, ktrej celem jest wprowadzenie lub skomentowanie konkretnych wydarze, nie naley do rzeczy prostych. Wymaga, zarwno od dyskutantw, jak i suchaczy, czytelnikw, dobrego merytorycznego przygotowania.
W ostatnim dziesicioleciu na rynku ksigarskim pojawio si sporo ksiek reprezentujcych ten typ opisu otaczajcej nas rzeczywistoci. Dla potencjalnego odbiorcy wan rol, jeli nie najwaniejsz, odgrywa informacja: kim jest autor - czowiek wybierajcy dyskutantw, tematy rozmw, decydujcy o ich ukadzie, cho wolny od odpowiedzialnoci za sowa swoich interlokutorw.
Osoba Krzysztofa Masonia, znanego dziennikarza, ktrego eseje, wywiady i recenzje drukowane s m.in. na amach „Rzeczpospolitej”, znana jest dobrze w krgach tych, ktrzy interesuj si choby w minimalnym stopniu kultur. Lekcja historii najnowszej to zbir esejw i rozmw, jakie autor przeprowadzi pomidzy 1995 a 2002 r. z wybitnymi polskimi i zagranicznymi pisarzami oraz badaczami wiata literackiego. Wrd 25 rozmwcw pojawili si m.in.: Carlos Fuentes, Imre Kertesz, Wiktor Suworow, Czesaw Miosz, Wodzimierz Odojewski, Henryk Grynberg, Wodzimierz Bolecki. Kady z rozmwcw porusza si w pewnej okrelonej sferze zagadnie, odkrywa wiat, w ktrym istnieje, cho tak naprawd te rne czci opowieci tworz obraz trwajcej tu i teraz rzeczywistoci. Masonia interesuj sprawy, ktre by mona nazwa pozaliterackimi. Rzecz charakterystyczn jest to, e pod kadym z tekstw znajduje si informacja dotyczca omawianej przez rozmwcw ksiki. I to uwaam za duy plus Lekcji, cho przebieg rozmw wskazuje te na minus. Maso kieruje swoj ksik do bardzo okrelonego typu czytelnika. Nie powiem wprost literaturoznawcy, bo myl, e historyk zajmujcy si wspczesnymi dziejami wiata, socjolog czy politolog byby zainteresowany wtkami podjtymi przez dyskutantw. Ale autor Lekcji wysoko zawiesi poprzeczk swoim czytelnikom. Skromnie przyznam, e adne z nazwisk rozmwcw Masonia nie jest mi obce, a i wymienione ksiki czy bohaterowie esejw (jak np. Wojciech Bk) s mi znane. Zatem ze swoj literack i pozaliterack wiadomoci sytuuj si mniej wicej w krgu rednim wrd czytelnikw tej ksiki. Jednak na ostatniej stronie przeczytaam, i ksika: (...) prowokuje pytania, ktre dotykaj podstaw powszechnej wiedzy i wyobrae o zachodzcych przemianach. Ksik przeczytaam wnikliwie i uwaam, e jest ona warta szczeglnej uwagi, ale chciaabym, aby poziom „powszechnej” wiedzy by tak wysoki, jak wydaje si to niektrym. Na podstawie mojego dowiadczenia obawiam si, e nazwisko Hermanna Filda b Stanisawa Bieniasza, jest tak samo nieznane szerokim krgom odbiorcw, jak posta Witalija Szentaliskiego czy Tomasza Szaroty.
Prawdziwy odbir ksiki Masonia moliwy jest dopiero wtedy, gdy czytelnik bdzie posiada dobr i rzeteln wiedz na tematy dotyczce wspczesnego wiata (choby stosunkw polsko-ukraiskich, czy polsko-rosyjskich). Lektura Lekcji wymaga wiedzy, lecz jednoczenie uzupenia j poprzez bezporednie zetknicie si z opini ludzi, ktrych dowiadczenie wpisane jest w histori XX w. Dlatego myl, e jest ona doskonaym przyczynkiem do odkrywania wci nieznanych regionw najnowszych dziejw ludzkoci.
Monika Szabowska
Krzysztof Maso, Lekcja historii najnowszej, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2003.
)
Robert J. Sternberg i Louise Spear-Swerling wyjaniaj, czym jest poprawne mylenie. Przedstawiaj te rne strategie pomocne nauczycielom, pragncym wspiera poprawne mylenie uczniw w szkole i poza ni oraz sposoby ich oceny.
Zakadaj oni istnienie trzech podstawowych typw mylenia: analitycznego, twrczego i praktycznego. Pierwsze z nich zwizane jest z analiz, osdem, ocen, porwnaniem i opiniowaniem oraz badaniem. Drugie - z tworzeniem, odkrywaniem, produkowaniem, wyobrani i formuowaniem zaoe. Trzecie - z praktycznym zastosowaniem, uywaniem i wprowadzaniem w ycie okrelonych pomysw. Umiejtno uruchamiania ich w zalenoci od rodzaju materiau przynosi uczniom popraw efektw nauczania. Zwaszcza gdy w trakcie nauki myl, nie ograniczajc si jedynie do biernego zapamitywania materiau.
W trjstopniowej teorii Sternberga inteligencja jest funkcj rwnowagi pomidzy analitycznym, twrczym i praktycznym sposobem przetwarzania danych. U jej podstaw ley zaoenie, e inteligencja to nie tylko wspczynnik inteligencji (IQ) oraz fakt, i mona j ksztatowa. Sprawdzajca si w rodowisku szkolnym teoria zostaa potwierdzona i zweryfikowana w rnych ukadach odniesienia. Podwaa ona zasadno wiary w nieomylno klasycznych testw inteligencji, ktre mierz zaledwie cz posiadanej przez danego czowieka inteligencji. Inteligencja oznacza poprawne mylenie na jeden lub na wicej ni jeden sposobw: analityczny, twrczy lub praktyczny. (...) Do mankamentw naszego systemu edukacji naley fakt, i zazwyczaj faworyzuje ona tylko jeden rodzaj inteligencji, a tymczasem aden z nich nie jest lepszy od pozostaych. (...) Uwaamy, e istniej przynajmniej cztery powody, dla ktrych naduywa si wynikw testw lub redniej ocen. Te powody nie tylko sprawiaj, e twrcze mylenie uczniw jest niedoceniane, lecz hamuj twrczy rozwj samych nauczycieli i szk.
Pierwszy z powodw podawanych przez autorw to skonno do naduywania danych liczbowych, ktrym przypisuje si faszyw precyzj. Przecenianie wynikw testw wynika prawdopodobnie z wiary w ich choby minimalne odzwierciedlenie rzeczywistoci. Tymczasem na ich podstawie niewiele mona przewidzie. Drugi „bezpieczny” powd wynika z poczucia winy i obawy o postawienie zarzutu pominicia dostpnych danych liczbowych. Trzeci wie si z zasad podobiestwa, tzn. ze skonnoci do oceniania jako inteligentnych osb podobnych do nas samych. A poniewa ci, ktrzy obecnie podejmuj decyzje, kiedy mieli przyzwoite stopnie, w naturalny sposb faworyzuj osoby, ktre dobrze wypady na testach. W efekcie mamy do czynienia z samopowielajcym si systemem, gdy ludzie ci systematycznie dokonuj wyboru, kierujc si podobiestwem kandydatw do siebie. Ostatni z powodw przypisywania danym liczbowym nadmiernego znaczenia okrelany jest „tacem deszczu”. Metafora ta okrela twierdzenie, i przesdy s niemal niezniszczalne, pomimo i niewielu z nas przyzna otwarcie, i w nie wierzy. W praktyce szkolnej czy zawodowej sprowadza si to do przekonania, i kandydaci ze redni ocen lub wynikami testw poniej pewnego poziomu nie bd w stanie sprosta stawianym wymaganiom.
Ksika obejmuje wiele aspektw wspierania mylenia. S wic strategie poprawiajce jako sposobw mylenia i rola pyta w rozwoju umiejtnoci mylenia. Nie zabrako opisu technik niezbdnych w nauczaniu zakadanych metod mylenia ani trudnoci w ich wprowadzaniu. Wiele uwagi powicono myleniu twrczemu i wyjanieniu istoty trudnoci szkolnych i pozaszkolnych uczniw, ktrzy poprawnie myl.
(ami)
Robert J. Sternberg, Louise Spear-Swerling, Jak nauczy dzieci mylenia, tum. Olga i Wojciech Kubiscy, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2003, seria: Edukacja.
)
Z zainteresowaniem przeczytaem ksik prof. Duraj-Nowakowej, gdy nie spotkaem dotychczas publikacji naukowej podejmujcej caoksztat procesw studiw literaturowych, omawiajcej racjonalnie i wyczerpujco proces poznania studyjnego i jego metodyk. Fakt ten wskazuje niewtpliwie na pionierski charakter publikacji.
Autorka w przystpnej formie prezentuje skomplikowane metodologicznie zagadnienia. Dziki systematycznemu ujciu czytelnik dostaje kompendium wiedzy na temat stanowisk, typologii, rozstrzygni, dotyczcych studiowania literatury przedmiotu.
Problematyka ksiki obejmuje: specyfik studiw nad literatur przedmiotu, procedur poznawania pimiennictwa specjalistycznego, a take wyjanienie stanu wiedzy o przedmiocie studiw. Wskazuje dwa poziomy poznania naukowego: obserwacj i poznanie abstrakcyjne, przy czym przestrzega przed moliwoci popenienia bdw, wynikajcych z: uproszczonego mylenia, wpywu stanw emocjonalnych na nastawienie do przedmiotw poznania, niedostatku umiejtnoci metodycznych i nieprawidowej organizacji bada.
W studiowaniu literatury przedmiotu wana jest znajomo funkcji nauk (diagnostyczna, wyjaniajca, prognostyczna, praktyczna), ktrych charakterystyk odnajdujemy w ksice. Istotne jest te ukazanie oceniajcego charakteru nauk humanistycznych. Z kolei zasady klasyfikowania w poznaniu naukowym to procedura wynikajca z potrzeby porzdkowania rzeczy zgodnie z uwarunkowaniami logicznymi, estetycznymi i pragmatycznymi. Autorka dokonaa prezentacji i analizy norm poznania naukowego, wskazujc na uyteczno znanych typologii.
Znajomo aktualnego stanu bada na drodze analizy tekstw prowadzi do waciwego sformuowania problemu naukowego. Sprecyzowane problemy winny za by: jasne (jednoznaczne do zrozumienia), wyrane (umoliwiajce odrnienie interesujcego nas problemu od innych), realne (moliwe do rozwizania za pomoc metod i rodkw badania naukowego). Problem naukowy powinien by moliwy do sprawdzenia empirycznego i teoretycznego - podkrela autorka.
Cel poznania naukowego definiowany jest jako ukierunkowane, planowe, zamierzone, inteligentne dziaanie badacza, ktry na podstawie wnikliwej analizy literatury przedmiotu winien uzyska dokadne, obiektywne poznanie badanej rzeczywistoci. Wyznaczajc cel poznania naley rozpozna rodki umoliwiajce jego realizacj, odkry i okreli trudnoci w prowadzeniu bada.
Studia literaturowe - zauwaa autorka - powinny towarzyszy twrcom rozpraw rwnie w fazie pokonywania trudnoci metodycznych oraz opracowania i opisu tekstu wasnego. Dlatego istotna jest nie tylko znajomo metod, ale umiejtne ich stosowanie, gwarantujce racjonalno i ekonomi procesu poznawczego. Zagadnienie metody zostao w ksice przedstawione w szerokim ujciu, rwnie w kontekcie epistemologicznym i filozoficznym.
Recepcja treci zapoznanej literatury powinna odbywa si racjonalnie, czyli z wykorzystaniem dostpnych metod, technik i narzdzi, gdy ju na tym etapie naley wykaza si pewn erudycj metodologiczn. W ksice znajdujemy precyzyjne omwienie tych poj.
Zwieczeniem problematyki bada nad literatur jest ich interpretacja. Wymaga ona duej kompetencji badawczej, wraliwoci na tekst, umiejtnoci selektywnego i krytycznego doboru pimiennictwa.
Ksika wychodzi naprzeciw wyzwaniom wspczesnej pedagogiki i humanistyki, stanowi inspiracj poznawcz, badawcz, praktyczn.
Mirosaw Cholewiski
Krystyna Duraj-Nowakowa, Studiowanie literatury przedmiotu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloskiego, Krakw 2002.